অৰুণা শ্বানবাগ গোচৰ

অৰুণা শ্বানবাগ
অৰুণা শ্বানবাগ
জন্ম	অৰুণা ৰামচন্দ্ৰ শ্বানবাগ; ০১ জুন, ১৯৪৮; হালদিপুৰ, কৰ্ণাটক, ভাৰত
মৃত্যু	১৮ মে', ২০১৫ (৬৬ বছৰ); মুম্বাই, ভাৰত
মৃত্যুৰ কাৰণ	নিউমোনিয়া
পেচা	নাৰ্চ

অৰুণা ৰামচন্দ্ৰ শ্বানবাগ (১ জুন ১৯৪৮ – ১৮ মে’ ২০১৫) এগৰাকী ভাৰতীয় নাৰ্ছ আছিল, যি যৌন নিৰ্যাতনৰ ফলত ৪২ বছৰতকৈ অধিক সময় ক’মা অৱস্থাত কটাবলগীয়া হোৱাৰ পিছত ইচ্ছামৃত্যুৰ ওপৰত আদালতৰ গোচৰত হোৱা চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল।^[1]

১৯৭৩ চনত মুম্বাইৰ পাৰেলৰ কিং এডৱাৰ্ড মেম’ৰিয়েল হাস্পতালত কনিষ্ঠ নাৰ্ছ হিচাপে কাম কৰি থকাৰ সময়তে শ্বানবাগক চিকিৎসালয়ৰ দুৱাৰ ৰখীয়াজনে যৌন নিৰ্যাতন চলায় আৰু তাৰ পিছত তেওঁ অচেতন অৱস্থাত থাকে।^[2] ২০১১ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত শ্বানবাগ ৩৭ বছৰ এই অৱস্থাত থকাৰ পিছত ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সাংবাদিক-কৰ্মী পিংকি বিৰাণীয়ে দাখিল কৰা ইচ্ছামৃত্যুৰ আবেদনৰ প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰি তেওঁক পৰীক্ষা কৰিবলৈ চিকিৎসা পেনেল গঠন কৰে। ২০১১ চনৰ ৭ মাৰ্চত আদালতে এই আবেদন নাকচ কৰে। কিন্তু ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ মতামত অনুসৰি ই ভাৰতত নিষ্ক্ৰিয় ইচ্ছামৃত্যুৰ অনুমতি দিছিল।^[3]

প্ৰায় ৪২ বছৰ ধৰি স্থায়ী ক’মা অৱস্থাত থকাৰ পিছত ২০১৫ চনৰ ১৮ মে’ত নিউমোনিয়াত আক্ৰান্ত হৈ শ্বানবাগৰ মৃত্যু হয়।^[1]^[4]^[5]

পটভূমি

অৰুণা শ্বানবাগ

১৯৪৮ চনৰ ১ জুনত কৰ্ণাটকৰ হালদিপুৰৰ কোংকনীভাষী ব্ৰাহ্মণ সৰস্বত গৌড় ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল অৰুণা ৰামচন্দ্ৰ শ্বানবাগে। ছয় ভাতৃ আৰু তিনিগৰাকী ভগ্নীৰ ভিতৰত তেওঁ অষ্টম স্থানত আছিল। ১০ বছৰ বয়সত পিতৃৰ মৃত্যু হয়, তাৰ পিছত ভাতৃ বালকৃষ্ণ আৰু গোবিন্দ কমলা মিলছত কাম কৰিবলৈ মুম্বাইলৈ গুচি যায়।

ষাঠিৰ দশকত ছোৱালী আৰু ল’ৰাই পৃথকে পৃথকে পঢ়া প্ৰাথমিক বিদ্যালয় শেষ কৰি হালদিপুৰৰ সহ-শিক্ষা গ্ৰাম্য শিক্ষা সমিতি (আৰ ই এছ)ত নামভৰ্তি কৰাটো সাধাৰণ কথা নাছিল। ৫৪ গৰাকী ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শ্ৰেণীত ১৪ গৰাকী ছোৱালীৰ ভিতৰত শ্বানবাগ অন্যতম আছিল, আৰু তেওঁৰ সকলো ভাই-ভনীৰ ভিতৰত তেৱেঁই উচ্চ শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰিছিল। তেওঁৰ কিতাপ কিনাৰ সামৰ্থ্য নথকা সময়ত স্কুলত ওপৰৰ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰসকলৰ পৰা তেওঁ কিতাপ ধাৰলৈ লৈ পঢ়িছিল।^[6]^[7]^[8]

শ্বানবাগে ১৯৬৬ চনত পেহীয়েকৰ ল’ৰাৰ সৈতে নাৰ্চিংৰ বাবে মুম্বাইলৈ গুচি যায়; সেই সময়ত তেওঁৰ বয়স আছিল ১৭ বছৰ। চাৰে তিনি বছৰৰ পাছত কিং এডৱাৰ্ড মেম’ৰিয়েল (কে ই এম) হাস্পতালত ষ্টাফ নাৰ্ছ হিচাপে যোগদান কৰে আৰু কেইবাবছৰ ধৰি ৰাস্তাৰ সিটোপাৰে থকা নাৰ্চিং হোষ্টেলত আছিল।

আক্ৰমণৰ আগৰ মাহকেইটাত শ্বানবাগে পৰিয়ালক জনাইছিল যে কে ই এমত এম ডি কৰি থকা স্নায়ুচাৰ্জন প্ৰতাপ দেশাইক বিয়া কৰাব খওজে আৰু তেওঁলোকৰ অনুমতি বিচাৰে। ইয়াৰ উত্তৰত পৰিয়ালটোৱে নিজৰ অসন্মতি প্ৰকাশ কৰে কাৰণ দেশাই শ্বানবাগসকলৰ সৈতে একেটা সম্প্ৰদায়ৰ নহয়। এই সময়ছোৱাত শ্বানবাগে তেওঁৰ বিয়াৰ বাবে ধন সঞ্চয় কৰিবলৈ, আৰু দেশাইৰ বাবে নিজাকৈ এখন ঔষধৰ দোকান আৰম্ভ কৰিবলৈ ৱৰ্লিত থকা ভনীয়েক শান্তাৰ ঘৰলৈ গুচি যায়।

শ্বানবাগ কে ই এমৰ কাৰ্ডিঅ’ভাস্কুলাৰ থ’ৰেচিক চেণ্টাৰৰ দায়িত্বত আছিল, য’ত এটা পৰীক্ষামূলক কাৰ্ডিঅ’ভাস্কুলাৰ ডগ চাৰ্জাৰী লেবৰেটৰী আছিল য’ত সোহনলাল বাল্মিকীয়ে দাৰোৱান হিচাপে কাম কৰিছিল। শ্বানবাগে সোহনলালৰ বিৰুদ্ধে দুবাৰকৈ চুৰি কৰা আৰু ভালকৈ দায়িত্ব পালন নকৰাৰ বাবে ৰিপৰ্ট দিছিল। অভিযোগ অনুসৰি আক্ৰমণৰ কেইদিনমান আগতে তেওঁক তৃতীয়বাৰৰ বাবে সঠিক কৰ্তব্য পালন কৰিবলৈ "ভাবুকি" দিছিল।^[6]^[9]

সোহনলাল বাল্মীকি

সোহনলাল ভাৰত বাল্মিকী কে ই এমৰ দাৰোৱান আছিল, আৰু শ্বানবাগৰ সৈতে একেটা লেবতে কাম কৰিছিল। তেওঁৰ পিতৃ ভাৰত বাল্মিকীয়েও কে ই এমত কাম কৰিছিল বুলি জানিব পৰা গৈছে। সেই সময়ত ২৮ বছৰীয়া বাল্মীকি পত্নী বিমলাৰ সৈতে বাস কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ এগৰাকী কন্যা আছিল, যিগৰাকীৰ কাৰাগাৰত তেওঁ থকাৰ সময়ত মৃত্যু হৈছিল।^[10]^[11]^[12]

একাধিক সাক্ষাৎকাৰত তেওঁ শ্বানবাগৰ সৈতে থকা "কটু সম্পৰ্ক"ৰ ইংগিত দিছে। তেওঁ দাবী কৰিছিল যে শ্বানবাগে সদায় তেওঁক আঘাত কৰিছিল, কুকুৰলৈ ভয় কৰা বাল্মিকীক কুকুৰক খুৱাবলৈ আৰু পিঞ্জৰাবোৰ ঝাড়ু দিবলৈ কৈছিল।^[13] বাল্মিকীৰ মতে, শ্বানবাগে কে ই এমৰ আন কৰ্মচাৰীৰ সৈতে বন্ধুত্বপূৰ্ণ আছিল, কিন্তু তেওঁৰ সৈতে আন্তৰিক সম্পৰ্ক নাছিল, আৰু বাৰে বাৰে তেওঁক মেহতাৰ বুলি জাতক ধৰি নিন্দা কৰিছিল। "তাই মোক মজিয়া মচা আৰু ঝাড়ু দিয়াৰ অতিৰিক্ত কাম দিছিল আৰু মই সেইবোৰ মনে মনে কৰিছিলোঁ।" মইও তাইক ক’বলৈ চেষ্টা কৰিছিলোঁ যে মোৰ প্ৰতি তাইৰ মনোভাৱ সলনি কৰক কিন্তু তাই একেদৰেই থাকিল।’-তেওঁ স্মৰণ কৰে। হিন্দুস্তান টাইমছৰ সৈতে হোৱা কথা-বতৰাত বাল্মিকীয়ে কয় যে, মই দায়িত্বত থকা ডাক্তৰ আৰু মোৰ ছুপাৰভাইজাৰক মোক বদলি কৰিবলৈ কৈছিলোঁ, মই তাইৰ অভিযোগ কৰিছিলোঁ কিন্তু কোনেও নুশুনিলে। জামাদাৰৰ কথা কোনে শুনে?"^[14]^[15]

