আত্মা (হিন্দু ধৰ্ম)

হিন্দু ধৰ্মত আত্মা হৈছে কোনো জীৱৰ প্ৰকৃত, অন্তৰ্নিহিত সত্তা বা আত্মা, যাক চিৰন্তন আৰু অপৰিৱৰ্তিত বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^{[টোকা 1]} আত্মাটো ধাৰণাগতভাৱে ব্যক্তিগত আত্মা, জীৱাত্মৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত, যি একাধিক শৰীৰ আৰু জীৱনকালৰ মাজেৰে স্থায়ী হৈ থাকে, কিন্তু ই আত্ম-বুদ্ধি বা অহংকাৰ (আহমকাৰ), মনৰ আৱেগিক দিশ (চিত্ত), আৰু শাৰীৰিক বা প্ৰাকৃতিক দিশ (প্ৰকৃতি)ৰ পৰা পৃথক। এই শব্দটোক প্ৰায়ে আত্মা বুলি অনুবাদ কৰা হয়,^{[টোকা 2]} কিন্তু "আত্মা"^[1] বা সত্তা বুলি অনুবাদ কৰাটো ভাল। মোক্ষ (মুক্তি) লাভ কৰিবলৈ মানুহে আত্মজ্ঞান (আত্মজ্ঞান বা ব্ৰহ্মজ্ঞান) আহৰণ কৰিব লাগিব।

ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছয়খন গতানুগতিক বিদ্যালয়ৰ এই আত্মা কি সেই সম্পৰ্কে ভিন্ন মতামত আছে। সাংখ্য আৰু যোগত সত্তাক পুৰুষ বুলি কোৱা হয় আৰু অদ্বৈত বেদান্তত সত্তা হৈছে বিশুদ্ধ চেতনা বা সাক্ষী-চেতনা (সাক্ষী), যিটো পৰিঘটনাৰ সৈতে চিনাক্তকৰণৰ বাহিৰত।^[2] সাংখ্যা আৰু যোগত অগণন আত্মা আছে, আনহাতে অদ্বৈত বেদান্তত মাত্ৰ এজন আত্মা আছে। বেদান্তত আত্মা (জীৱ) আৰু পৰম আত্মা (পৰমাত্মা) বা নিৰপেক্ষ বাস্তৱ (ব্ৰহ্ম)ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সম্পৰ্কে প্ৰধান মতামতসমূহ হ'ল যে আত্মা আৰু ব্ৰহ্ম একেলগে সুকীয়া আৰু অবিচ্ছিন্ন (ভেদাভেদ),^[3] অবিচ্ছিন্ন (অদ্বৈত, 'দুটা নহয়'),^[4]^[5]^[6] নিৰ্ভৰশীলতাৰ সৈতে সুকীয়া (দ্বৈত, 'দ্বৈতবাদ'),^[7] বা অস্পষ্ট কিন্তু নিৰ্ভৰশীলতাৰে (বিশিষ্টদ্বৈত, যোগ্য এককতা ^[8] )।

ব্যুৎপত্তি আৰু অৰ্থ

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

আত্মা হৈছে সংস্কৃত শব্দ যাৰ অৰ্থ হৈছে "সাৰ, উশাহ, আত্মা।"^{[ৱেব 1]}^{[ৱেব 2]}^[9]

অৰ্থ

অলিভেলে আঙুলিয়াই দিয়ে যে উপনিষদ পৰিভাষাত আত্মাৰ বহু অৰ্থ আৰু ব্যৱহাৰ আছে, য'ত "আত্মা", "মানুহৰ চূড়ান্ত সত্তা" ^[10] কিন্তু ইয়াক "জীৱন্ত, উশাহ লোৱা শৰীৰ"ক বুজাবলৈ আৰু প্ৰতিফলিত সৰ্বনাম হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যেনে "মই নিজেই"।^[11]

