সমললৈ যাওক

ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দু ধৰ্ম

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দু ধৰ্ম
ইণ্ডোনেছিয়াৰ বালিৰ বেছাকিহ মন্দিৰত পূজা অনুষ্ঠান।
ইণ্ডোনেছিয়াৰ বালিৰ বেছাকিহ মন্দিৰত পূজা অনুষ্ঠান।
মুঠ জনসংখ্যা
বৃদ্ধি ৪.৮ মিলিয়ন (২০২৩)[1][2]
১.৬৮% জনসংখ্যাৰ
সৰ্বাধিক জনসংখ্যা বিশিষ্ট অঞ্চল
বালি ৩,৬৮২,৪৮৪
মধ্য কালিমন্তন ১৫৫,৫৯৫
পশ্চিম নুছা টেংগাৰা ১২৮,৬০০
লামপুং ১২৭,৯০৩
মধ্য চুলাৱেছি ১০৯,৩০৮
পূব জাভা ১০৭,৯৭১
উত্তৰ সুমাত্ৰা ৮৮,৩৪৬
ধৰ্ম
হিন্দু ধৰ্ম
বালি হিন্দু ধৰ্ম (গৰিষ্ঠসংখ্যক), জাভানী হিন্দু ধৰ্ম, আৰু অন্য ধৰ্মগোষ্ঠী ৰ সংখ্যালঘু লোকক হিন্দু হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে
ধৰ্মগ্ৰন্থ
বেদ, উপনিষদ্‌, পুৰাণ,
ইতিহাস (মূলতঃ ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত)
আৰু অন্যান্য
ভাষা
পৱিত্ৰ
সংস্কৃত
কথিত ভাষা
ইণ্ডোনেছিয়ান (অফিচিয়েল),
বালিনী, জাভানিজ, দয়ক, ছাণ্ডানীজ,, টেংগেৰিজ উপভাষা, ওচিং
আৰু অন্যান্য ইণ্ডোনেছিয়ান ভাষা
প্ৰতিখন ইণ্ডোনেছিয়ান জিলাত হিন্দূৰ বিতৰণ (২০২২)। মানচিত্ৰখনত কাহাৰিংগান বা চুলাওৱেছীৰ স্থানীয় ধৰ্মও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে যাক ইণ্ডোনেছিয়ান চৰকাৰে হিন্দু হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিছে আৰু পূব জাভাত তেংগেৰেছী হিন্দূৰ বিতৰণও দেখুৱাইছে।

হিন্দু ধৰ্ম হৈছে ইণ্ডোনেছিয়াৰ তৃতীয় বৃহত্তম ধৰ্ম, যাক গৃহ মন্ত্ৰ্যালয়ৰ ২০২৩ চনৰ নাগৰিক পঞ্জীয়ন তথ্য অনুসৰি দেশৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ১.৬৮ শতাংশ লোকে পালন কৰে। ইণ্ডোনেছিয়াৰ হিন্দুসকলৰ অধিকাংশই বালি দ্বীপত বাস কৰে, য'ত হিন্দু ধৰ্ম প্ৰধান ধৰ্ম আৰু স্থানীয় জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৮৭ শতাংশ লোকে এই ধৰ্ম পালন কৰে। ইণ্ডোনেছিয়াৰ অধিকাংশ হিন্দুৱে বালিনীজ হিন্দু ধৰ্ম পালন কৰে, যি স্থানীয় বিশ্বাস আৰু ঐতিহাসিক হিন্দু-বৌদ্ধ প্ৰভাৱৰদ্বাৰা গঠিত এক স্বতন্ত্ৰ স্থানীয় পৰম্পৰা।

ইছলামৰ বিস্তাৰৰ পূৰ্বে ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপপুঞ্জৰ অধিকাংশ অংশত হিন্দু ধৰ্ম প্ৰভাৱশালী ধৰ্ম আছিল আৰু ইণ্ডোনেছিয়া ৰাষ্ট্ৰৰ আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃত ছটা ধৰ্মৰ ভিতৰত এটা হৈ আছে। খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰপৰা ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ সৈতে বাণিজ্য আৰু সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানৰ মাধ্যমেৰে হিন্দু ধৰ্মৰ ধাৰণাসমূহে ইণ্ডোনেছিয়াত প্ৰৱেশ কৰিছিল। সময়ৰ লগে লগে, এই ধাৰণাবোৰ স্থানীয় অষ্ট্ৰনেছিয়ান পৰম্পৰাৰ সৈতে মিলিত হৈছিল আৰু প্ৰায় ৬ শতিকৰ পৰা, বৌদ্ধ প্ৰভাৱৰ সৈতে মিলিত হৈছিল, যাৰ ফলত হিন্দু-বৌদ্ধ ধৰ্মীয় সংস্কৃতিৰ এক সমন্বয়মূলক ৰূপৰ উদ্ভৱ হৈছিল।[3]

এই ধৰ্মীয় সংশ্লেষণে ইছলাম-পূৰ্বৰ শ্ৰীৱিজয়া আৰু মাজাপাহিত সাম্ৰাজ্যৰ দৰে প্ৰধান ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ অধীনত সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা, উপকূলীয় বাণিজ্য নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ইছলামৰ বিস্তাৰৰ ফলত সমগ্ৰ ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দু ধৰ্মৰ পতন ঘটে, যদিও ই বালিত গভীৰভাৱে প্ৰোথিত হৈ থাকে। আধুনিক যুগত, মাজাপাহিত যুগৰ পৰম্পৰা, শৈবধৰ্ম আৰু জাভানীয় আধ্যাত্মিক দৰ্শনৰ ওপৰত আধাৰিত পুনৰুজ্জীৱন আন্দোলনৰ জৰিয়তে জাভাৰ কিছু অংশকে ধৰি অন্যান্য অঞ্চলতো হিন্দুধৰ্ম পুনৰ উদ্ভাসিত হৈছে।

তদুপৰি, ধৰ্মীয় স্বীকৃতিৰ বাবে ইণ্ডোনেছিয়াৰ আইনী প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবলৈ, যি এক সৰ্বোচ্চ দেৱতা আৰু আনুষ্ঠানিক ধৰ্মীয় গঠনত বিশ্বাস কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰে, বালিৰ বাহিৰত থকা বহুকেইটা স্থানীয় বিশ্বাস প্ৰণালী আৰু পৰম্পৰাগত ধৰ্মক প্ৰশাসনিকভাৱে হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰকাৰ হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। ফলস্বৰূপে, হিন্দু ধৰ্ম জাতীয়ভাৱে সংখ্যালঘু ধৰ্ম হোৱা সত্ত্বেও, আজি ইণ্ডোনেছিয়াত বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক হিন্দু জনসংখ্যা আছে।