আক্ৰমণ

১৯৭৩ চনৰ ২৭ নৱেম্বৰত তেতিয়াৰ ২৫ বছৰীয়া শ্বানবাগক কিং এডৱাৰ্ড মেম'ৰিয়েল হস্পিতালৰ চুক্তিবদ্ধ দাৰোৱান সোহনলাল বাল্মিকীয়ে যৌন নিৰ্যাতন চলায়।^[16] শ্বিফ্টৰ শেষত চিকিৎসালয়ৰ বেছমেণ্টত ইউনিফৰ্ম সলনি কৰি থকাৰ সময়তে এই আক্ৰমণ সংঘটিত হয়। চিকিৎসা পৰীক্ষাত দেখা গ’ল যে বাল্মিকীয়ে তেওঁক কুকুৰৰ শিকলিৰে চেপি ধৰিছিল, আৰু শ্বানবাগৰ ঋতুস্ৰাৱ হোৱা বুলি গম পোৱাৰ পিছত তেওঁক যৌন নিৰ্যাতন কৰিছিল।^[17]

বাল্মিকীৰ পৰিঘটনাৰ সংস্কৰণ

১৯৭৩ চনৰ ২৭ নৱেম্বৰৰ নিশাৰ বৰ্ণনা দিওঁতে বাল্মিকীয়ে কয় যে "তৰ্ক আৰু শাৰীৰিক যুঁজ হৈছিল" যেতিয়া শ্বানবাগে তেওঁৰ অসুস্থ শাহুৱেকক লগ কৰিবলৈ ছুটীৰ বাবে কৰা অনুৰোধ অস্বীকাৰ কৰিছিল, আৰু ছুটী ল'লে "কাম নকৰা আৰু কুকুৰৰ খাদ্য চুৰি কৰা" বুলি তেওঁক খবৰ দিব বুলি "ভাবুকি" দিছিল।^[13] বাল্মিকিয়ে দাবী কৰে যে শ্বানবাগে "লিভিড" হোৱাৰ পিছত অজ্ঞান হৈ পৰিছিল আৰু তাইক "ক্ৰোধত" চৰ মাৰিছিল, তাৰ পিছত তেওঁ আতংকিত হৈ কে ই এম এৰি ঘৰলৈ গৈছিল। তেওঁ তাইক ধৰ্ষণ কৰা বুলি অস্বীকাৰ কৰি কয় যে সেয়া "নিশ্চয় আন কোনোবা আছিল"।^[18]^[13]

তাৰ পিছৰ পৰিণতি

শ্বানবাগৰ মৃতদেহ আৱিষ্কাৰ

আক্ৰমণৰ ১২ ঘণ্টাৰ পিছত ৰাতিপুৱা ৭:৪৫ বজাত ৰাতিপুৱাৰ ডিউটিত যোগ দিবলৈ অহা প্ৰমিলা কুছে নামৰ এগৰাকী কে ই এম নাৰ্ছে শ্বানবাগক আৱিষ্কাৰ কৰে।^[19] “তাই ডিঙিত কুকুৰৰ শিকলি লাগি থকা অৱস্থাত মলমূত্ৰৰ ওপৰত হেলান দি বহি আছিল।" তাইৰ চাৰিওফালে তেজ আছিল," কুছে মনত পেলায়, "মই দৌৰি ওলাই আহি মেট্ৰনক আনিলোঁ। মেট্ৰন বেলিমালক দেখাৰ লগে লগে তাইৰ চকু দুটা পানীৰে ভৰি পৰিছিল আৰু গালেৰে চকুলো বৈ আহিছিল। তাই কিবা এটা ক’বলৈ চেষ্টা কৰিও নোৱাৰিলে...কেৱল ওঁঠ দুটা লৰচৰ কৰিলে। আৰু তাৰ পিছত, লাহে লাহে তাইৰ চেতনা হেৰাই গ’ল।"^[20] সহকৰ্মীসকলে ততাতৈয়াকৈ কেজুৱেল্টি ৱাৰ্ডলৈ লৈ যায়। তাইৰ মগজুলৈ অক্সিজেনৰ যোগানৰ অভাৱৰ ফলত মগজু অসাৰ হৈছিল, ছাৰ্ভাইকেল কৰ্ডত আঘাত আৰু কৰ্টিকেল ব্লাইণ্ডনেছ হয়। তাইৰ চকুৱে কাৰিকৰীভাৱে "দেখে" যদিও তাইৰ মগজুৱে আৰু চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰে।^[21] মগজুৰ গুৰুতৰ ক্ষতিৰ বাবে উপস্থিত চিকিৎসক আৰু নাৰ্ছসকলে অতি সোনকালেই উপলব্ধি কৰিলে যে শ্বানবাগ স্থায়ী অৰ্ধচেতন অৱস্থাত আছে আৰু উন্নতিৰ কোনো আশা নাই।^[9]^[17]

আক্ৰমণৰ নিশা যেতিয়া তাই ঘৰলৈ উভতি নাহিল, তেতিয়া তাইৰ অনিয়মিত কৰ্মসূচীত অভ্যস্ত শ্বানবাগৰ ভগ্নীয়ে বিশেষ চিন্তিত নহ’ল। পিছদিনা কে ই এমৰ পৰা ফোন আহিল যে শ্বানবাগক নিৰ্যাতন কৰা হৈছে।^[9] ইয়াৰ বিপৰীতে মিড-ডেই প্ৰকাশ কৰা অনুসৰি শ্বানবাগৰ পৰিয়ালে এই আক্ৰমণৰ বিষয়ে জানিব পাৰিছিল মাত্ৰ তাইৰ বন্ধুসকলে শান্তাৰ ঘৰলৈ যোৱাৰ পিছতহে। শান্তাৰ কন্যা মংগলাই স্মৰণ কৰি কয়, "আজিও মনত আছে সেইদিনা, ৰাতিপুৱা ১০ বাজিছিল আৰু আমি ব্ৰেকফাষ্টৰ বাবে ইডলি প্ৰস্তুত কৰিছিলোঁ, কিয়নো অৰুণাই ভাল পাইছিল।" তাইৰ বান্ধৱীয়ে লৰালৰিকৈ ঘৰৰ ভিতৰলৈ সোমাই আহি ক’লে যে অৰুণা ভাল অৱস্থাত নাই। চিকিৎসালয় পোৱাৰ পিছতহে আমি প্ৰকৃত কাণ্ডৰ বিষয়ে জানিব পাৰিলোঁ।"^[22]

নাৰ্ছৰ ধৰ্মঘট

এই আক্ৰমণৰ ফলত স্বাধীন ভাৰতত প্ৰথম নাৰ্ছ ধৰ্মঘটৰ সূচনা হয়, মুম্বাইৰ নাৰ্ছসকলে শ্বানবাগৰ ন্যায় আৰু চিকিৎসা আৰু নিজৰ বাবে উন্নত সুৰক্ষা আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতিৰ দাবী জনায়।^[23]^[20] আশীৰ দশকত বৃহত্তৰ মুম্বাই পৌৰ নিগমে শ্বানবাগক কে ই এম হাস্পতালৰ বাহিৰলৈ লৈ যোৱাৰ দুবাৰ চেষ্টা কৰিছিল যাতে তেওঁ সাত বছৰ ধৰি অধিকাৰ কৰি থকা বিচনাখন মুক্ত কৰিব পাৰে। কে ই এমৰ নাৰ্ছসকলে প্ৰতিবাদ আৰম্ভ কৰে আৰু বিএমচিয়ে এই পৰিকল্পনা পৰিত্যাগ কৰে।^[24]