আধুনিক হিন্দু ধৰ্মত আত্মাই ব্যক্তিৰ "প্ৰকৃত আত্মা",^{[টোকা 1]} "অন্তৰ্নিহিত সত্তা"ক বুজায়।^[12] আত্মাই বস্তুগত জগতত বাস কৰা অহৰহ পৰিৱৰ্তিত মূৰ্ত ব্যক্তি (জীৱ)ৰ পৰা পৃথক হিচাপে পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে স্থায়ী হোৱা মানুহৰ সত্তাক বুজায়। মূৰ্ত ব্যক্তিত্ব সলনি হ'ব পাৰে, আনহাতে আত্মা সলনি নহয়।^[13] অদ্বৈত বেদান্তত ই হৈছে বিশুদ্ধ পৰ্যবেক্ষক চেতনা বা সাক্ষী-চেতনা, "বিশুদ্ধ, অবিভক্ত, আত্ম-আলোকময় চেতনা,"^[14] আনহাতে নৱ-অদ্বৈতত ই হৈছে 'সত্তা'ক শব্দ বা কৰ্মত ধৰিব নোৱাৰা ধাৰণাগত অন্তৰ্দৃষ্টিও।^{[টোকা 3]}

ধাৰণাৰ বিকাশ

বেদ

ভাৰতীয় গ্ৰন্থত আত্মা শব্দৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন ব্যৱহাৰ ঋকবেদত পোৱা যায় (RV X.97.11)।^[15] প্ৰাচীন ভাৰতীয় ব্যাকৰণবিদ যস্কা এই ঋকবেদিক পদটোৰ ওপৰত মন্তব্য কৰি আত্মাৰ তলত দিয়া অৰ্থসমূহ গ্ৰহণ কৰিছে: ব্যাপক নীতি, অন্যান্য উপাদানসমূহ একত্ৰিত হোৱা জীৱ আৰু চূড়ান্ত জ্ঞানমূলক নীতি।^[16]

উপনিষদ

উপনিষদৰ সকলোবোৰতে আত্মা এটা কেন্দ্ৰীয় বিষয়বস্তু আৰু "নিজৰ আত্মাক চিনি লওক" তেওঁলোকৰ অন্যতম মূল বিষয়বস্তু।^[17] উপনিষদত কোৱা হৈছে যে আত্মাই "ব্ৰহ্মাণ্ডৰ চূড়ান্ত সত্তা"ৰ লগতে "মানুহৰ জীৱনদায়ক উশাহ"কো প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো হৈছে "অক্ষয় ঐশ্বৰিক উপাদান" যিটো জন্ম নহয় আৰু মৃত্যুও নহয়।^[18]

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৮০০-৬০০^[19]) আত্মক এনেদৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে য'ত সকলো বস্তুৰ অস্তিত্ব আছে, যিটো সৰ্বোচ্চ মূল্যৰ, যিটোৱে সকলোকে ব্যাপকভাৱে বিয়পি আছে, যিটো সকলোৰে সত্তা, যিটো আনন্দময় আৰু যিটো বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি।^[20]

চন্দোগ্য উপনিষদ

চন্দোগ্য উপনিষদ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম–ষষ্ঠ শতিকা)ত আত্মাক সেই বস্তু বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে যিটো দুটা জীৱৰ মাজত বেলেগ যেন লাগে কিন্তু বাস্তৱত বেলেগ নহয়, সেই সত্তা আৰু অন্তৰ্নিহিত, সত্য, উজ্জ্বল প্ৰকৃতি যিয়ে সকলো ব্যক্তিকে সংযোগ আৰু একত্ৰিত কৰে। ৬.১০ পদত নদীৰ উদাহৰণেৰে ইয়াক ব্যাখ্যা কৰা হৈছে, যাৰ কিছুমান পূব দিশলৈ আৰু কিছুমান পশ্চিম দিশলৈ বৈ যায়, কিন্তু শেষত সকলোবোৰ সাগৰত একত্ৰিত হৈ এক হৈ পৰে। একেদৰে চন্দোগ্য উপনিষদত ব্যক্তিগত আত্মা বিশুদ্ধ অস্তিত্ব বুলি উল্লেখ আছে; ব্যক্তিগত আত্মা হৈছে বিশুদ্ধ সত্য আৰু ব্যক্তিগত আত্মা হৈছে এক সাৰ্বজনীন আত্মাৰ সাগৰৰ প্ৰকাশ।^[21]