ইতিহাস

[সম্পাদনা কৰক]

ইণ্ডোনেছিয়া দ্বীপপুঞ্জৰ স্থানীয় লোকসকলে এনিমিজম আৰু ডায়নামিজমত বিশ্বাস কৰিছিল, যি বিশ্বৰ বিভিন্ন উপজাতিৰ লোকসকলৰ মাজত সাধাৰণতে প্ৰচলিত আছে। প্ৰথম ইণ্ডোনেছিয়াবাসীসকলৰ ক্ষেত্ৰত, তেওঁলোকে বিশেষকৈ পূৰ্বপুৰুষৰ আত্মাক সন্মান আৰু শ্ৰদ্ধা কৰিছিল; তেওঁলোকে এনে এটা বিশ্বাস গঢ়ি তুলিছিল যে কিছুমান ব্যক্তিৰ আধ্যাত্মিক শক্তি বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক বস্তু, প্ৰাণী আৰু স্থান, যেনে পশু, কীট-পতঙ্গ, গছ, উদ্ভিদ, শিল, বন, পৰ্বত বা পৱিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা যিকোনো স্থানত বাস কৰিব পাৰে (বা পুনৰ্জন্ম ল'ব পাৰে)।[4] এই অদৃশ্য আধ্যাত্মিক সত্তা আৰু অপ্ৰাকৃতিক জ্ঞানক প্ৰাচীন জাভানীয়, চুন্দানীয় আৰু বালিনীয়সকলে "হ্যাং" বুলি চিহ্নিত কৰিছিল, যাৰ অৰ্থ হ'ব পাৰে "ঈশ্বৰীয়" বা "পূৰ্বপুৰুষৰ।" আধুনিক ইণ্ডোনেছিয়ান ভাষাত, "হ্যাং" শব্দটো সাধাৰণতে ঈশ্বৰৰ ধাৰণাৰ সৈতে জড়িত হয়।[5][6]

হিন্দু ধৰ্মৰ আগমন

[সম্পাদনা কৰক]
প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণে তৰুমানাগৰা ইণ্ডোনেছিয়াৰ আদিম হিন্দু ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম বুলি প্ৰকাশ কৰে। মানচিত্ৰখনত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫ম শতিকাত পশ্চিম জাভাত ইয়াৰ ভৌগোলিক বিস্তাৰ দেখুওৱা হৈছে।

হিন্দু প্ৰভাৱ প্ৰথম শতিকাৰপৰাই ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপপুঞ্জত উপনীত হৈছিল।[7] "কিদুং হৰ্ষ বিজয়"[8] ৰ দৰে কাহিনীত পঢ়িব পাৰি যে "ৰত ভট্টাৰ নৰসিংহ" কথিতভাৱে হৰি বংশৰ বংশধৰ আছিল আৰু হৰি হৈছে "বিষ্ণু"ৰ আন এটা শব্দ। কবি পাণ্ডুলিপিৰ আদিম অনুবাদকসকলে "পিতৃ-মাতৃৰ নাম" ভুল বুজিছিল আৰু বিষ্ণুৰ প্ৰকৃততে মানুহৰ সন্তান বুলি ধৰি লৈছিল ইত্যাদি ইত্যাদি। ইয়াত অৱশ্যে ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰা বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ অন্তৰ্গত বুলি সিদ্ধান্ত ল'ব লাগিব।[9] সেয়েহে জাভা, বালি, সুমাত্ৰাৰ আদিম হিন্দু ধৰ্ম হিন্দু ধৰ্মৰ দুয়োটা প্ৰধান গোটেৰে গঠিত আছিল। এইদৰে ভাৰতৰপৰা সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক ধাৰণাসমূহৰ প্ৰসাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে ঐতিহাসিক প্ৰমাণ সম্পূৰ্ণৰূপে অস্পষ্ট নহয়। জাভাৰ কিংবদন্তিসমূহে সাকা যুগৰ কথা উল্লেখ কৰে, যিটো খ্ৰীষ্টীয় ৭৮ চনৰপৰাই অনুসন্ধান কৰা হয়।[10]মহাভাৰত মহাকাব্যৰ কাহিনীবোৰ ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপসমূহত ১ম শতিকালৈকে অনুসন্ধান কৰা হৈছে; যাৰ সংস্কৰণসমূহে দক্ষিণ-পূব ভাৰতীয় উপদ্বীপ অঞ্চলত (বৰ্তমান তামিলনাডু আৰু দক্ষিণ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ) পোৱা সংস্কৰণসমূহক প্ৰতিফলিত কৰে।[11]

ইণ্ডোনেছিয়াৰ প্ৰাচীন কাহিনী, কলা আৰু শিল্পকৰ্মৰ সংকলন, চতুৰ্দশ শতিকাৰ জাভানীজ গদ্য গ্ৰন্থ টাণ্টু পেগেলাৰনত সংস্কৃত শব্দ, ভাৰতীয় দেৱতাৰ নাম আৰু ধৰ্মীয় ধাৰণাসমূহৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।[12] একেদৰে জাভা আৰু পশ্চিম ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপসমূহত খনন কৰা প্ৰাচীন চণ্ডী (মন্দিৰ)ৰ লগতে ইণ্ডোনেছিয়াত আৱিষ্কাৰ হোৱা অষ্টম শতিকাৰ কংগল শিলালিপিৰ দৰে প্ৰাচীন শিলালিপিসমূহেও প্ৰায় মধ্যৰপৰা শেষলৈকে শিৱ লিংগৰ প্ৰতিমূৰ্তি, তেওঁৰ সংগী দেৱী পাৰ্বতী, গণেশ, বিষ্ণু, ব্ৰহ্ম, অৰ্জুন আৰু অন্যান্য হিন্দু দেৱতাক ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰাটো নিশ্চিত কৰে খ্ৰীষ্টীয় ১ম সহস্ৰাব্দ।[13] ৪১৪ খ্ৰীষ্টাব্দত চিলনৰপৰা চীনলৈ উভতি অহাৰ সময়ত ফা হিয়েনৰ প্ৰাচীন চীনা ৰেকৰ্ডত জাভাত হিন্দু ধৰ্মৰ দুখন বিদ্যালয়ৰ উল্লেখ আছে, আনহাতে অষ্টম শতিকাৰ চীনা নথি-পত্ৰত ৰজা সঞ্জয়ৰ হিন্দু ৰাজ্যক হোলিং বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে, ইয়াক "অতি ধনী" বুলি অভিহিত কৰা হৈছে আৰু ই বৌদ্ধ লোক আৰু জাভা সমভূমিৰ কেডু সমভূমিত শৈলেন্দ্ৰ শাসকৰ সৈতে শান্তিপূৰ্ণভাৱে সহাৱস্থান কৰিছিল দ্বীপ।[14]

ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দু ধৰ্মৰ আগমনৰ বাবে দুটা প্ৰধান তত্ত্ব হ’ল যে দক্ষিণ ভাৰতীয় সাগৰীয় ব্যৱসায়ীসকলে হিন্দু ধৰ্মক লগত লৈ আহিছিল, আৰু দ্বিতীয়টো হ’ল ইণ্ডোনেছিয়াৰ ৰজাঘৰীয়াই ভাৰতীয় ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিক আদৰণি জনাইছিল আৰু তেওঁলোকেহে প্ৰথমে এই আধ্যাত্মিক ধাৰণাসমূহ গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু জনসাধাৰণেও অনুসৰণ কৰিছিল। ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপসমূহে হিন্দু আৰু বৌদ্ধ দুয়োটা ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিছিল, ইয়াক পূৰ্বতে থকা থলুৱা লোক ধৰ্ম আৰু অনিমবাদী বিশ্বাসৰ সৈতে মিহলাই লৈছিল।[15] চতুৰ্থ শতিকাত এই অঞ্চলত প্ৰতিষ্ঠিত আদিম হিন্দু ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত পূব কালিমন্তনৰ কুটাই, পশ্চিম জাভাৰ তৰুমানগৰা, আৰু মধ্য জাভাৰ হোলিং (কলিংগা) ৰাজ্য আছিল। ১৯৫০ চনৰপৰা ২০০৫ চনৰ ভিতৰত বিশেষকৈ চিবুয়ায়া আৰু বাটুজয়া স্থানত কৰা খননৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে তৰুমানগৰাই হিন্দু ধৰ্মৰ দেৱতা উইষ্ণু (বিষ্ণু)ক শ্ৰদ্ধা কৰিছিল।[16] জাভাৰ প্ৰাচীন হিন্দু ৰাজ্যসমূহে বহুতো বৰ্গক্ষেত্ৰৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল, দ্বীপটোৰ নদীসমূহৰ নাম গোমতী আৰু গংগা বুলি ৰাখিছিল আৰু জলসিঞ্চন আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ ডাঙৰ প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।[17][18]

top view
ইণ্ডোনেছিয়াৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰপৰা ঔঁ ৰ বিভিন্ন প্ৰতীক, য'ত ক্ৰমে বালিনী (ওপৰ), জাভানী (মাজ), আৰু চুণ্ডানী (তলত) অন্তৰ্ভুক্ত।

ইণ্ডোনেছিয়াৰ কেইবাখনো উল্লেখযোগ্য প্ৰাচীন হিন্দু ৰাজ্য আছিল মাতাৰাম, যিটো বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ হিন্দু মন্দিৰ কমপ্লেক্স - প্ৰম্বানন মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ বাবে বিখ্যাত আছিল, তাৰ পিছত কেদিৰি আৰু সিংসাৰী। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ লগতে হিন্দু ধৰ্ম দ্বীপপুঞ্জত বিয়পি পৰিল।[19] হিন্দু ধৰ্মৰ বহুতো শাস্ত্ৰ আৰু সূত্ৰ জাভানী ভাষালৈ অনুবাদ কৰা হৈছিল, আৰু শিল্প ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।[20] উদাহৰণস্বৰূপে ঋষি অগস্ত্যক একাদশ শতিকাৰ জাভানী গ্ৰন্থ অগস্ত্য পৰ্বত প্ৰধান ব্যক্তি হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে; এই গ্ৰন্থত পুৰাণ আৰু হিন্দু ধৰ্মৰ সাংখ্যা আৰু বেদান্ত বিদ্যালয়ৰ ধাৰণাসমূহৰ মিশ্ৰণ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।[21] হিন্দু-বৌদ্ধ ধাৰণাই চতুৰ্দশ শতিকাত প্ৰভাৱৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। হিন্দু-বৌদ্ধ জাভানীজ সাম্ৰাজ্যৰ ভিতৰত শেষ আৰু আটাইতকৈ ডাঙৰ সাম্ৰাজ্য মাজাপাহিতে ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপপুঞ্জক প্ৰভাবিত কৰিছিল।[22]

ঔপনিৱেশিক যুগত হিন্দু ধৰ্ম

[সম্পাদনা কৰক]

শ্বাফী ফিকহৰ চুন্নী মুছলমান ব্যৱসায়ীসকলৰ লগতে ভাৰত, ওমান আৰু য়েমেনৰ চুফী মুছলমান ব্যৱসায়ীসকলে ইণ্ডোনেছিয়ালৈ ইছলাম আনিছিল।[23] ইণ্ডোনেছিয়াৰ হিন্দুসকলৰ মাজত এটা সৰু ইছলামিক সম্প্ৰদায়ৰ বিষয়ে আটাইতকৈ আগতে উল্লেখ কৰা হৈছে প্ৰায় ১২৯৭ খ্ৰীষ্টাব্দ মাৰ্কো প'লোক, যাক তেওঁ পেৰলাকত মূৰীয়া ব্যৱসায়ীৰ নতুন সম্প্ৰদায় বুলি উল্লেখ কৰিছিল।[24] উত্তৰ সুমাত্ৰা (আচেহ), দক্ষিণ সুমাত্ৰা, পশ্চিম আৰু মধ্য জাভা আৰু দক্ষিণ বৰ্নিও (কালিমন্তান)ত চাৰিটা বৈচিত্ৰ্যমজ় আৰু বিতৰ্কিত ইছলামিক চুলতানেটৰ উত্থান ঘটে।[25]