অপৰাধমূলক কাৰ্যবিধি আৰু দোষী সাব্যস্ত

উপায়ুক্ত এম এছ মুগৱেৰ অধীনস্থ মুম্বাই আৰক্ষীৰ দলটোৱে বাল্মিকীক বিচাৰি উলিয়াবলৈ মেনহাণ্ট আৰম্ভ কৰে; পুনেত তেওঁক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় দণ্ড বিধিৰ ৩০৭ (হত্যাৰ চেষ্টা) আৰু ৩৯৭ (ডকাইতি) ধাৰাত আক্ৰমণৰ পিছত শ্বানবাগৰ ঘড়ী আৰু কাণফুলি চুৰি কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল। মুম্বাইৰ চেচন আদালতৰ বিচাৰৰ সময়ত তেওঁক দুয়োটা অভিযোগতে দোষী সাব্যস্ত কৰি সাত বছৰৰ কাৰাদণ্ড (দুয়োটা অভিযোগৰ অধীনত সৰ্বোচ্চ) শাস্তি প্ৰদান কৰা হয়। ৰায়দানত কোৱা হৈছে যে "অভিযুক্ত ধৰ্ষণৰ উদ্দেশ্যেৰে তালৈ গৈছিল" আৰু তথাপি বাল্মিকীৰ বিৰুদ্ধে কেতিয়াও ধৰ্ষণৰ অভিযোগ উত্থাপন হোৱা নাছিল। আৰক্ষীৰ ৰেকৰ্ড আৰু প্ৰথম তথ্য প্ৰতিবেদন (এফ আই আৰ)ত ধৰ্ষণৰ কোনো উল্লেখ নাছিল। দ্য টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়াৰ এক প্ৰতিবেদন অনুসৰি, কে ই এমৰ তেতিয়াৰ ডীন ডাঃ দেশপাণ্ডে শ্বানবাগৰ হ’বলগীয়া স্বামী বন্ধু দেশাইক “ৰাজহুৱা লজ্জা”ৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ শ্বানবাগৰ যৌননিৰ্যাতনৰ সবিশেষ বাদ দিছিল। দেশাইয়েও নিজে গোচৰৰ অভিযোগকাৰী হ’বলৈ ইচ্ছা কৰা নাছিল। বৰঞ্চ আন কোনোৱে ইচ্ছুক নোহোৱাৰ বাবে এজন উপ-পৰিদৰ্শক নিৰ্দিষ্ট অভিযোগকাৰী হৈ পৰিছিল।^[25]^[26]^[9]^[27]

শ্বানবাগৰ চিকিৎসা পৰীক্ষাত যৌন অপৰাধৰ বলি হোৱা লোকৰ বীৰ্য পৰীক্ষা কৰিবলৈ যোনিৰ গহ্বৰত দুটা আঙুলি সুমুৱাই দিয়া বিতৰ্কিত দুটা আঙুলিৰ পৰীক্ষা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ২০১২ চনৰ নিৰ্ভয়া দলীয় ধৰ্ষণ আৰু হত্যাৰ গোচৰৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰৰ স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল কল্যাণ মন্ত্ৰালয়ে যৌন হিংসাৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা লোকসকলৰ চিকিৎসা-আইনী যত্নৰ বাবে নতুন নিৰ্দেশনা জাৰি কৰিছিল যিয়ে এই পৰীক্ষা নিষিদ্ধ কৰিছিল। তদুপৰি ২০১৩ চনৰ ফৌজদাৰী আইন (সংশোধনী) আইন গৃহীত নোহোৱালৈকে আই পি চিৰ ৩৭৫ নং ধাৰাত ধৰ্ষণৰ সংজ্ঞা যোনিত প্ৰৱেশৰ উপৰিও কাৰ্যৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰসাৰিত হোৱা নাছিল। সাংবাদিক তথা মানৱ অধিকাৰ কৰ্মী পিংকি বিৰাণীয়ে তেওঁৰ গ্ৰন্থ অৰুণাৰ কাহিনী: ধৰ্ষণৰ সঁচা ছবি আৰু ইয়াৰ পৰিণতি (১৯৯৮)ত লিখিছে: "[বাল্মিকীক] ধৰ্ষণৰ শাস্তি দিয়া হোৱা নাছিল কাৰণ তেওঁ ধৰ্ষণটো যোনিৰ দ্বাৰা সংঘটিত কৰা নাছিল; ই আছিল পায়ুপথেৰে কৰা ধৰ্ষণ।"^[28]^[21]

মুক্তি আৰু তাৰ পিছৰ জীৱন

ছবছৰ কাৰাবাস খাটি কাৰাগাৰৰ পৰা বাল্মিকীয়ে মুক্তি পায়; তেওঁ এবছৰ বিচাৰৰ অধীনত কটালে। তাৰ পিছত বছৰ বছৰ ধৰি তেওঁৰ অৱস্থান জনা নাছিল।

পিংকি বিৰাণীয়ে তেওঁক বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰিছিল; তেওঁৰ বিশ্বাস আছিল যে বাল্মিকীয়ে কাৰাগাৰ এৰি যোৱাৰ পিছত নিজৰ নাম সলনি কৰি দিল্লীৰ এখন চিকিৎসালয়ত কাম কৰি গৈছিল। যিহেতু কিং এডৱাৰ্ড মেম'ৰিয়েল হস্পিতাল বা বাল্মিকীৰ বিচাৰ কৰা আদালতেও তেওঁৰ ফাইল ফটো ৰখা নাছিল, সেয়েহে বিৰাণীৰ অনুসন্ধান ব্যৰ্থ হয়।^[29] আন আন প্ৰতিবেদনত দাবী কৰা হৈছিল যে তেওঁৰ পৰৱৰ্তী সময়ত এইডছ বা যক্ষ্মা ৰোগত মৃত্যু হৈছিল।^[13]

কিন্তু শ্বানবাগৰ মৃত্যুৰ কথা ঘোষণা কৰাৰ কিছু সময়ৰ পাছতেই বাল্মিকীক বিচাৰি উলিয়াই মাৰাঠী দৈনিক সকালৰ পৰা মুম্বাইৰ সাংবাদিক জ্ঞানেশ চাৱনে পশ্চিম উত্তৰ প্ৰদেশৰ শহুৰেকৰ পাৰ্পা গাঁৱলৈ লৈ যায়। তেওঁ তেতিয়া তাত পৰিয়ালৰ সৈতে বিবাহিত জীৱন যাপন কৰিছিল আৰু বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰত শ্ৰমিক আৰু চাফাই কৰ্মী হিচাপে কাম কৰা দেখা গৈছিল।^[13] কাৰাগাৰৰ পৰা মুক্তি পোৱাৰ পিছত তেওঁ ১৯৮০ চনৰ শেষৰ ফালে পাৰ্পালৈ যোৱাৰ পূৰ্বে পশ্চিম উত্তৰ প্ৰদেশৰ নিজৰ পূৰ্বপুৰুষৰ গাঁও দাডুপুৰলৈ উভতি যায়।^[13]

পিছৰ তথ্য

পৰিয়ালৰ প্ৰতি উপেক্ষাৰ অভিযোগ

২০১১ চনলৈকে শান্তাই এটা দশকত শ্বানবাগৰ কাষলৈ যোৱা নাছিল। "মই দুপৰীয়া তাইক চাবলৈ গৈছিলোঁ আৰু তাৰ পিছত ঘৰলৈ [কামলৈ] উভতি আহিছিলোঁ যিটো অতি কঠিন হৈ পৰিছিল।" এবাৰ মোৰ সন্তানৰ বিয়া হ’ল, মই যাব নোৱাৰিলোঁ।’-মহিলাগৰাকীয়ে কয়। "তাইলৈ মোৰ দুখ লাগে, কিন্তু কি কৰিম? এতিয়াই গ’লে জোৰ কৰি তাইক ঘূৰাই পঠিয়াব। তাইক ক'ত ৰাখিম? ম‍ই আন কাৰোবাৰ ঘৰত থাকোঁ।"^[30] কে ই এমৰ কৰ্মচাৰীয়ে পাৰিবাৰিক পৰিত্যাগ কৰাৰ অভিযোগৰ বিপৰীতে শান্তাৰ সন্তান মংগলা, সাবিত্ৰী আৰু বিনায়কে কয় যে, আক্ৰমণৰ পিছত বাৰ বছৰতকৈও অধিক সময় তেওঁলোকে শ্বানবাগক চোৱা-চিতা কৰিছিল। সাবিত্ৰীৰ মতে, তেওঁলোকে তাইৰ যত্ন ল’বলৈ যিমান পাৰে সিমান চেষ্টা কৰিছিল। "টিফিন বক্স লৈ হস্পিতাললৈ যোৱাৰ কথা মনত আছে।" আমি তাইক চাফা কৰোঁ, ধুৱাই দিওঁ আৰু কৰিব পৰা সকলো কৰিব পাৰিলোঁ।’-মিড-ডে’ক এইদৰে কয় তেওঁ। বিয়াৰ পিছত ভাই-ভনী দুটা মুম্বাইৰ বিভিন্ন ঠাইলৈ গুচি যায়, আৰু শ্বানবাগৰ কাষলৈ যোৱাটো কঠিন হৈ পৰে। "আমি বহু দূৰত আছিলোঁ আৰু আনকি আমাৰ মাৰো গা ভাল নাছিল।" আমাৰ পৰিয়ালবোৰো চম্ভালিবলগীয়া আছিল, অৰুণাৰ খবৰ মাজে মাজেহে লোৱা সম্ভৱ হৈছিল। কিন্তু আমি তাইক কেতিয়াও পৰিত্যাগ কৰা নাছিলোঁ। আমি মাহত এবাৰ বা দুবাৰ তাইৰ ওচৰলৈ গৈছিলোঁ।’-মংগলাই কয়।^[31]