কথা উপনিষদ

বৃহদাৰণ্যকৰ লগতে সকলো আদিম আৰু মধ্য উপনিষদে মানুহে কেনেকৈ মুক্তি, স্বাধীনতা, আনন্দ লাভ কৰিব পাৰে এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ নিজৰ তত্ত্ব গঢ়ি তোলাৰ সময়ত আত্মাৰ কথা কয়। কথা উপনিষদত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫ম শতিকাৰ পৰা ১ম শতিকা) আত্মাক প্ৰতিজন মানুহ আৰু জীৱৰ আগতীয়া আৰু অতিক্ৰমণীয় অন্তৰ্নিহিত সত্তা হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে, যে এইটো এটা, যদিও জীৱৰ বাহ্যিক ৰূপ বিভিন্ন ৰূপত প্ৰকাশ পায়। ২.২.৯ পদত কোৱা হৈছে:

একেটা জুইয়ে যেনেকৈ জগতলৈ অহাৰ পিছত, যদিও এটা, ই জ্বলোৱা বস্তু অনুসৰি বিভিন্ন ৰূপ লয়, একেদৰে সকলো জীৱৰ ভিতৰৰ আত্মা, যদিও এটা, যিয়েই প্ৰৱেশ কৰে, সেই অনুসৰি ৰূপ লয় আৰু সকলো ৰূপৰ বাহিৰত থাকে।
— কথা উপনিষদ, ২.২.৯^[22]

ভাগৱত গীতা

ভাগৱত গীতাৰ দ্বিতীয় অধ্যায়ৰ ১০-৩০ পদত কৃষ্ণই অৰ্জুনক আত্মাৰ অবিনাশী স্বৰূপ বুজিবলৈ আহ্বান জনাইছে, আত্মাই বাস কৰা মৰ্ত্যৰ শৰীৰটোক অতিক্ৰম কৰে বুলি জোৰ দিছে। আত্মাই হত্যা নকৰে বা হত্যা কৰিবও নোৱাৰে, কিয়নো ই চিৰন্তন আৰু জন্ম-মৃত্যুৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত নহয়।^[23] কাপোৰ সলনি কৰাৰ উদাহৰণ ব্যৱহাৰ কৰি আত্মাই পুৰণি শৰীৰবোৰ নতুন শৰীৰৰ বাবে কেনেকৈ পেলাই দিয়ে, সেইটো বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। কৃষ্ণই আত্মাৰ চিৰন্তন অস্তিত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি বুজাইছে যে ই জীৱনৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ৰ মাজেৰে পাৰ হৈ শৰীৰ সলনি কৰিলেও ই অপ্ৰভাৱিত হৈ থাকে। ই অদৃশ্য, অকল্পনীয় আৰু অপৰিৱৰ্তিত।^[23]

ভাৰতীয় দৰ্শন

পৰম্পৰাগত বিদ্যালয়

আত্মা হিন্দুসকলৰ বাবে এক আধ্যাত্মিক আৰু আধ্যাত্মিক ধাৰণা, প্ৰায়ে হিন্দু শাস্ত্ৰত ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাৰে আলোচনা কৰা হয়।^[24]^[25]^[26] হিন্দু ধৰ্মৰ সকলো প্ৰধান গতানুগতিক বিদ্যালয় – সাংখ্যা, যোগ, ন্যায়, বৈশেষীকা (Vaisesika), মীমাংসা আৰু বেদান্ত – বেদ আৰু উপনিষদৰ মৌলিক নীতিটো মানি লয় যে "আত্মাৰ অস্তিত্ব আছে।" হিন্দু দৰ্শনত বিশেষকৈ হিন্দু ধৰ্মৰ বেদান্ত বিদ্যালয়ত আত্মা প্ৰথম নীতি।^[27]