এই চুলতানসকলে ইছলামক নিজৰ ৰাষ্ট্ৰ ধৰ্ম হিচাপে ঘোষণা কৰিছিল আৰু ইজনে সিজনৰ লগতে হিন্দু আৰু অন্যান্য অমুছলমানৰ বিৰুদ্ধেও যুঁজিছিল।[26][স্পষ্টীকৰণৰ প্ৰয়োজন]কিছুমান অঞ্চলত ইণ্ডোনেছিয়াৰ মানুহে নিজৰ পুৰণি বিশ্বাস অব্যাহত ৰাখিছিল আৰু ইছলামৰ এক সংহত সংস্কৰণ গ্ৰহণ কৰিছিল। আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত হিন্দু আৰু বৌদ্ধসকলে গুচি গৈছিল আৰু তেওঁলোকে ৰক্ষা কৰিব পৰা দ্বীপসমূহত সম্প্ৰদায় হিচাপে কেন্দ্ৰীভূত হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, পূব জাভাৰ হিন্দুসকলে বালি আৰু ওচৰৰ সৰু সৰু দ্বীপসমূহলৈ গুচি যায়। .[27][বিসংগতিপূৰ্ণ উৎস]ধৰ্মীয় সংঘাত আৰু আন্তঃচুলতানী যুদ্ধৰ এই যুগ আৰম্ভ হৈ থকাৰ সময়তে আৰু নতুন শক্তি কেন্দ্ৰসমূহে নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত থকা অঞ্চলসমূহক একত্ৰিত কৰাৰ চেষ্টা কৰাৰ সময়তে ইউৰোপীয় ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ আগমন ঘটে।[28] ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপপুঞ্জত অতি সোনকালেই ডাচ ঔপনিৱেশিক সাম্ৰাজ্যৰ আধিপত্য আছিল।[29] ডাচ ঔপনিৱেশিক সাম্ৰাজ্যই আন্তঃধৰ্মীয় সংঘাত ৰোধ কৰাত সহায় কৰিছিল আৰু ই লাহে লাহে ইণ্ডোনেছিয়াৰ প্ৰাচীন হিন্দু-বৌদ্ধ সাংস্কৃতিক ভেটিসমূহ বিশেষকৈ জাভা আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ পশ্চিম দ্বীপসমূহত খনন, বুজা আৰু সংৰক্ষণৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰিছিল।[30]

আধুনিক যুগত হিন্দু ধৰ্ম

[সম্পাদনা কৰক]
যাদন্যা কাছাদাৰ সময়ত মাউণ্ট ব্ৰমোৰফালে ট্ৰেইল বগাই যোৱা ভক্তসকল।

ইণ্ডোনেছিয়াই ডাচ ঔপনিৱেশিক শাসনৰপৰা স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পাছত ৰাজনৈতিক ইছলামৰ হেঁচাত কেৱল একেশ্বৰবাদী ধৰ্মকহে আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিছিল। ইয়াৰ উপৰি ইণ্ডোনেছিয়াত ইণ্ডোনেছিয়াৰ সম্পূৰ্ণ নাগৰিকত্ব অধিকাৰ লাভ কৰিবলৈ এজন ব্যক্তিৰ ধৰ্ম থাকিব লাগিব আৰু আনুষ্ঠানিকভাৱে ইণ্ডোনেছিয়াই হিন্দুসকলক স্বীকৃতি নিদিলে।[31]ইয়াত হিন্দুসকলক অৰাং ইয়াং বেলুম বেৰাগামা (ধৰ্মহীন লোক) আৰু ধৰ্মান্তৰিত হ'বলগীয়া লোক হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।[32] ১৯৫২ চনত ইণ্ডোনেছিয়াৰ ধৰ্ম মন্ত্ৰ্যালয়ে বালি আৰু হিন্দুসকলৰ সৈতে অন্যান্য দ্বীপসমূহক ইছলাম গ্ৰহণ কৰিবলৈ ধৰ্মান্তৰকৰণৰ এক পদ্ধতিগত অভিযানৰ প্ৰয়োজন বুলি ঘোষণা কৰে। এই চৰকাৰী জাতীয় নীতিত স্তম্ভিত হৈ বালিৰ স্থানীয় চৰকাৰে ১৯৫৩ চনত নিজকে স্বায়ত্তশাসিত ধৰ্মীয় অঞ্চল বুলি ঘোষণা কৰে। [33] বালি আৰু ভাৰতৰ মাজত ছাত্ৰ আৰু সাংস্কৃতিক বিনিময়ৰ ধাৰাবাহিক পদক্ষেপে বালি হিন্দু ধৰ্মৰ আঁৰৰ মূল নীতিসমূহ (চতুৰ বেদ, উপনিষদ, পুৰাণ, ইতিহাস) প্ৰণয়ন কৰাত সহায় কৰিছিল। বিশেষকৈ ১৯৫০ চনৰ মাজভাগত বালিত ৰাজনৈতিক আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আন্দোলনৰ ফলত অহিংস নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধ আন্দোলন আৰু ১৯৫৮ চনত ইণ্ডোনেছিয়া চৰকাৰক হিন্দু ধৰ্মক স্বীকৃতি দিয়াৰ দাবী জনোৱা যৌথ আবেদনৰ সৃষ্টি হয়।[34] এই যৌথ আবেদনত হিন্দু শাস্ত্ৰৰপৰা তলত দিয়া সংস্কৃত মন্ত্ৰ উদ্ধৃত কৰা হৈছিল।[35]

ওম তত সত একম এভা অদ্বিতিয়াম

অনুবাদ: ওম, এইদৰেই সৰ্বব্যাপক, অসীম, অবিভক্তৰ সাৰ।

—  বালিৰ হিন্দুসকলৰ যুটীয়া আৱেদন, ১৯৫৮ চনৰ ১৪ জুন

"অবিভক্ত"টোৰ ওপৰত আবেদনখনৰ গুৰুত্ব আছিল ইণ্ডোনেছিয়াৰ নাগৰিকসকলৰ এক ঈশ্বৰৰ ওপৰত একশ্বৰবাদী বিশ্বাস থকা সাংবিধানিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰা। আৱেদনকাৰীয়ে ইডা সংঘয়াং ৱিধি ৱাছাক অবিভক্ত বুলি চিনাক্ত কৰে। বালি ভাষাত এই শব্দটোৰ দুটা অৰ্থ আছে: বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ঈশ্বৰীয় শাসক আৰু ঈশ্বৰীয় নিৰপেক্ষ মহাজাগতিক নিয়ম। এই সৃষ্টিশীল বাক্যাংশই ইণ্ডোনেছিয়াৰ ধৰ্ম মন্ত্ৰ্যালয়ৰ একশ্বৰবাদী প্ৰয়োজনীয়তাক পূৰ্বৰ অৰ্থত পূৰণ কৰিছিল, আনহাতে ইয়াৰ অৰ্থৰ পিছৰ অৰ্থই হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰাচীন লিপিসমূহত ধৰ্মৰ কেন্দ্ৰীয় ধাৰণাসমূহ সংৰক্ষণ কৰিছিল।[36]১৯৫৯ চনত ইণ্ডোনেছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি চুকাৰ্ণোৱে এই আবেদনক সমৰ্থন কৰে আৰু ড্জুয়াণ্ডা মন্ত্ৰীসভাৰ অধীনত ধৰ্মীয় পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ত আনুষ্ঠানিকভাৱে হিন্দু-বালিন পৰিক্ৰমা বিভাগ স্থাপন কৰা হয়।[37]