যেতিয়া এজন সাংবাদিকে শ্বানবাগৰ ডাঙৰ ভাতৃ বালকৃষ্ণৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁক জনোৱা হৈছিল যে বালকৃষ্ণই "ভনীয়েকক ঘৰলৈ নিবলৈ হেঁচা দিয়াৰ ভয়ত" কে ই এমলৈ যোৱা বন্ধ কৰি দিছে। ২০১৩ চনত কৰ্কট ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ মৃত্যু হয় বালকৃষ্ণৰ; মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁ বেংগালুৰুত বাস কৰিছিল। তেওঁৰ কন্যাই পৰিয়ালটোৱে শ্বানবাগক পৰিত্যাগ কৰা কথা অস্বীকাৰ কৰিছিল। চিকিৎসালয় পৰিচালনাৰ পৰিৱৰ্তনে শ্বানবাগক দেখা কৰাটো অসুবিধা নোহোৱালৈকে দেউতাকে কেইবাবাৰো কে ই এম হস্পিতাললৈ গৈছিল বুলি কয়। বালকৃষ্ণৰ পূৰ্বেই মৃত্যু হয় শ্বানবাগৰ দ্বিতীয় জ্যেষ্ঠ ভাতৃ গোবিন্দ, যি ৰত্নগিৰিত বাস কৰিছিল আৰু তৃতীয়জন সদানন্দ, যিয়ে হন্নাভাৰত কাম কৰিছিল।^[32]

সৰু ভাতৃ আৰু এতিয়াও হালদীপুৰত বাস কৰা কেইজনমান আত্মীয়ৰ ভিতৰত এজন আনন্দই ১৯৮১ চনৰ পৰা ১৯৮৭ চনৰ ভিতৰত পত্নী ভাগীৰথীৰ সৈতে কেইবাবাৰো শ্বানবাগৰ কাষলৈ গৈছিল। সেই সময়ত ঘাটকোপাৰত তেওঁ এখন সৰু ৰেষ্টুৰেণ্ট চলাইছিল। "প্ৰতিবাৰেই ডাক্তৰে আমাক তাইক নিবলৈ কৈছিল।" আমি তেনেকুৱা কৰিব পৰা নাছিলোঁ। শেষত মোৰ স্বামীয়ে চিকিৎসালয়লৈ যাবলৈ ভয় কৰিবলৈ ধৰিলে।’- ভাগীৰথীয়ে দ্য ইণ্ডিয়ান এক্সপ্ৰেছক এইদৰে কয়। ২০১২ চনত আনন্দৰ মৃত্যু হয়।^[32]

মানসিক বিকাৰগ্ৰস্ত হৈ পৰা শ্বানবাগৰ ভাতৃ গজানন আৰু প্ৰভাকৰে হালদিপুৰৰ কাষেৰে যোৱা যিকোনো বাহন ৰখাই লৈছিল আৰু তাই তাত আছে নে নাই সোধা-পোছা কৰিছিল। মংগলাই স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে অৰুণাৰ কি হৈছে গাঁওবাসীয়ে জানিছিল। "তেওঁলোকে তেওঁলোকক কয় যে তাই পিছৰ বাহনখনত আহি আছে।" খবৰ অনুসৰি ভাতৃদ্বয় গৃহহীন আছিল, আৰু গাঁৱৰ আশে-পাশে থকা দোকানৰ পৰা পোৱা টুকুৰাবোৰ খাই জীয়াই আছিল। মন্দিৰৰ ৰথৰ সৈতে জড়িত দুৰ্ঘটনাত গজাননৰ মৃত্যু হয়, আনহাতে প্ৰভাকৰৰ অপুষ্টিৰ ফলত মৃত্যু হয়।^[32]

শ্যামলা, শ্বানবাগৰ কনিষ্ঠ ভগ্নী শ্যামলাই আক্ৰমণৰ পিছত কেতিয়াও তাইক দেখা পোৱা নাছিল। ২০১৫ চনত শ্বানবাগৰ মৃত্যুৰ পিছত দ্য টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়াক তেওঁ কয় যে, "আমাৰ হাতত তেওঁক পোহপাল দিয়াৰ কোনো উপায় নাছিল বা তেওঁৰ চিকিৎসালয়ৰ খৰচ পৰিশোধ কৰাৰ কোনো উপায় নাছিল। মোৰ দৰেই মুম্বাইত থকা মোৰ ভগ্নী শান্তাও আৰ্থিক অভাৱৰ বাবে অৰুণা পৰিত্যক্ত আছিল।"

মৃত্যুৰ সময়ত শ্বানবাগৰ পৰিয়ালৰ কোনো লোক হালদীপুৰত বাস কৰা নাছিল। তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষৰ সম্পত্তি–শ্বানবাগৰ পিতৃ আৰু তিনিজন ভাতৃক ৰখাৰ বাবে ইটোৱে সিটোৰ কাষতে নিৰ্মাণ কৰা চাৰিটা ঘৰ– ভাগ ভাগ হৈ পৰিছিল। প্ৰথম অৱস্থাত খেৰেৰে নিৰ্মিত গৰাভে নিভাছক ১৯৬৩ চনত মাংগালোৰ টাইলছৰ পকা ঘৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়।^[32]

২০২৪ চনৰ কলকাতা ধৰ্ষণ আৰু হত্যাৰ গোচৰৰ সৈতে সাদৃশ্য

২০২৪ চনত কলকাতাৰ আৰ জি কৰ মেডিকেল কলেজ এণ্ড হাস্পতালত কনিষ্ঠ চিকিৎসকৰ হত্যাকাণ্ডৰ নিজাববীয়া গোচৰৰ শুনানিৰ সময়ত ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ মূখ্য ন্যায়াধীশ ডি ৱাই চন্দ্ৰচূড় শ্বানবাগৰ আক্ৰমণৰ উল্লেখ কৰে। তেওঁ কয় যে শিপাই থকা পিতৃতান্ত্ৰিক পক্ষপাতিত্বৰ বাবে ৰোগীৰ আত্মীয়ই মহিলা চিকিৎসকসকলক আক্ৰমণ কৰাৰ সম্ভাৱনা বেছি আৰু তেওঁলোকো যৌন হিংসাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয় আৰু অৰুণা শ্বানবাগৰ গোচৰটো ইয়াৰ উদাহৰণ। লিংগ হিংসাই ব্যৱস্থাটোত মহিলাসকলৰ বাবে [এক] সুৰক্ষাৰ অভাৱ দেখুৱাইছে,” তেওঁ কয়। চন্দ্ৰচুড়ে পশ্চিম বংগ, বিহাৰ আৰু হায়দৰাবাদৰ চিকিৎসা পেছাদাৰীসকলৰ বিৰুদ্ধে হোৱা হিংসাৰ অন্যান্য দৃষ্টান্তসমূহৰ ওপৰতো আলোকপাত কৰি স্বাস্থ্যসেৱা কৰ্মীসকলৰ বাবে সুৰক্ষিত কৰ্ম পৰিস্থিতিৰ অভাৱক "গভীৰভাৱে" উদ্বেগজনক বুলি অভিহিত কৰে।^[33]^[34]

শ্বানবাগৰ হ’বলগীয়া স্বামীৰ আত্মপ্ৰকাশ

বছৰ বছৰ ধৰি সংবাদ মাধ্যমৰ বাতৰি আৰু বিৰাণীৰ কিতাপত দেশাইক ড° সুন্দৰীপ চৰ্দেশাই বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল। শ্বানবাগৰ মৃত্যুৰ পাছত মুম্বাই মিৰৰৰ সৈতে কথা পাতি থকা অৱস্থাত তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিজৰ পৰিচয় প্ৰকাশ কৰে।^[35]

২০১৫ চনৰ হিচাপত দেশাই এজন চিকিৎসক আৰু দাদৰত নিজাকৈ ব্যক্তিগত প্ৰেকটিছ আছে। কে ই এমৰপৰা এম ডি সম্পূৰ্ণ কৰে, আৰু ১৯৭৩ চনত চিকিৎসালয়খনত জ্যেষ্ঠ পঞ্জীয়ক হিচাপে যোগদান কৰে। তেওঁ শ্বানবাগক "তাই নিজৰ কামৰ প্ৰতি অতি নিষ্ঠাৱান" বুলি সুঁৱৰে আৰু ইয়াৰ বাবেই কে ই এমত যোগদান কৰাৰ তিনি বছৰৰ ভিতৰতে তাইক স্নায়ুচাৰ্জাৰী বিভাগত নিযুক্তি দিয়া হৈছিল–যিটো অন্যথা কেইবাবছৰীয়া অভিজ্ঞতাৰ প্ৰয়োজন। তেওঁ কয় যে জ্যেষ্ঠ চিকিৎসকসকলে জটিল অস্ত্ৰোপচাৰৰ সময়ত সহায় কৰিবলৈ শ্বানবাগক পছন্দ কৰে আৰু তেওঁৰ দিনৰ শ্বিফট শেষ কৰাৰ পাছত ৰাতি চিকিৎসকে তেওঁক ফোন কৰিলেও তেওঁ কেতিয়াও সহায় কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰা নাছিল।^[35]