সাংখ্যা

দ্বৈতবাদৰ আটাইতকৈ পুৰণি হিন্দু দৰ্শন সাংখ্যাত সাক্ষী-চেতনা পুৰুষ হৈছে আত্মা। মন বা ইন্দ্ৰিয়ৰ কোনো অভিজ্ঞতাৰ বাহিৰত আৰু কোনো শব্দ বা ব্যাখ্যাৰ বাহিৰত ই নিৰপেক্ষ, স্বতন্ত্ৰ, মুক্ত, অলক্ষ্য, আন কোনো উপায়েৰে জানিব নোৱাৰা। ই বিশুদ্ধ, "অবৈশিষ্ট্যমূলক চেতনা" হৈয়েই থাকে। পুৰুষৰ উত্থান নহয়, একো উৎপন্নও নহয়।^[28] কোনো নামেই পুৰুষক যোগ্যতা অৰ্জন কৰিব নোৱাৰে, ইয়াক গুৰুত্বপূৰ্ণ বা বস্তুনিষ্ঠ কৰিব নোৱাৰে।^[29] ইয়াক "অৰ্জন কৰিব নোৱাৰি, 'নিষ্পত্তি' কৰিব নোৱাৰি।" পুৰুষৰ যিকোনো নাম প্ৰকৃতিৰ পৰা আহিছে, আৰু ই এটা সীমাবদ্ধতা। ^[30] অদ্বৈত বেদান্তৰ দৰে নহয়, আৰু পূৰ্ব-মীমাংসৰ দৰে সাংখ্যাই পুৰুষৰ বহুত্বত বিশ্বাস কৰে। ^[28]^[13]

হিন্দু নৈতিকতাৰ ওপৰত আত্মধাৰণাৰ প্ৰভাৱ

উপনিষদৰ আত্মা তত্ত্বই প্ৰাচীন নৈতিক তত্ত্ব আৰু ধৰ্মীয় পৰম্পৰাত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল যিবোৰ বৰ্তমান হিন্দু ধৰ্ম নামেৰে জনাজাত।^[32] হিন্দুসকলৰ আদিম ধৰ্মসূত্ৰসমূহত বৈদিক গ্ৰন্থ আৰু উপনিষদৰ পৰা আত্মাৰ মতবাদৰ উল্লেখ কৰা হৈছে,^[34] আৰু এই ভেটিৰ ওপৰত ধৰ্ম, নিয়ম আৰু নৈতিকতাৰ নীতি নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। আত্মাৰ মতবাদে বিশেষকৈ অদ্বৈত বেদান্ত আৰু যোগ সংস্কৰণে অহিংসা (সকলো জীৱৰ প্ৰতি অহিংসা), নিৰামিষ সংস্কৃতি আৰু নৈতিক আৰু ধৰ্মীয় জীৱনৰ অন্যান্য নীতিৰ উত্থানত প্ৰভাৱ পেলাইছিল।^[35]^[36]

টোকা

↑ ^1.0 ^1.1
Definitions:
- Oxford Dictionaries, Oxford University Press (2012), Atman: "1. real self of the individual; 2. a person's soul";
- John Bowker (2000), The Concise Oxford Dictionary of World Religions, Oxford University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0192800947, Atman: "the real or true Self";
- W.J. Johnson (2009), A Dictionary of Hinduism, Oxford University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0198610250, See entry for Atman (self).
- Encyclopedia Britannica, Atman: Atman, (Sanskrit: "self," "breath") one of the most basic concepts in Hinduism, the universal self, identical with the eternal core of the personality that after death either transmigrates to a new life or attains release (moksha) from the bonds of existence."
- Shepard (1991): "Usually translated "Soul" but better rendered "Self.""
- John Grimes (1996), A Concise Dictionary of Indian Philosophy, State University of New York Press, আই.এচ.বি.এন. 0791430685, Atman: "breath" (from the verb root at = "to breathe"); inner Self, the Reality which is the substrate of the individual and identical with the Absolute (Brahman).
- The Presence of Shiva (1994), Stella Kramrisch, Princeton University Press, আই.এচ.বি.এন. 9780691019307, Atma (Glossary) p. 470 "the Self, the inmost Self or, the life principle"
↑
While often translated as "soul," it is better translated as "self":
- Lorenzen (2004, পৃষ্ঠা 208–209): "individual soul (aatman) [sic]"
- King (1995, পৃষ্ঠা 64): "Atman as the innermost essence or soul of man."
- Meister (2010, পৃষ্ঠা 63): Atman (soul)"
- Shepard (1991): "Usually translated "Soul" but better rendered "Self.""
↑ See Neti neti, Neo-Advaita, and Nisargadatta Maharaj