১৯৫৯ চনৰপৰা ১৯৬২ চনলৈকে ইণ্ডোনেছিয়াৰ ৰাজনীতি আৰু ধৰ্মীয় বিষয়ত অস্থিৰতা অৱলম্বন হয় আৰু চুকাৰ্ণোৱে কনষ্টিটিউয়েণ্টক ভংগ কৰি ৰাজনৈতিক ইছলামৰ লগতে ইণ্ডোনেছিয়াত কমিউনিষ্ট আন্দোলনৰ প্ৰভাৱ দুৰ্বল কৰি পেলায়।[38] তথাপি তেওঁলোকৰ ধৰ্মক আনুষ্ঠানিকভাৱে হিন্দু ধৰ্ম হিচাপে চিনাক্ত কৰাটো ১৯৬২ চনলৈকে ইণ্ডোনেছিয়ানসকলৰ বাবে আইনী সম্ভাৱনা নাছিল, যেতিয়া ই পঞ্চম ৰাষ্ট্ৰ স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত ধৰ্মত পৰিণত হয়। এই স্বীকৃতি প্ৰথমে বালিৰ ধৰ্মীয় সংগঠনে বিচাৰিছিল আৰু বালিৰ স্বাৰ্থত প্ৰদান কৰিছিল, য'ত গৰিষ্ঠসংখ্যক হিন্দু আছিল।[39] ১৯৬৬ চনৰপৰা ১৯৮০ চনৰ ভিতৰত বালি হিন্দূৰ সৈতে পশ্চিম জাভাৰ লগতে দক্ষিণ চুলাৱেছি, উত্তৰ সুমাট্ৰা, মধ্য আৰু দক্ষিণ কালিমন্তানৰ কিছু অংশত বৃহৎসংখ্যক ইণ্ডোনেছিয়ানে আনুষ্ঠানিকভাৱে নিজকে হিন্দু বুলি ঘোষণা কৰে।[40] তেওঁলোকে ৰাজনৈতিকভাৱে নিজকে সংগঠিত কৰিছিল যাতে তেওঁলোকে নিজৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিব পাৰে।[41] এই সংগঠনসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ সংগঠন পৰিষদ হিন্দু ধৰ্ম বালিয়ে ১৯৮৬ চনত নাম সলনি কৰি পৰিষদ হিন্দু ধৰ্ম ইণ্ডোনেছিয়া লৈছিল, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত হিন্দু ধৰ্মক কেৱল বালিৰ চিন্তাৰ পৰিৱৰ্তে জাতীয় হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰাৰ প্ৰচেষ্টাক প্ৰতিফলিত কৰে।[42]

বালিৰ হিন্দুসকলে তেওঁলোকৰ বৃহৎ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে নিজৰ ধৰ্মৰ বিকাশ আৰু মুক্তভাৱে পালন কৰাৰ বিপৰীতে ইণ্ডোনেছিয়াৰ আন দ্বীপসমূহত তেওঁলোকে স্থানীয় বিষয়াসকলৰ বৈষম্য আৰু অত্যাচাৰৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল কাৰণ এই হিন্দুসকলক সংখ্যাগৰিষ্ঠ ধৰ্ম ইছলাম এৰি যোৱা লোক হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। কিন্তু ইণ্ডোনেছিয়াৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে হিন্দুসকলক সমৰ্থন কৰিছিল।[43] ১৯৬০ চনত হিন্দু ধৰ্ম আছিল এটা ছাতি যিটো ইণ্ডোনেছিয়ানসকলেও ব্যৱহাৰ কৰিছিল যাৰ বিশ্বাস আছিল বৌদ্ধ আৰু কনফুচিয়াছ ধৰ্ম, কিন্তু যেতিয়া এই দুয়োটাৰে কোনোটোৱেই আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি লাভ কৰা নাছিল। তদুপৰি ইণ্ডোনেছিয়াৰ হিন্দু ৰাজনৈতিক কৰ্মীসকলে ইণ্ডোনেছিয়াৰ ধৰ্ম মন্ত্ৰ্যালয়ত লাভ কৰা অধিকাৰৰ অধীনত সেই ধৰ্মৰ লোকসকলক সুৰক্ষা প্ৰদানৰ বাবে কাম কৰিছিল।[44]

মুছলমান প্ৰধান দেশত চৰকাৰী গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু তেওঁলোকৰ অধিকাৰ লাভ কৰিবলৈ ইণ্ডোনেছিয়াৰ হিন্দু ধৰ্ম ৰাজনৈতিকভাৱে খাপ খুৱাবলৈ বাধ্য হৈছিল।[45] বৰ্তমান ইণ্ডোনেছিয়াৰ পাঁচটা আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত একশ্বৰবাদী ধৰ্মৰ ভিতৰত হিন্দু ধৰ্ম অন্যতম।[1][45][46]