পাছদিনা দেশায়ে এই আক্ৰমণৰ কথা গম পাইছিল। "তাইক দেখি মই নিজৰ চকুকে বিশ্বাস কৰিব পৰা নাছিলোঁ।" সদায় মুখত উজ্জ্বল হাঁহি লৈ থকা অৰুণা কাকো চিনিব নোৱাৰাকৈ বিছনাত পৰি আছিল। ডাক্টৰ হোৱাৰ বাবে মই লগে লগে গম পালোঁ তাইৰ অৱস্থা কি।’ ১৯৭৪ চনত মই কে.ই.এম. এৰিলোঁ, আৰু পিছৰ তিনিবছৰ মই সঘনাই তাইক দেখা কৰিবলৈ গৈ, মুম্বাই মিৰ’ৰক কয় যে, প্ৰতিবাৰেই মই তাইৰ সৈতে কথা পাতিবলৈ চেষ্টা কৰিছিলোঁ। "কিন্তু তাইৰ অৱস্থা কেতিয়াও ভাল নহ'ল আৰু তাইক তেনেকৈ দেখাটো সঁচাকৈয়ে যন্ত্ৰণাদায়ক হৈ পৰিল।" ১৯৭৭ চনত "পৰিয়ালৰপৰা পোৱা প্ৰচণ্ড হেঁচা"ৰ পিছত দেশাই বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।^[35]^[36]

দেশাইয়ে কয় যে তেওঁ "অৰুণাৰ বিষয়ে লিখা এটা কথাও কেতিয়াও মিছ কৰা নাছিল" আৰু বিশ্বাস কৰে যে যোৱা চাৰিটা দশকত "ধৰ্ষণৰ বলি হোৱা লোকে তেওঁৰ লগত কঢ়িয়াই নিয়া কলংক আৰু সমাজে তেওঁক লোৱা ধৰণ এতিয়াও সলনি হোৱা নাই"।^[35]

উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ গোচৰ

লগতে চাওক: ভাৰতত ইচ্ছামৃত্যু

অৰুণা শ্বানবাগ বনাম ইউনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়া (২০১১)

২০১০ চনৰ ১৭ ডিচেম্বৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সমাজকৰ্মী-সাংবাদিক পিংকি বিৰাণীয়ে কৰা “জীৱনৰ অন্ত পেলোৱা’’ৰ আবেদন স্বীকাৰ কৰাৰ সময়তে মুম্বাইৰ চিকিৎসালয় আৰু মহাৰাষ্ট্ৰ চৰকাৰৰপৰা শ্বানবাগৰ চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ বিষয়ে প্ৰতিৱেদন বিচাৰিছিল।^[37]^[38] ২০১১ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশনা অনুসৰি তিনিজনীয়া চিকিৎসা পেনেল গঠন কৰা হয়।^[39] শ্বানবাগক পৰীক্ষা কৰাৰ পাছত পেনেলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে তেওঁ "স্থায়ী অচেতন অৱস্থাত থকাৰ বেছিভাগ লক্ষণ" পূৰণ কৰে।^[40]

২০১১ চনৰ ৭ মাৰ্চত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এক উল্লেখযোগ্য ৰায়দানত ভাৰতত ইচ্ছামৃত্যুৰ বৈধতা প্ৰদান কৰা এক বহল নিৰ্দেশনা জাৰি কৰে।^[41]^[42] ইচ্ছামৃত্যুৰ বাবে এই নিৰ্দেশনাসমূহ—অৰ্থাৎ চিকিৎসা, পুষ্টি বা পানী প্ৰত্যাহাৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত—জীৱন সহায়ক বন্ধ কৰাৰ সিদ্ধান্ত পিতৃ-মাতৃ, পত্নী বা অন্য ঘনিষ্ঠ আত্মীয়ই বা তেওঁলোকৰ অনুপস্থিতিত "ঘনিষ্ঠ বন্ধু"ই ল’ব লাগিব বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা। এই সিদ্ধান্তৰ বাবে আদালতৰ অনুমোদনৰো প্ৰয়োজন।

আদালতে নিজৰ ৰায়দানত বিৰাণীক অৰুণা শ্বানবাগৰ “ঘনিষ্ঠ বন্ধু” হিচাপে স্বীকৃতি দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে, আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে কে ই এম চিকিৎসালয়ৰ কৰ্মচাৰীসকলক “ঘনিষ্ঠ বন্ধু” হিচাপে গণ্য কৰে।

শ্ৰীমতী পিংকি বিৰাণীয়ে যি কৰিছে তাক আমি নিন্দা বা হেয়জ্ঞান কৰিব বিচৰা নাই। বৰঞ্চ তেওঁ দেখুওৱা ভয়ংকৰ সামাজিক মনোভাবৰ প্ৰতি আমি শলাগ ল’ব বিচাৰিছোঁ। আমি ইণ্টাৰনেটত দেখিছোঁ যে তেওঁ বহু সামাজিক কামৰ সমৰ্থন কৰি আহিছে, আৰু আমি তেওঁক অতিশয় সন্মান জনাইছো। আমি ক’ব বিচৰা কথাটো হ’ল যে অৰুণা শ্বানবাগৰ প্ৰতি তেওঁৰ আগ্ৰহ যিমানেই নহওক কিয়, ই ৩৮ বছৰ ধৰি অৰুণাক দিনে-নিশাই যত্ন লোৱা কে ই এম হাস্পতালৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ নিষ্ঠাৰ সৈতে একে হ’ব নোৱাৰে।^[43]^:127–128

যিহেতু কে ই এম হাস্পতালৰ কৰ্মচাৰীয়ে অৰুণা শ্বানবাগক জীয়াই থাকিবলৈ দিয়াটো কামনা কৰিছিল, সেয়েহে বিৰাণীৰ জীৱন সাহায্য প্ৰত্যাহাৰ কৰা আবেদন নাকচ কৰা হৈছিল। কিন্তু আদালতে আৰু উল্লেখ কৰে যে বম্বে উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ অনুমোদন সাপেক্ষে কে ই এম হাস্পতালৰ কৰ্মচাৰীসকলে মন সলনি কৰিলে জীৱন সাহায্য প্ৰত্যাহাৰ কৰাৰ বিকল্প আছে:

কিন্তু ধৰি লওক যে কে ই এম চিকিৎসালয়ৰ কৰ্মচাৰীসকলে ভৱিষ্যতে কোনো এটা সময়ত নিজৰ মন সলনি কৰিব, আমাৰ মতে এনে পৰিস্থিতিত কে ই এম চিকিৎসালয়ে জীৱন সহায় প্ৰত্যাহাৰ কৰাৰ সিদ্ধান্তৰ অনুমোদনৰ বাবে বম্বে উচ্চ ন্যায়ালয়ত আবেদন কৰিব লাগিব।^[43]^:128

কমন ক’জ বনাম ভাৰতীয় সংঘ (২০১৮)

২০১৪ চনৰ ২৫ ফেব্ৰুৱাৰীত এন জি অ’ কমন ক’জে দাখিল কৰা পি আই এলৰ শুনানি গ্ৰহণ কৰি ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ তিনিজনীয়া বিচাৰপীঠে কয় যে অৰুণা শ্বানবাগ গোচৰত পূৰ্বৰ মতামত গিয়ান কৌৰ বনাম পঞ্জাব ৰাজ্যৰ গোচৰত সংবিধান বিচাৰপীঠৰ মতামতৰ ভুল ব্যাখ্যাৰ ভিত্তিত কৰা হৈছে। আদালতে এই মতামতটো আভ্যন্তৰীণভাৱে অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ বুলিও নিৰ্ণয় কৰে কাৰণ যদিও ইয়াৰ মতে ইউথেনাচিয়াৰ অনুমতি কেৱল বিধায়িনী দলৰ এটা কাৰ্যৰ দ্বাৰাহে হ’ব পাৰে, তথাপিও ইয়াৰ পিছত ন্যায়িকভাৱে ইউথেনাচিয়াৰ নিৰ্দেশনা স্থাপন কৰিবলৈ আগবাঢ়িল। আদালতে বিষয়টো সমাধানৰ বাবে বৃহত্তৰ সংবিধান বিচাৰপীঠলৈ প্ৰেৰণ কৰি লিখিছে-

অৰুণা শ্বানবাগ (উপৰোক্ত)ত দিয়া অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ মতামতসমূহৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি আৰু সামাজিক, আইনী, চিকিৎসা আৰু সাংবিধানিক দৃষ্টিভংগীৰ পোহৰত প্ৰতিফলিত হোৱা প্ৰয়োজনীয় আইনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নটোও বিবেচনা কৰিলে আইনৰ স্পষ্ট উচ্চাৰণ থকাটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে। এইদৰে আমাৰ যুক্তিযুক্ত মতামত অনুসৰি ইয়াৰ লগত জড়িত আইনৰ প্ৰশ্নটো সামগ্ৰিকভাৱে মানৱতাৰ সুবিধাৰ বাবে এই আদালতৰ এখন সংবিধান বিচাৰপীঠে সযতনে বিবেচনা কৰাৰ প্ৰয়োজন।^[44]