তথ্য সংগ্ৰহ

↑ Shepard 1991.
↑ Jeffrey D. Long, Historical Dictionary of Hinduism, p.50
↑ Bhedabheda: Bhedabheda Vedanta, https://www.iep.utm.edu/bhed-ved/, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020
↑ Lorenzen 2004, পৃষ্ঠা. 208-209.
↑ Richard King (1995), Early Advaita Vedanta and Buddhism, State University of New York Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0791425138, page 64, Quote: "Atman as the innermost essence or soul of man, and Brahman as the innermost essence and support of the universe. (...) Thus we can see in the Upanishads, a tendency towards a convergence of microcosm and macrocosm, culminating in the equating of atman with Brahman".
↑ Hindu Philosophy: Advaita, https://www.iep.utm.edu/hindu-ph/#SSH3f.iii, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020 and Advaita Vedanta, https://www.iep.utm.edu/adv-veda/, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020
↑ Dvaita: Hindu Philosophy: Dvaita, https://www.iep.utm.edu/hindu-ph/#SSH3f.v, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020 and Madhva (1238—1317), https://www.iep.utm.edu/madhva/, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020
↑ Chari, Srinivasa (2000), Vaishnavism, Its Philosophy, Theology And Religious Discipline, https://archive.org/details/vaisnavismitsphilosophytheologyandreligiousdisciplinesmsrinivasachari2000/mode/2up, আহৰণ কৰা হৈছে: 5 August 2025
↑ Dalal 2011, পৃষ্ঠা. 38.
↑ Olivelle 2008, পৃষ্ঠা. lv.
↑ Olivelle 2008, পৃষ্ঠা. xlix.
↑ Karel Werner (1998), Yoga and Indian Philosophy, Motilal Banarsidass, pp. 57–58, ISBN 978-81-208-1609-1, https://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC
↑ ^13.0 ^13.1 Plott 2000, পৃষ্ঠা. 60-62.
↑ Deutsch 1973, পৃষ্ঠা. 48.
↑ ऋग्वेद: सूक्तं १०.९७, Wikisource; Quote: "यदिमा वाजयन्नहमोषधीर्हस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥११॥
↑ Baumer, Bettina and Vatsyayan, Kapila. Kalatattvakosa Vol. 1: Pervasive Terms Vyapti (Indira Gandhi National Centre for the Arts). Motilal Banarsidass; Revised edition (March 1, 2001). P. 42. আই.এচ.বি.এন. 8120805844.
↑ PT Raju (1985), Structural Depths of Indian Thought, State University of New York Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0887061394, pages 35-36
↑ Grimes 1996, পৃষ্ঠা. 69.
↑ Patrick Olivelle (2014), The Early Upanishads, Oxford University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0195124354, page 12-13
↑ Raju, Poolla Tirupati. Structural Depths of Indian Thought. SUNY Series in Philosophy. P. 26. আই.এচ.বি.এন. 0-88706-139-7.
↑ Max Müller, Upanishads, Wordsworth, আই.এচ.বি.এন. 978-1840221022, pages XXIII-XXIV
↑ Original Sanskrit: अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा, रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥;
English Translation 1: Stephen Knapp (2005), The Heart of Hinduism, আই.এচ.বি.এন. 978-0595350759, page 202-203;
English Translation 2:Katha Upanishad Max Müller (Translator), Fifth Valli, 9th verse
↑ ^23.0 ^23.1 Sutton, Nicholas (2017-03-13) (en ভাষাত). Bhagavad Gita: The Oxford Centre for Hindu Studies Guide. Oxford Centre for Hindu Studies. পৃষ্ঠা. 35–37. ISBN 978-1-5030-5291-8. https://books.google.com/books?id=s-rEAQAACAAJ.
↑ A. L. Herman (1976), An Introduction to Indian Thought, Prentice-Hall, pp. 110–115, ISBN 978-0-13-484477-0, https://archive.org/details/introductiontoin00alhe
↑ Jeaneane D. Fowler (1997), Hinduism: Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, pp. 109–121, ISBN 978-1-898723-60-8, https://books.google.com/books?id=RmGKHu20hA0C
↑ Arvind Sharma (2004), Advaita Vedānta: An Introduction, Motilal Banarsidass, pp. 24–43, ISBN 978-81-208-2027-2, https://archive.org/details/advaitavedanta00arvi
↑ Deussen, Paul and Geden, A. S. The Philosophy of the Upanishads. Cosimo Classics (June 1, 2010). P. 86. আই.এচ.বি.এন. 1616402407.
↑ ^28.0 ^28.1 Sharma 1997.
↑ Chapple 2008, পৃষ্ঠা. 21.
↑ Osto 2018, পৃষ্ঠা. 203.
↑ Stephen H. Phillips & other authors (2008), in Encyclopedia of Violence, Peace, & Conflict (Second Edition), আই.এচ.বি.এন. 978-0123739858, Elsevier Science, Pages 1347–1356, 701-849, 1867
↑ ^32.0 ^32.1 Ludwig Alsdorf (2010), The History of Vegetarianism and Cow-Veneration in India, Routledge, আই.এচ.বি.এন. 978-0415548243, pages 111-114
↑ NF Gier (1995), Ahimsa, the Self, and Postmodernism, International Philosophical Quarterly, Volume 35, Issue 1, pages 71-86, doi:10.5840/ipq199535160;
Jean Varenne (1977), Yoga and the Hindu Tradition, University of Chicago Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0226851167, page 200-202
↑ These ancient texts of India refer to Upanishads and Vedic era texts some of which have been traced to preserved documents, but some are lost or yet to be found.
↑ Stephen H. Phillips (2009), Yoga, Karma, and Rebirth: A Brief History and Philosophy, Columbia University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0231144858, pages 122-125
↑ Knut Jacobsen (1994), The institutionalization of the ethics of "non-injury" toward all "beings" in Ancient India, Environmental Ethics, Volume 16, Issue 3, pages 287-301, doi:10.5840/enviroethics199416318