পৰম্পৰাগত পূৰ্বপুৰুষৰ ধৰ্ম ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত গভীৰভাৱে চিন্তিত লোকধৰ্ম আৰু সৰ্বপ্ৰাণবাদী লোকসকলে ইছলাম বা খ্ৰীষ্টধৰ্মতকৈ হিন্দু ধৰ্মক অধিক নমনীয় বিকল্প হিচাপে গণ্য কৰি বহিঃদ্বীপসমূহত নিজৰ ধৰ্ম 'হিন্দু ধৰ্ম' বুলি ঘোষণা কৰিছিল। সত্তৰৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে, ছুলাৱেছীৰ টোৰাজা জনগোষ্ঠীৰ লোকসকলে 'হিন্দু ধৰ্ম'ৰ এই বিশাল ছত্ৰছায়াত নিজৰ থলুৱা পূৰ্বপুৰুষৰ ধৰ্মটোক আশ্ৰয় দিয়াৰ এই সুযোগটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে অনুভৱ কৰিছিল, আৰু ইয়াৰ পিছতেই ১৯৭৭ চনত সুমাত্ৰাৰ কাৰো বাটাকসকলেও একেই পথ অনুসৰণ কৰিছিল। মধ্য আৰু দক্ষিণ কালিমন্থানত স্থানীয় থলুৱা দায়াক জনসংখ্যাৰ মাজত এক বৃহৎ হিন্দু আন্দোলন গঢ়ি উঠিছিল, যাৰ ফলত ১৯৮০ চনত এই দ্বীপটোত ব্যাপক হাৰত 'হিন্দু ধৰ্ম' গ্ৰহণৰ ঘোষণা কৰা হৈছিল।[47]অৱশ্যে, এই ক্ষেত্ৰখন জাভানিজসকলৰ ঘটনাটোতকৈ পৃথক আছিল, কাৰণ এই ধৰ্মান্তৰকৰণ এক স্পষ্ট জাতিগত বিভাজনৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। থলুৱা দায়াকসকল চৰকাৰী পৃষ্ঠপোষকতাত অহা প্ৰব্ৰজনকাৰী (যিসকলৰ বেছিভাগেই আছিল মাডুৰীজ) আৰু বিষয়াৰ সন্মুখীন হৈছিল, আৰু নিজৰ মাটি তথা প্ৰাকৃতিক সম্পদ কাঢ়ি লোৱাৰ বাবে তেওঁলোকৰ মনত গভীৰ ক্ষোভৰ সৃষ্টি হৈছিল।[48]

জাভানিজ হিন্দুসকলৰ তুলনাত, বহুতো দায়াক নেতা ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত হিন্দু ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি মানকীকৰণ কৰাৰ বাবে বালিনীয়সকলে চলোৱা প্ৰচেষ্টাক লৈ অধিক চিন্তিত আছিল; তেওঁলোকে ভয় কৰিছিল যে ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ নিজা অনন্য 'হিন্দু কাহাৰিংগান' পৰম্পৰাৰ অৱনতি ঘটিব আৰু পুনৰ বাহ্যিক আধিপত্যৰ সৃষ্টি হ’ব।[49][50] ইয়াৰ বিপৰীতে, সেই সময়ত বেছিভাগ জাভানিজ লোকে হিন্দু ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰাৰ কথা ভাবিবলৈ কুণ্ঠাবোধ কৰিছিল, কাৰণ তেওঁলোকৰ মাজত জাতিগত ভিত্তিত কোনো সুকীয়া সংগঠন নাছিল আৰু স্থানীয়ভাৱে শক্তিশালী ইছলামিক সংগঠন যেনে 'নাহদাতুল উলামা' ৰপৰা প্ৰতিশোধ লোৱাৰ ভয় আছিল।[51]

ছুন্দানিজ সুন্দা উইৱিতান, বুগিনেজ টোলোটাং, টোৰাজান আলুক টোডোলো, টেংগেৰিজ বুধো, আৰু বাটাক মালিম আদিৰ দৰে নিজা অনন্য সমন্বয়বাদী বিশ্বাস থকা কেইবাটাও থলুৱা জনজাতীয় লোকে ইণ্ডোনেছিয়াৰ আইন মানি চলিবলৈ নিজক হিন্দু বুলি ঘোষণা কৰিছে। ইয়াৰদ্বাৰা তেওঁলোকে বালিনীয়সকলৰ প্ৰাধান্য থকা মূলসুঁতিৰ ইণ্ডোনেছিয়ান হিন্দু ধৰ্মৰ সৈতে থকা পাৰ্থক্যসমূহ বজাই ৰাখি নিজৰ সুকীয়া পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।[52] এই কাৰকসমূহ আৰু ৰাজনৈতিক সক্ৰিয়তাই বালিনীয় দুৰ্গৰ বাহিৰতো হিন্দু ধৰ্মৰ একপ্ৰকাৰৰ পুনৰুত্থান ঘটাইছে।[53][54]

২০২০ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত, ৰাষ্ট্ৰপতি জোকো উইডোডোৱে বালিৰ ডেনপাছাৰত অৱস্থিত 'হিন্দু ধৰ্ম ষ্টেট ইনষ্টিটিউট'ক দেশৰ প্ৰথমখন হিন্দু চৰকাৰী বিশ্ববিদ্যালয়লৈ উন্নীত কৰি এক ৰাষ্ট্ৰপতিীয় অধিনিয়ম জাৰি কৰে, যাৰ নাম 'আই গুষ্টি বাগুছ সুগ্ৰীৱা ষ্টেট হিন্দু ইউনিভাৰ্চিটি' ৰখা হয়। হিন্দু উচ্চ শিক্ষাৰ এই প্ৰতিষ্ঠানখনে ১৯৯৩ চনত হিন্দু ধৰ্মৰ শিক্ষকসকলৰ বাবে এখন চৰকাৰী একাডেমী হিচাপে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত ১৯৯৯ চনত ইয়াক 'হিন্দু ৰিলিজন ষ্টেট কলেজ'লৈ আৰু ২০০৪ চনত 'হিন্দু ধৰ্ম ষ্টেট ইনষ্টিটিউট'লৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছিল।[55]