সঁহাৰি

উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এই আবেদন নাকচ কৰাৰ সিদ্ধান্তৰ পিছত চিকিৎসালয়খনৰ নাৰ্চিং কৰ্মচাৰীসকলে—যিসকলে আবেদনৰ বিৰোধিতা কৰিছিল আৰু শ্বানবাগক অচেতন অৱস্থাত পৰাৰ পৰাই চোৱা-চিতা কৰি আহিছিল—মিঠাই বিতৰণ কৰিছিল আৰু কেক কাটি তেওঁলোকে তেওঁক “পুনৰ্জন্ম” বুলি কোৱা কথাটো উদযাপন কৰিছিল। চিকিৎসালয়খনৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ নাৰ্চে পিছত ক'লে, "ঘৰত থকা সৰু ল'ৰা এটাৰ দৰেই আমিও তাইক চোৱাচিতা কৰিব লাগিব।" তাই কেৱল আমাৰ যিকোনো এজনৰ দৰে বয়সীয়াল হৈ থাকে, আমাৰ বাবে কোনো সমস্যাৰ সৃষ্টি নকৰে। আমি পাল পাতি তাইৰ যত্ন লওঁ আৰু আমি তাইৰ যত্ন ল’বলৈ ভাল পাওঁ। তাইৰ প্ৰাণ কাঢ়ি লোৱাৰ কথা কোনোবাই কেনেকৈ ভাবিব পাৰে?"^[45]

পিংকি বিৰাণীৰ অধিবক্তা শুভাংগী টুলিয়ে আবেদন দাখিল নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈ কয় যে “উচ্চতম ন্যায়ালয়ে বিষয়টো পুনৰ পৰীক্ষা কৰিবলৈ বৃহৎ বিচাৰপীঠ গঠন কৰাৰ সিদ্ধান্ত নোলোৱালৈকে দুজন ন্যায়াধীশৰ ৰায় চূড়ান্ত আছিল”। পিংকি বিৰাণীয়ে কৈছিল, "কেতিয়াও ন্যায় লাভ নকৰা এই মহিলাগৰাকীৰ বাবে একে ধৰণৰ অৱস্থাত থকা আন কোনো ব্যক্তিয়ে চাৰে তিনি দশকতকৈ অধিক সময় কষ্ট ভোগ কৰিব নালাগিব।"^[46]

মৃত্যু

মৃত্যুৰ কেইদিনমান আগতে শ্বানবাগৰ নিউমোনিয়া ধৰা পৰিছিল। তেওঁক চিকিৎসালয়ৰ মেডিকেল ইনটেনচিভ কেয়াৰ ইউনিট (এম আই চি ইউ)লৈ লৈ যোৱা হয় আৰু ভেণ্টিলেটৰত ৰখা হয়। ২০১৫ চনৰ ১৮ মে'ৰ পুৱা তেওঁৰ মৃত্যু হয়।^[5] চিকিৎসালয়ৰ নাৰ্ছ আৰু অন্যান্য কৰ্মচাৰীয়ে তেওঁৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে।^[47]

উৎস

1 2 "Aruna Shanbaug: Brain-damaged India nurse dies 42 years after rape". BBC News. BBC. https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-32776897.
↑ Malavika Karlekar. "Review: Ten Minutes To Hell". Outlook India. Archived from the original on 23 May 2015. https://web.archive.org/web/20150523142405/http://www.outlookindia.com/article/ten-minutes-to-hell/205787। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 May 2015.
↑ "India joins select nations in legalising "passive euthanasia"". The Hindu. 7 March 2011. Archived from the original on 11 March 2011. https://web.archive.org/web/20110311130458/http://www.thehindu.com/news/national/article1516973.ece.
↑ "Raped Indian nurse dies after 42 years in coma". The Guardian. Associated Press. https://www.theguardian.com/world/2015/may/18/raped-indian-nurse-dies-after-42-years-in-coma.
1 2 "1973 Sexual Assault Victim Aruna Shanbaug passes away in Mumbai". news.biharprabha.com. 18 May 2015. Archived from the original on 18 May 2015. https://web.archive.org/web/20150518095941/http://news.biharprabha.com/2015/05/1973-sexual-assault-victim-aruna-shanbaug-passes-away-in-mumbai/.
1 2 "Sunday Story: A girl called Aruna Shanbaug". The Indian Express. https://indianexpress.com/article/india/india-others/sunday-story-a-girl-called-aruna/.
↑ "KEM Hospital celebrates Aruna Shanbaug's 64th birthday". The Times of India. 2 June 2012. http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/KEM-Hospital-celebrates-Aruna-Shanbaugs-64th-birthday/articleshow/13712413.cms.
↑ "KEM celebrates Aruna Shanbaug's 65th birthday". DNA India. 2 June 2013. https://www.dnaindia.com/mumbai/report-kem-celebrates-aruna-shanbaugs-65th-birthday-1842559.
1 2 3 4 "50 years ago, a nurse was attacked in a Mumbai hospital. What changed, what didn't" (en ভাষাত). The Indian Express. 2024-08-25. https://indianexpress.com/article/opinion/columns/50-years-ago-a-nurse-was-attacked-in-a-mumbai-hospital-what-changed-what-didnt-9531412/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.
↑ "Mail Today special: Inside the world of Aruna Shanbaug's killer" (en ভাষাত). India Today. 2015-05-30. https://www.indiatoday.in/india/story/aruna-shanbaug-rapist-and-killer-sohanlal-valmiki-291660-2015-05-30। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.
↑ "'Valmiki may have spent life in prison'". The Times of India. 2015-05-21. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/valmiki-may-have-spent-life-in-prison/articleshow/47360587.cms.
↑ "Sohanlal Bhartha Valmiki, the man who raped Aruna Shanbaug is a forgotten story now". 19 May 2015. https://www.hindustantimes.com/mumbai/sohanlal-bhartha-valmiki-the-man-who-raped-aruna-shanbaug-is-a-forgotten-story-now/story-EPkcDUeRTXcBRfnavimU5L.html.
1 2 3 4 5 6 Chatterjee, Pritha (29 May 2015). "Aruna Shanbaug's assailant is alive. I want to seek forgiveness from her and God, he says". Indian Express. http://indianexpress.com/article/india/india-others/kem-nurse-aruna-shanbaugs-assailant-is-alive-tired-of-memories-i-want-to-die/99/.
↑ "I didn't rape, slapped her in fit of rage: Sohanlal, Aruna's attacker". https://www.mangaloretoday.com/headlineprint/I-didn-rsquo-t-rape-slapped-her-in-fit-of-rage-Sohanlal-Aruna-rsquo-s-attacker.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.
↑ "Everything happened in a fit of rage, says the man who 'attacked' Aruna Shanbaug" (en-us ভাষাত). Hindustan Times. 2015-05-30. https://www.hindustantimes.com/india/everything-happened-in-a-fit-of-rage-says-the-man-who-attacked-aruna-shanbaug/story-aSO7xnmpqn5FPwhiQkOB1K.html.
↑ Virani, Pinki (2003-09-10). "Aruna is still on our conscience". The Times of India. Archived from the original on 2011-03-05. https://web.archive.org/web/20110305230525/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-10/delhi/27217088_1_delhi-hospital-mumbai-hospital-kem-hospital.
1 2 Kurup, Saira (2006-05-07). "Four women India forgot". The Times of India. Archived from the original on 2012-03-23. https://web.archive.org/web/20120323124600/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-05-07/special-report/27825117_1_child-marriage-caste-medical-report.
↑ "I slapped her in fit of rage, didn't rape, sodomise: Aruna's attacker". http://www.hindustantimes.com/india/i-slapped-her-in-fit-of-rage-didn-t-rape-sodomise-aruna-s-attacker/story-EF3459DIBx4aKjpEH4bNFP.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.
↑ "Aruna Ramchandra Shanbaug v. Union Of India [2011 (4) SCC 454 (Euthanasia case)"]. Supreme Court of India1, Law Street. 7 March 2011. http://onelawstreet.com/2011/03/aruna-ramchandra-shanbaug-v-union-of-india-2011-4-scc-454-ethanasia-case/। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 May 2015.
1 2 GOSWAMI, SAMYABRATA RAY (2011-03-08). "'She is sleeping... when she awakes, we'll put sugar cubes in her feed to celebrate' Nurses reveal Aruna bond". The Telegraph. https://www.telegraphindia.com/india/she-is-sleeping-when-she-awakes-we-ll-put-sugar-cubes-in-her-feed-to-celebrate-nurses-reveal-aruna-bond/cid/414960.
1 2 "How India Failed Aruna Shanbaug" (en ভাষাত). www.thehinducentre.com. 2015-05-19. https://www.thehinducentre.com/the-arena/current-issues/how-india-failed-aruna-shanbaug/article64931537.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.
↑ "Mumbai: Did Aruna Shanbaug's family abandon her?". 19 May 2015. https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai--did-aruna-shanbaug-s-family-abandon-her--16220177.
↑ Surya, Vasantha (20 June 1998). "A cautionary tale". Frontline Magazine খণ্ড 15 (13). Archived from the original on 25 November 2009. https://web.archive.org/web/20091125043328/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1513/15130740.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2015-01-22.
↑ "Aruna Shanbaug: Timeline". The Times of India. 2011-03-08. Archived from the original on 2012-11-05. https://web.archive.org/web/20121105005318/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/mumbai/28668057_1_aruna-shanbaug-sc-reserves-judgment-kem.
↑ "The rapist who never was: Let's not forget the man who destroyed Aruna Shanbaug's life" (en-us ভাষাত). Firstpost. 2015-05-20. https://www.firstpost.com/living/the-rapist-who-never-was-let-us-not-forget-the-man-who-destroyed-aruna-shanbaugs-life-2251942.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.
↑ "Aruna Shanbaug: 10 facts about world's oldest comatose patient" (en ভাষাত). India Today. 2015-05-18. https://www.indiatoday.in/india/north/story/aruna-shanbaug-10-shocking-facts-about-worlds-oldest-comatose-patient-253451-2015-05-18। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.
↑ "Rape in hospitals: Aruna Shanbaug to RG Kar victim; If institutions aren't safe, where do we go?" (en-US ভাষাত). News9live. 2024-08-12. https://www.news9live.com/opinion-analysis/rape-in-hospitals-aruna-shanbaug-to-rg-kar-victim-if-institutions-arent-safe-where-do-we-go-2653507। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.
↑ TNM (2015-05-19). "Sohanlal Valmiki: The forgotten rapist who slowly killed Aruna Shanbaug over 42 years" (en ভাষাত). The News Minute. https://www.thenewsminute.com/news/sohanlal-valmiki-forgotten-rapist-who-slowly-killed-aruna-shanbaug-over-42-years-32010। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.
↑ "The rapes that India forgot". BBC News. 2013-01-05. https://www.bbc.com/news/world-asia-india-20907755.
↑ "Let her die when she has to: Aruna Shanbaug's sister" (en ভাষাত). www.ndtv.com. https://www.ndtv.com/india-news/let-her-die-when-she-has-to-aruna-shanbaugs-sister-449867। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.
↑ "Mumbai: Did Aruna Shanbaug's family abandon her?" (en ভাষাত). Mid-day. 2015-05-19. https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai--did-aruna-shanbaug-s-family-abandon-her--16220177। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.
1 2 3 4 "Sunday Story: A girl called Aruna Shanbaug" (en ভাষাত). The Indian Express. 2015-05-24. https://indianexpress.com/article/india/india-others/sunday-story-a-girl-called-aruna/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.
↑ "Who was Aruna Shanbaug mentioned by the Supreme Court during Kolkata rape-murder case hearing?" (en-us ভাষাত). Firstpost. 2024-08-20. https://www.firstpost.com/explainers/supreme-court-kolkata-rape-murder-case-hearing-aruna-shanbaug-euthanasia-13806612.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.
↑ Standard, Business. "How Aruna Shanbaug's memories echoed in the corridors of Supreme Court" (en-US ভাষাত). www.business-standard.com. https://www.business-standard.com/india-news/how-aruna-shanbaug-s-memories-echoed-in-the-corridors-of-supreme-court-124082100843_1.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.
1 2 3 4 "I never missed even a single article on Aruna" (en ভাষাত). Mumbai Mirror. Archived from the original on 2025-08-13. https://web.archive.org/web/20250813002443/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/i-never-missed-even-a-single-article-on-aruna/articleshow/47335159.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.
↑ "I don't visit Aruna. I can't see her in pain" (en ভাষাত). Mumbai Mirror. Archived from the original on 2025-07-17. https://web.archive.org/web/20250717005356/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story/i-dont-visit-aruna-i-cant-see-her-in-pain/articleshow/16108868.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.
↑ "India court admits plea to end life of rape victim". BBC News, Delhi. 17 December 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/8417549.stm.
↑ "Judges consider comatose rape victim's right to die". The Times. 18 December 2009. Archived from the original on 29 June 2011. https://web.archive.org/web/20110629135828/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6960935.ece.
↑ "Team to look into Euthanasia plea". The Times of India. 2011-01-25. Archived from the original on 2012-11-05. https://web.archive.org/web/20121105005312/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-25/mumbai/28378869_1_euthanasia-plea-hospital-bed-condition.
↑ "'Aruna Shanbaug's brain shrivelled after 1973 sexual assault'". The Times of India. 28 Feb 2011. Archived from the original on 23 March 2012. https://web.archive.org/web/20120323185545/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-28/india/28641570_1_aruna-ramachandra-shanbaug-human-brain-pinki-virani.
↑ "India court rejects Aruna Shanbaug euthanasia plea". BBC News. 7 March 2011. https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12662124.
↑ "India's Supreme Court lays out euthanasia guidelines". LA Times. 8 March 2011. https://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-india-euthanasia-20110308,0,1497102.story.
1 2 "Supreme Court decision on Aruna Ramachandra Shanbaug versus Union of India". Supreme Court of India. http://www.supremecourtofindia.nic.in/outtoday/wr1152009.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 September 2016.
↑ "Common Cause (A Regd. Society) v. Union of India – (2014) 5 SCC 338 [Euthanasia reference to Constitution Bench"]. Supreme Court of India1, Law Street. 24 February 2014. http://onelawstreet.com/2014/02/common-cause-a-regd-society-v-union-of-india-2014-5-scc-338-euthanasia-reference-to-constitution-bench/। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 May 2015.
↑ "Rebirth for Aruna, say joyous Mumbai hospital staff". Deccan Herald. 7 March 2011. http://www.deccanherald.com/content/143798/rebirth-aruna-say-joyous-mumbai.html.
↑ "Because of Aruna, no one else will have to suffer". Hindustan Times. 7 March 2011. Archived from the original on 10 March 2011. https://web.archive.org/web/20110310060344/http://www.hindustantimes.com/Thanks-to-Aruna-others-won-t-suffer-Pinki-Virani/Article1-670476.aspx.
↑ "Funeral of Aruna Shanbaug performed at KEM Hospital in Mumbai". news.biharprabha.com. 18 May 2015. Archived from the original on 21 May 2015. https://web.archive.org/web/20150521030937/http://news.biharprabha.com/2015/05/last-rites-of-aruna-shanbaug-performed-at-kem-hospital-in-mumbai/.