উৎসসমূহ

ৱেব-উৎস

↑ Atman Britannica, Atman Hindu philosophy
↑ Atman Etymology Dictionary, Douglas Harper (2012)

[Atman_definition-1] 1.0 ^1.1 Definitions:
Oxford Dictionaries, Oxford University Press (2012), Atman: "1. real self of the individual; 2. a person's soul";

John Bowker (2000), The Concise Oxford Dictionary of World Religions, Oxford University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0192800947, Atman: "the real or true Self";

W.J. Johnson (2009), A Dictionary of Hinduism, Oxford University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0198610250, See entry for Atman (self).

Encyclopedia Britannica, Atman: Atman, (Sanskrit: "self," "breath") one of the most basic concepts in Hinduism, the universal self, identical with the eternal core of the personality that after death either transmigrates to a new life or attains release (moksha) from the bonds of existence."

Shepard (1991): "Usually translated "Soul" but better rendered "Self.""

John Grimes (1996), A Concise Dictionary of Indian Philosophy, State University of New York Press, আই.এচ.বি.এন. 0791430685, Atman: "breath" (from the verb root at = "to breathe"); inner Self, the Reality which is the substrate of the individual and identical with the Absolute (Brahman).

The Presence of Shiva (1994), Stella Kramrisch, Princeton University Press, আই.এচ.বি.এন. 9780691019307, Atma (Glossary) p. 470 "the Self, the inmost Self or, the life principle"

[2] Oxford Dictionaries, Oxford University Press (2012), Atman: "1. real self of the individual; 2. a person's soul";

[3] John Bowker (2000), The Concise Oxford Dictionary of World Religions, Oxford University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0192800947, Atman: "the real or true Self";

[4] W.J. Johnson (2009), A Dictionary of Hinduism, Oxford University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0198610250, See entry for Atman (self).

[5] Encyclopedia Britannica, Atman: Atman, (Sanskrit: "self," "breath") one of the most basic concepts in Hinduism, the universal self, identical with the eternal core of the personality that after death either transmigrates to a new life or attains release (moksha) from the bonds of existence."