সাধাৰণ বিশ্বাস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰ

[সম্পাদনা কৰক]
বালি হিন্দু ধৰ্মত অচিন্ত্য পৰম দেৱতা।

আগামা হিন্দু ধৰ্মৰ সাধাৰণ বিশ্বাস আৰু অনুশীলনসমূহ প্ৰাচীন পৰম্পৰা আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ আইনৰদ্বাৰা প্ৰযোজিত সমসাময়িক চাপৰ মিশ্ৰণ যি পাঞ্চশীলাৰ জাতীয় মতাদৰ্শৰ অধীনত কেৱল একেশ্বৰবাদী বিশ্বাসক অনুমতি দিয়ে।[56][57] পৰম্পৰাগতভাৱে, ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দু ধৰ্মত দেৱতাসমূহৰ এটা পেন্থিয়ন আছিল আৰু সেই বিশ্বাসৰ পৰম্পৰা বৰ্তমানেও চলি আছে; তদুপৰি, ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দু ধৰ্মই হিন্দুসকলক কেতিয়া, কেনেকৈ আৰু ক'ত প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে সেই বিষয়ত স্বাধীনতা আৰু নমনীয়তা প্ৰদান কৰিছিল। অৱশ্যে, আনুষ্ঠানিকভাৱে, ইণ্ডোনেছিয়াৰ চৰকাৰে ইণ্ডোনেছিয়াৰ হিন্দুধৰ্মক একেশ্বৰবাদী ধৰ্ম হিচাপে বিবেচনা কৰে আৰু প্ৰচাৰ কৰে, যাৰ কিছুমান আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃত বিশ্বাস আছে, যিবোৰ ইয়াৰ জাতীয় মতাদৰ্শৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ।[58][59][60] ইণ্ডোনেছিয়াৰ স্কুলৰ পাঠ্যপুথিত হিন্দু ধৰ্মক এজন সৰ্বোচ্চ দেৱতা থকা, হিন্দুসকলে দৈনিক তিনিবাৰ বাধ্যতামূলক প্ৰাৰ্থনা কৰা আৰু হিন্দু ধৰ্মত কিছুমান সাধাৰণ বিশ্বাস থকা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যিবোৰ আংশিকভাৱে ইছলামৰ বিশ্বাসৰ সমান্তৰাল।[61][62] বিদ্বানসকলে আপত্তি কৰে যে ইণ্ডোনেছিয়া চৰকাৰে স্বীকৃত আৰু নিৰ্ধাৰিত এই বিশ্বাসসমূহে ইণ্ডোনেছিয়াই ডাচ ঔপনিৱেশিক শাসনৰপৰা স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ আগতে ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দুসকলৰ পৰম্পৰাগত বিশ্বাস আৰু অনুশীলনসমূহ প্ৰতিফলিত কৰে নে নাই।[63][64][65]

এই আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃত হিন্দু বিশ্বাসসমূহৰ ভিতৰত কেইটামান হৈছে:

  • 'ইদা সংহ্যাং উইদি ৱাসা', 'সং হ্যাং তুংগল', বা 'সং হ্যাং অচিন্ত্যা' নামে এক সৰ্বোচ্চ সত্তাৰ ওপৰত বিশ্বাস। মধ্য চুলাওৱেছিৰ টোৰাজানীজ সংস্কৃতিত সৰ্বশক্তিমান ঈশ্বৰক আলুক টু ডোলো বিশ্বাসত "পুয়াং মাতুয়া" বুলি জনা যায়।[66]
  • ইণ্ডোনেছিয়ান হিন্দু ধৰ্মৰ শিৱৰ এটা দিশ "বতৰা গুৰু"ৰ ভাস্কৰ্য্য।
    সকলো দেৱতাই এই সৰ্বোচ্চ সত্তাৰ প্ৰকাশ হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। এই বিশ্বাসটো স্মাৰ্টিজমৰ বিশ্বাসৰ সমান, যি এইটোও বিশ্বাস কৰে যে ঈশ্বৰ, বিষ্ণু, শিৱৰ বিভিন্ন ৰূপ একেই সৰ্বোচ্চ সত্তাৰ বিভিন্ন দিশ। ভগৱান শিৱক আন ৰূপতো পূজা কৰা হয় যেনে "বাতাৰা গুৰু" আৰু "মহাৰাজ দেৱা" (মহাদেৱ) হিন্দু ধৰ্ম বা কেবাতিনানৰ স্থানীয় ৰূপত সূৰ্যৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে চিহ্নিত হৈছে, আৰু মুছলমানসকলৰ জিনীৰ কিংবদন্তিতো।[67]
  • ত্ৰিমূৰ্তিত বিশ্বাস, যাৰ অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে::[68]
    • ব্ৰহ্মা, সৃষ্টিকৰ্তা।
    • বিষ্ণু, সংৰক্ষক।
    • চিৱা বা শিৱ, ধ্বংসকাৰী।
  • অন্য সকলো হিন্দু দেৱ-দেৱীৰ প্ৰতি বিশ্বাস (হ্যাং, দেৱতা আৰু বাতাৰা-বাতাৰী)।[69]

আগম হিন্দু ধৰ্মত পোৱা পৱিত্ৰ গ্ৰন্থসমূহ হৈছে বেদ আৰু উপনিষদ।[70] সেইবোৰ ভাৰতীয় আৰু বালিনীয় হিন্দু ধৰ্মৰ ভিত্তি। ধৰ্মীয় তথ্যৰ অন্যান্য উৎসৰ ভিতৰত আছে সৰ্বজনীন হিন্দু পুৰাণ আৰু ইতিহাস (মূলত ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত)। মহাভাৰত আৰু ৰামায়ণ মহাকাব্যসমূহ ইণ্ডোনেছিয়াৰ বিশ্বাসীসকলৰ মাজত স্থায়ী পৰম্পৰা হৈ পৰিছিল, যাৰ প্ৰকাশ ছায়া পুতলা (ৱায়াং) আৰু নৃত্য অনুষ্ঠানত হৈছিল।[71] ভাৰতৰ দৰে, ইণ্ডোনেছিয়াৰ হিন্দু ধৰ্মই আধ্যাত্মিকতাৰ চাৰিটা পথ স্বীকাৰ কৰে, যাক চতুৰ মাৰ্গা বুলি কোৱা হয়।[72] এইবোৰ হৈছে ভক্তি মাৰ্গ (দেৱতাসকলৰ প্ৰতি ভক্তিৰ পথ), জ্ঞান মাৰ্গ (জ্ঞানৰ পথ), কৰ্ম মাৰ্গ (কৰ্মৰ পথ) আৰু ৰাজা মাৰ্গ (ধ্যানৰ পথ)। ভক্তি মাৰ্গৰ বালিত সৰ্বাধিক অনুগামী আছে। ঠিক সেইদৰে, ভাৰতৰ হিন্দুসকলৰ দৰে, বালিৰ হিন্দুসকলেও বিশ্বাস কৰে যে মানৱ জীৱনৰ চাৰিটা উপযুক্ত লক্ষ্য আছে, যাক তেওঁলোকে কাটুৰ পুৰুশাৰ্থা বুলি কয় - ধৰ্ম (নৈতিক আৰু নীতিগত জীৱনৰ অনুসন্ধান), অৰ্থ (সম্পদ আৰু সৃজনশীল কাৰ্যকলাপৰ অনুসন্ধান), কাম (আনন্দ আৰু প্ৰেমৰ অনুসন্ধান) আৰু মোক্ষ (আত্মজ্ঞান আৰু মুক্তিৰ অনুসন্ধান)।[73][74]