[bbc-death-1] 1 2 "Aruna Shanbaug: Brain-damaged India nurse dies 42 years after rape". BBC News. BBC. https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-32776897.

[2] Malavika Karlekar. "Review: Ten Minutes To Hell". Outlook India. Archived from the original on 23 May 2015. https://web.archive.org/web/20150523142405/http://www.outlookindia.com/article/ten-minutes-to-hell/205787। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 May 2015.

[3] "India joins select nations in legalising "passive euthanasia"". The Hindu. 7 March 2011. Archived from the original on 11 March 2011. https://web.archive.org/web/20110311130458/http://www.thehindu.com/news/national/article1516973.ece.

[guardian-death-4] "Raped Indian nurse dies after 42 years in coma". The Guardian. Associated Press. https://www.theguardian.com/world/2015/may/18/raped-indian-nurse-dies-after-42-years-in-coma.

[death-5] 1 2 "1973 Sexual Assault Victim Aruna Shanbaug passes away in Mumbai". news.biharprabha.com. 18 May 2015. Archived from the original on 18 May 2015. https://web.archive.org/web/20150518095941/http://news.biharprabha.com/2015/05/1973-sexual-assault-victim-aruna-shanbaug-passes-away-in-mumbai/.

[SS-6] 1 2 "Sunday Story: A girl called Aruna Shanbaug". The Indian Express. https://indianexpress.com/article/india/india-others/sunday-story-a-girl-called-aruna/.

[7] "KEM Hospital celebrates Aruna Shanbaug's 64th birthday". The Times of India. 2 June 2012. http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/KEM-Hospital-celebrates-Aruna-Shanbaugs-64th-birthday/articleshow/13712413.cms.

[8] "KEM celebrates Aruna Shanbaug's 65th birthday". DNA India. 2 June 2013. https://www.dnaindia.com/mumbai/report-kem-celebrates-aruna-shanbaugs-65th-birthday-1842559.

[MH-9] 1 2 3 4 "50 years ago, a nurse was attacked in a Mumbai hospital. What changed, what didn't" (en ভাষাত). The Indian Express. 2024-08-25. https://indianexpress.com/article/opinion/columns/50-years-ago-a-nurse-was-attacked-in-a-mumbai-hospital-what-changed-what-didnt-9531412/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.

[10] "Mail Today special: Inside the world of Aruna Shanbaug's killer" (en ভাষাত). India Today. 2015-05-30. https://www.indiatoday.in/india/story/aruna-shanbaug-rapist-and-killer-sohanlal-valmiki-291660-2015-05-30। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.

[11] "'Valmiki may have spent life in prison'". The Times of India. 2015-05-21. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/valmiki-may-have-spent-life-in-prison/articleshow/47360587.cms.

[12] "Sohanlal Bhartha Valmiki, the man who raped Aruna Shanbaug is a forgotten story now". 19 May 2015. https://www.hindustantimes.com/mumbai/sohanlal-bhartha-valmiki-the-man-who-raped-aruna-shanbaug-is-a-forgotten-story-now/story-EPkcDUeRTXcBRfnavimU5L.html.

[assailant-13] 1 2 3 4 5 6 Chatterjee, Pritha (29 May 2015). "Aruna Shanbaug's assailant is alive. I want to seek forgiveness from her and God, he says". Indian Express. http://indianexpress.com/article/india/india-others/kem-nurse-aruna-shanbaugs-assailant-is-alive-tired-of-memories-i-want-to-die/99/.