[6] Shepard (1991): "Usually translated "Soul" but better rendered "Self.""

[7] John Grimes (1996), A Concise Dictionary of Indian Philosophy, State University of New York Press, আই.এচ.বি.এন. 0791430685, Atman: "breath" (from the verb root at = "to breathe"); inner Self, the Reality which is the substrate of the individual and identical with the Absolute (Brahman).

[8] The Presence of Shiva (1994), Stella Kramrisch, Princeton University Press, আই.এচ.বি.এন. 9780691019307, Atma (Glossary) p. 470 "the Self, the inmost Self or, the life principle"

[Atman_soul-2] While often translated as "soul," it is better translated as "self":
Lorenzen (2004, পৃষ্ঠা 208–209): "individual soul (aatman) [sic]"

King (1995, পৃষ্ঠা 64): "Atman as the innermost essence or soul of man."

Meister (2010, পৃষ্ঠা 63): Atman (soul)"

Shepard (1991): "Usually translated "Soul" but better rendered "Self.""

[10] Lorenzen (2004, পৃষ্ঠা 208–209): "individual soul (aatman) [sic]"

[11] King (1995, পৃষ্ঠা 64): "Atman as the innermost essence or soul of man."

[12] Meister (2010, পৃষ্ঠা 63): Atman (soul)"

[13] Shepard (1991): "Usually translated "Soul" but better rendered "Self.""

[neti-19] See Neti neti, Neo-Advaita, and Nisargadatta Maharaj

[FOOTNOTEShepard1991-3] Shepard 1991.

[4] Jeffrey D. Long, Historical Dictionary of Hinduism, p.50

[5] Bhedabheda: Bhedabheda Vedanta, https://www.iep.utm.edu/bhed-ved/, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020

[FOOTNOTELorenzen2004208-209-6] Lorenzen 2004, পৃষ্ঠা. 208-209.

[7] Richard King (1995), Early Advaita Vedanta and Buddhism, State University of New York Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0791425138, page 64, Quote: "Atman as the innermost essence or soul of man, and Brahman as the innermost essence and support of the universe. (...) Thus we can see in the Upanishads, a tendency towards a convergence of microcosm and macrocosm, culminating in the equating of atman with Brahman".

[8] Hindu Philosophy: Advaita, https://www.iep.utm.edu/hindu-ph/#SSH3f.iii, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020 and Advaita Vedanta, https://www.iep.utm.edu/adv-veda/, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020

[9] Dvaita: Hindu Philosophy: Dvaita, https://www.iep.utm.edu/hindu-ph/#SSH3f.v, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020 and Madhva (1238—1317), https://www.iep.utm.edu/madhva/, আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2020

[10] Chari, Srinivasa (2000), Vaishnavism, Its Philosophy, Theology And Religious Discipline, https://archive.org/details/vaisnavismitsphilosophytheologyandreligiousdisciplinesmsrinivasachari2000/mode/2up, আহৰণ কৰা হৈছে: 5 August 2025

[FOOTNOTEDalal201138-13] Dalal 2011, পৃষ্ঠা. 38.

[FOOTNOTEOlivelle2008lv-14] Olivelle 2008, পৃষ্ঠা. lv.

[FOOTNOTEOlivelle2008xlix-15] Olivelle 2008, পৃষ্ঠা. xlix.

[16] Karel Werner (1998), Yoga and Indian Philosophy, Motilal Banarsidass, pp. 57–58, ISBN 978-81-208-1609-1, https://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC

[FOOTNOTEPlott200060-62-17] 13.0 ^13.1 Plott 2000, পৃষ্ঠা. 60-62.

[FOOTNOTEDeutsch197348-18] Deutsch 1973, পৃষ্ঠা. 48.

[20] ऋग्वेद: सूक्तं १०.९७, Wikisource; Quote: "यदिमा वाजयन्नहमोषधीर्हस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥११॥

[21] Baumer, Bettina and Vatsyayan, Kapila. Kalatattvakosa Vol. 1: Pervasive Terms Vyapti (Indira Gandhi National Centre for the Arts). Motilal Banarsidass; Revised edition (March 1, 2001). P. 42. আই.এচ.বি.এন. 8120805844.

