অলংকাৰ (Sanskrit: अलंकार, romanized: Alaṃkāra), যাক পাল্টা বা অলংকাৰম বুলিও কোৱা হয়, হৈছে ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত এটা ধাৰণা আৰু ইয়াৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে "অলংকৰণ, সজ্জা।" এটা অলংকাৰ হৈছে সংগীতজ্ঞ বা কণ্ঠশিল্পীয়ে প্ৰাচীন সংগীতৰ তত্ত্বৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বা ব্যক্তিগত সৃজনশীল পছন্দৰদ্বাৰা পৰিচালিত হৈ, স্বৰসমূহৰ প্ৰগতিত সুৰৰ মাজত বা সুৰৰ ভিতৰত সৃষ্টি কৰা যিকোনো সজ্জাগত ধৰণ। অলংকাৰ শব্দটো কৰ্ণাটকী সংগীতত মানক, আনহাতে একেটা ধাৰণাক হিন্দুস্থানী সংগীতত পাল্টা বা অলংকাৰ বুলি কোৱা হয়।
ভাৰতৰ প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় সংগীতৰ পণ্ডিতসকলে কয় যে সংগীতজ্ঞৰ বাবে অসীম সৃজনশীল সম্ভাৱনা উপলব্ধ, কিন্তু প্ৰতিজন পণ্ডিতে অলংকাৰৰ এটা গোটৰ সৈতে এই ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰিছিল। দত্তিলাই ১৩টা অলংকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল, ভৰত মুনিয়ে ৩৩টা উপস্থাপন কৰিছিল, শাৰঙগদেৱে ৬৩টা অলংকাৰৰ বৰ্ণনা কৰিছিল, আনহাতে মধ্যযুগীয় পণ্ডিতসকলে ততোধিক বহুতো উপস্থাপন কৰিছিল।[1] ভাৰতীয় সংগীতৰ তত্ত্বই অলংকাৰক যুক্তিসংগত বা অযুক্তিসংগত বুলি শ্ৰেণীবদ্ধ কৰে, য’ত অযুক্তিসংগত অলংকাৰ হৈছে সেইবোৰ যিবোৰক স্থিৰ স্কেল ডিগ্ৰী ধৰণলৈ হ্ৰাস কৰিব নোৱাৰি। গমকৰ ভাৰতীয় তত্ত্বই অযুক্তিসংগত অলংকাৰৰ গোটক আৱৰি লয়।[1] অলংকাৰৰ ধাৰণা কণ্ঠ আৰু সংগীতৰ যন্ত্ৰৰ পৰিৱেশন দুয়োটাতে প্ৰযোজ্য।[1]
পুৰন্দৰ দাস, আধুনিক কৰ্ণাটকী সংগীতৰ জনক, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে অলংকাৰ আৰু স্বৰৱলীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শিক্ষণৰ অনুশীলন প্ৰণয়ন কৰিছিল, য’ত ছাত্ৰই তিনি অষ্টকৰ ৰেজিষ্টাৰত বিভিন্ন ৰাগ আৰু তালৰ মাজত নিৰ্দিষ্ট ধৰণৰ গোটৰ পুনৰাবৃত্তি কৰে।[2]
এটা গীত যাৰ কোনো অলংকাৰ নাই,
সি হ’ব চন্দ্ৰহীন ৰাতিৰ দৰে,
পানীবিহীন নদীৰ দৰে,
ফুলবিহীন লতাৰ দৰে,
আৰু অলংকাৰবিহীন নাৰীৰ দৰে।
শাস্ত্ৰীয় সংগীতত ব্যৱহৃত কিছুমান সাধাৰণ অলংকাৰৰ প্ৰকাৰ হৈছে:
- মীণ্ড, এটা কৌশল য’ত এটা নোটৰপৰা পৰৱৰ্তী নোটলৈ তৰলভাৱে গীত গোৱা হয় - মীড়ৰ বহুতো ভিন্ন প্ৰকাৰ আছে
- কান-স্বৰ, গ্ৰেচ নোট - গ্ৰেচ নোটৰ ব্যৱহাৰ নিৰ্ভৰ কৰে পৰিৱেশিত ৰাগৰ ওপৰত
- আন্দোলন, নিৰ্দিষ্ট নোটত কোমল দোলন, নিৰ্বাচিতভাৱে ব্যৱহৃত
- গমক, দুটা বা তিনিটা স্বতন্ত্ৰ নোট জড়িত তীব্ৰ আগ-পিছৰ কম্পন
- খটকা, নোটৰ গোটৰ দ্ৰুত পৰিৱেশন যিটো স্বতন্ত্ৰ কিন্তু লঘু
- মুৰ্কী, নোটৰ গোটৰ আৰু অধিক লঘু আৰু সূক্ষ্ম পৰিৱেশন
অলংকাৰ ইয়াৰো উল্লেখ কৰে:
- প্ৰাচীন ভাৰতীয় সংগীতত এটা স্বৰ গোটৰ ওপৰত এটা ধৰণ।[3]
- ৭টা মুখ্য তাল আৰু তেওঁলোকৰ পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এটা অনুশীলনৰ ধৰণ।[3]