[14] "I didn't rape, slapped her in fit of rage: Sohanlal, Aruna's attacker". https://www.mangaloretoday.com/headlineprint/I-didn-rsquo-t-rape-slapped-her-in-fit-of-rage-Sohanlal-Aruna-rsquo-s-attacker.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.

[15] "Everything happened in a fit of rage, says the man who 'attacked' Aruna Shanbaug" (en-us ভাষাত). Hindustan Times. 2015-05-30. https://www.hindustantimes.com/india/everything-happened-in-a-fit-of-rage-says-the-man-who-attacked-aruna-shanbaug/story-aSO7xnmpqn5FPwhiQkOB1K.html.

[toi-16] Virani, Pinki (2003-09-10). "Aruna is still on our conscience". The Times of India. Archived from the original on 2011-03-05. https://web.archive.org/web/20110305230525/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-10/delhi/27217088_1_delhi-hospital-mumbai-hospital-kem-hospital.

[toi2-17] 1 2 Kurup, Saira (2006-05-07). "Four women India forgot". The Times of India. Archived from the original on 2012-03-23. https://web.archive.org/web/20120323124600/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-05-07/special-report/27825117_1_child-marriage-caste-medical-report.

[18] "I slapped her in fit of rage, didn't rape, sodomise: Aruna's attacker". http://www.hindustantimes.com/india/i-slapped-her-in-fit-of-rage-didn-t-rape-sodomise-aruna-s-attacker/story-EF3459DIBx4aKjpEH4bNFP.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.

[19] "Aruna Ramchandra Shanbaug v. Union Of India [2011 (4) SCC 454 (Euthanasia case)"]. Supreme Court of India1, Law Street. 7 March 2011. http://onelawstreet.com/2011/03/aruna-ramchandra-shanbaug-v-union-of-india-2011-4-scc-454-ethanasia-case/। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 May 2015.

[NR-20] 1 2 GOSWAMI, SAMYABRATA RAY (2011-03-08). "'She is sleeping... when she awakes, we'll put sugar cubes in her feed to celebrate' Nurses reveal Aruna bond". The Telegraph. https://www.telegraphindia.com/india/she-is-sleeping-when-she-awakes-we-ll-put-sugar-cubes-in-her-feed-to-celebrate-nurses-reveal-aruna-bond/cid/414960.

[AS-21] 1 2 "How India Failed Aruna Shanbaug" (en ভাষাত). www.thehinducentre.com. 2015-05-19. https://www.thehinducentre.com/the-arena/current-issues/how-india-failed-aruna-shanbaug/article64931537.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.

[22] "Mumbai: Did Aruna Shanbaug's family abandon her?". 19 May 2015. https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai--did-aruna-shanbaug-s-family-abandon-her--16220177.

[hindufrontline-23] Surya, Vasantha (20 June 1998). "A cautionary tale". Frontline Magazine খণ্ড 15 (13). Archived from the original on 25 November 2009. https://web.archive.org/web/20091125043328/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1513/15130740.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2015-01-22.

[timeline-24] "Aruna Shanbaug: Timeline". The Times of India. 2011-03-08. Archived from the original on 2012-11-05. https://web.archive.org/web/20121105005318/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/mumbai/28668057_1_aruna-shanbaug-sc-reserves-judgment-kem.

[25] "The rapist who never was: Let's not forget the man who destroyed Aruna Shanbaug's life" (en-us ভাষাত). Firstpost. 2015-05-20. https://www.firstpost.com/living/the-rapist-who-never-was-let-us-not-forget-the-man-who-destroyed-aruna-shanbaugs-life-2251942.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.

[26] "Aruna Shanbaug: 10 facts about world's oldest comatose patient" (en ভাষাত). India Today. 2015-05-18. https://www.indiatoday.in/india/north/story/aruna-shanbaug-10-shocking-facts-about-worlds-oldest-comatose-patient-253451-2015-05-18। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.

[27] "Rape in hospitals: Aruna Shanbaug to RG Kar victim; If institutions aren't safe, where do we go?" (en-US ভাষাত). News9live. 2024-08-12. https://www.news9live.com/opinion-analysis/rape-in-hospitals-aruna-shanbaug-to-rg-kar-victim-if-institutions-arent-safe-where-do-we-go-2653507। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.

[28] TNM (2015-05-19). "Sohanlal Valmiki: The forgotten rapist who slowly killed Aruna Shanbaug over 42 years" (en ভাষাত). The News Minute. https://www.thenewsminute.com/news/sohanlal-valmiki-forgotten-rapist-who-slowly-killed-aruna-shanbaug-over-42-years-32010। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-17.

[IF-29] "The rapes that India forgot". BBC News. 2013-01-05. https://www.bbc.com/news/world-asia-india-20907755.

[30] "Let her die when she has to: Aruna Shanbaug's sister" (en ভাষাত). www.ndtv.com. https://www.ndtv.com/india-news/let-her-die-when-she-has-to-aruna-shanbaugs-sister-449867। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.

[31] "Mumbai: Did Aruna Shanbaug's family abandon her?" (en ভাষাত). Mid-day. 2015-05-19. https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai--did-aruna-shanbaug-s-family-abandon-her--16220177। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.

[:0-32] 1 2 3 4 "Sunday Story: A girl called Aruna Shanbaug" (en ভাষাত). The Indian Express. 2015-05-24. https://indianexpress.com/article/india/india-others/sunday-story-a-girl-called-aruna/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.

[33] "Who was Aruna Shanbaug mentioned by the Supreme Court during Kolkata rape-murder case hearing?" (en-us ভাষাত). Firstpost. 2024-08-20. https://www.firstpost.com/explainers/supreme-court-kolkata-rape-murder-case-hearing-aruna-shanbaug-euthanasia-13806612.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.

[34] Standard, Business. "How Aruna Shanbaug's memories echoed in the corridors of Supreme Court" (en-US ভাষাত). www.business-standard.com. https://www.business-standard.com/india-news/how-aruna-shanbaug-s-memories-echoed-in-the-corridors-of-supreme-court-124082100843_1.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.

[:1-35] 1 2 3 4 "I never missed even a single article on Aruna" (en ভাষাত). Mumbai Mirror. Archived from the original on 2025-08-13. https://web.archive.org/web/20250813002443/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/i-never-missed-even-a-single-article-on-aruna/articleshow/47335159.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.

[36] "I don't visit Aruna. I can't see her in pain" (en ভাষাত). Mumbai Mirror. Archived from the original on 2025-07-17. https://web.archive.org/web/20250717005356/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story/i-dont-visit-aruna-i-cant-see-her-in-pain/articleshow/16108868.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-23.

[37] "India court admits plea to end life of rape victim". BBC News, Delhi. 17 December 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/8417549.stm.

[38] "Judges consider comatose rape victim's right to die". The Times. 18 December 2009. Archived from the original on 29 June 2011. https://web.archive.org/web/20110629135828/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6960935.ece.

[39] "Team to look into Euthanasia plea". The Times of India. 2011-01-25. Archived from the original on 2012-11-05. https://web.archive.org/web/20121105005312/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-25/mumbai/28378869_1_euthanasia-plea-hospital-bed-condition.

[40] "'Aruna Shanbaug's brain shrivelled after 1973 sexual assault'". The Times of India. 28 Feb 2011. Archived from the original on 23 March 2012. https://web.archive.org/web/20120323185545/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-28/india/28641570_1_aruna-ramachandra-shanbaug-human-brain-pinki-virani.

[41] "India court rejects Aruna Shanbaug euthanasia plea". BBC News. 7 March 2011. https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12662124.

[LA-times-42] "India's Supreme Court lays out euthanasia guidelines". LA Times. 8 March 2011. https://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-india-euthanasia-20110308,0,1497102.story.

[scjudgement-43] 1 2 "Supreme Court decision on Aruna Ramachandra Shanbaug versus Union of India". Supreme Court of India. http://www.supremecourtofindia.nic.in/outtoday/wr1152009.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 September 2016.

[44] "Common Cause (A Regd. Society) v. Union of India – (2014) 5 SCC 338 [Euthanasia reference to Constitution Bench"]. Supreme Court of India1, Law Street. 24 February 2014. http://onelawstreet.com/2014/02/common-cause-a-regd-society-v-union-of-india-2014-5-scc-338-euthanasia-reference-to-constitution-bench/। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 May 2015.

[dc-45] "Rebirth for Aruna, say joyous Mumbai hospital staff". Deccan Herald. 7 March 2011. http://www.deccanherald.com/content/143798/rebirth-aruna-say-joyous-mumbai.html.

[46] "Because of Aruna, no one else will have to suffer". Hindustan Times. 7 March 2011. Archived from the original on 10 March 2011. https://web.archive.org/web/20110310060344/http://www.hindustantimes.com/Thanks-to-Aruna-others-won-t-suffer-Pinki-Virani/Article1-670476.aspx.

[47] "Funeral of Aruna Shanbaug performed at KEM Hospital in Mumbai". news.biharprabha.com. 18 May 2015. Archived from the original on 21 May 2015. https://web.archive.org/web/20150521030937/http://news.biharprabha.com/2015/05/last-rites-of-aruna-shanbaug-performed-at-kem-hospital-in-mumbai/.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]