[ptraju-22] PT Raju (1985), Structural Depths of Indian Thought, State University of New York Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0887061394, pages 35-36

[FOOTNOTEGrimes199669-23] Grimes 1996, পৃষ্ঠা. 69.

[olivelleintro-24] Patrick Olivelle (2014), The Early Upanishads, Oxford University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0195124354, page 12-13

[25] Raju, Poolla Tirupati. Structural Depths of Indian Thought. SUNY Series in Philosophy. P. 26. আই.এচ.বি.এন. 0-88706-139-7.

[26] Max Müller, Upanishads, Wordsworth, আই.এচ.বি.এন. 978-1840221022, pages XXIII-XXIV

[27] Original Sanskrit: अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा, रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥;
English Translation 1: Stephen Knapp (2005), The Heart of Hinduism, আই.এচ.বি.এন. 978-0595350759, page 202-203;
English Translation 2:Katha Upanishad Max Müller (Translator), Fifth Valli, 9th verse

[:0-28] 23.0 ^23.1 Sutton, Nicholas (2017-03-13) (en ভাষাত). Bhagavad Gita: The Oxford Centre for Hindu Studies Guide. Oxford Centre for Hindu Studies. পৃষ্ঠা. 35–37. ISBN 978-1-5030-5291-8. https://books.google.com/books?id=s-rEAQAACAAJ.

[29] A. L. Herman (1976), An Introduction to Indian Thought, Prentice-Hall, pp. 110–115, ISBN 978-0-13-484477-0, https://archive.org/details/introductiontoin00alhe

[30] Jeaneane D. Fowler (1997), Hinduism: Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, pp. 109–121, ISBN 978-1-898723-60-8, https://books.google.com/books?id=RmGKHu20hA0C

[31] Arvind Sharma (2004), Advaita Vedānta: An Introduction, Motilal Banarsidass, pp. 24–43, ISBN 978-81-208-2027-2, https://archive.org/details/advaitavedanta00arvi

[32] Deussen, Paul and Geden, A. S. The Philosophy of the Upanishads. Cosimo Classics (June 1, 2010). P. 86. আই.এচ.বি.এন. 1616402407.

[FOOTNOTESharma1997-33] 28.0 ^28.1 Sharma 1997.

[FOOTNOTEChapple200821-34] Chapple 2008, পৃষ্ঠা. 21.

[FOOTNOTEOsto2018203-35] Osto 2018, পৃষ্ঠা. 203.

[evpc-36] Stephen H. Phillips & other authors (2008), in Encyclopedia of Violence, Peace, & Conflict (Second Edition), আই.এচ.বি.এন. 978-0123739858, Elsevier Science, Pages 1347–1356, 701-849, 1867

[ludwig-37] 32.0 ^32.1 Ludwig Alsdorf (2010), The History of Vegetarianism and Cow-Veneration in India, Routledge, আই.এচ.বি.এন. 978-0415548243, pages 111-114

[38] NF Gier (1995), Ahimsa, the Self, and Postmodernism, International Philosophical Quarterly, Volume 35, Issue 1, pages 71-86, doi:10.5840/ipq199535160;
Jean Varenne (1977), Yoga and the Hindu Tradition, University of Chicago Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0226851167, page 200-202

[39] These ancient texts of India refer to Upanishads and Vedic era texts some of which have been traced to preserved documents, but some are lost or yet to be found.

[40] Stephen H. Phillips (2009), Yoga, Karma, and Rebirth: A Brief History and Philosophy, Columbia University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0231144858, pages 122-125

[41] Knut Jacobsen (1994), The institutionalization of the ethics of "non-injury" toward all "beings" in Ancient India, Environmental Ethics, Volume 16, Issue 3, pages 287-301, doi:10.5840/enviroethics199416318

[EB_Atman-11] Atman Britannica, Atman Hindu philosophy

[dougharper-12] Atman Etymology Dictionary, Douglas Harper (2012)

[টোকা 1]

[টোকা 2]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[ৱেব 1]

[ৱেব 2]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[টোকা 3]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]