হিন্দু ধৰ্মৰ গঠন

[সম্পাদনা কৰক]

বালিত হিন্দু ধৰ্ম

[সম্পাদনা কৰক]

বালিনীজ হিন্দু ধৰ্ম হৈছে ইণ্ডোনেছিয়াত প্ৰচলিত হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰধান ৰূপ। এই ধৰ্মটো ভাৰতীয় ধৰ্মসমূহ আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপপুঞ্জত ইছলামৰ আগমন তথা পৰৱৰ্তী সময়ত ওলন্দাজ (ডাচ) ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ পূৰ্বে বিদ্যমান থকা স্থানীয় প্ৰাণবাদী (এনিমিষ্ট) ৰীতি-নীতিৰ এক সংমিশ্ৰণ।[75] ইয়াত হিন্দু ধৰ্মৰ বহুতো মূল বিশ্বাসক বালিৰ জনসাধাৰণৰ কলা আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হৈছে। সমসাময়িক সময়ত, বালিৰ হিন্দু ধৰ্মক ইণ্ডোনেছিয়াৰ ধৰ্ম মন্ত্ৰ্যালয়ে চৰকাৰীভাৱে 'আগামা হিন্দু ধৰ্ম' বুলি অভিহিত কৰে, কিন্তু পৰম্পৰাগতভাৱে এই ধৰ্মক তিৰ্তা, ত্ৰিমূৰ্তি, হিন্দু, আগামা তিৰ্তা, শিৱ, বুদ্ধ আৰু শিৱ-বুদ্ধ আদি বহু নামেৰে জনা গৈছিল।[76] 'তিৰ্তা' আৰু 'ত্ৰিমূৰ্তি' শব্দ দুটা ভাৰতীয় হিন্দু ধৰ্মৰপৰা অহা, যাৰ অৰ্থ ক্ৰমে 'তীৰ্থ' (পৱিত্ৰ জলভাগৰ ওচৰত আধ্যাত্মিক যাত্ৰা) আৰু 'ত্ৰিমূৰ্তি' (ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ)। ভাৰতৰ দৰেই বালিৰ হিন্দু ধৰ্মও এক নমনীয়তাৰ মাজেৰে গঢ়ি উঠিছে, যি জীৱন-ধাৰণৰ এক বৈচিত্ৰ্যমজ় শৈলী প্ৰদৰ্শন কৰে। ইয়াত বহুতো ভাৰতীয় আধ্যাত্মিক ধাৰণা অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে, ভাৰতীয় পুৰাণ আৰু হিন্দু মহাকাব্যৰ আখ্যান তথা উপকথাসমূহক আদৰ কৰা হয়, আৰু ইয়াৰ লগতে স্থানীয় আৰু পূৰ্বপুৰুষৰ আত্মা ‘হিয়াং’ ৰ সৈতে জড়িত এক অনন্য উৎসৱ আৰু ৰীতি-নীতি তথা ভাৰতত সচৰাচৰ দেখা নোযোৱা পশু বলিৰ মাধ্যমেৰে নিজৰ পৰম্পৰা প্ৰকাশ কৰা হয়।[77]

বালিৰ হিন্দু মন্দিৰ

[সম্পাদনা কৰক]
বালিত হিন্দু বালি মন্দিৰৰ প্ৰসাদ

বালিৰ হিন্দু মন্দিৰসমূহক 'পুৰা' বুলি কোৱা হয়। এই মন্দিৰসমূহ এখন বৰ্গাকাৰ হিন্দু মন্দিৰৰ আৰ্হিত নিৰ্মাণ কৰা হয়, যিবোৰ আবদ্ধ দেৱালৰ ভিতৰত থকা একো একোটা মুকলি আকাশৰ তলৰ উপাসনা স্থল। ইয়াৰ মূল চত্বৰত উপনীত হ’বলৈ ইখনৰ পিছত সিখনকৈ অতি সূক্ষ্মভাৱে কাৰুকাৰ্য কৰা তোৰণ সংযোগ কৰা থাকে।[78] এই মন্দিৰসমূহৰ প্ৰতিটোৰে সদস্যপদ কম-বেছি পৰিমাণে নিৰ্ধাৰিত; বংশানুক্ৰমিকভাৱে, বাসস্থানৰ ভিত্তিত বা সংযোগৰ সূত্ৰে প্ৰতিজন বালিবাসী কোনোবা নাকোনো মন্দিৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত। কিছুমান ঘৰুৱা মন্দিৰ পাৰিবাৰিক গৃহ চৌহদৰ (যাক বালিত 'বাঞ্জাৰ' বুলিও কোৱা হয়) সৈতে সংলগ্ন হৈ থাকে, আন কিছুমান ধানখেতিৰ পথাৰৰ সৈতে আৰু আন কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক স্থানৰ সৈতে জড়িত। বালিৰ গ্ৰাম্য উচ্চভূমি অঞ্চলত, প্ৰতিখন 'দেছা' (গাঁৱত) 'বানুৱা' (বা ৱানৱা, অৰণ্য ক্ষেত্ৰ) মন্দিৰসমূহ অতি সাধাৰণ কথা।[79] বালি দ্বীপটোত ২০,০০০ তকৈও অধিক মন্দিৰ আছে, অৰ্থাৎ প্ৰতি ১০০ ৰপৰা ২০০ জন লোকৰ বিপৰীতে প্ৰায় এটা কৈ মন্দিৰ আছে। [80] মন্দিৰসমূহ স্থানীয় আত্মা (অপদেৱতা/পূৰ্বপুৰুষ) আৰু ভাৰতত পোৱা দেৱ-দেৱী যেনে— সৰস্বতী, গণেশ, বিষ্ণু, শিৱ, পাৰ্বতী, অৰ্জুন আদিৰ বাবে উৎসৰ্গিত। একেদৰে, মন্দিৰৰ স্থাপত্যশৈলীত ভাৰতৰ হিন্দু মন্দিৰৰ স্থাপত্য নীতি আৰু স্থানীয় ধাৰণাসমূহৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছে।[81]

প্ৰতিজন ব্যক্তিৰে এজন কুলদেৱতা থাকে, যাক 'কুলা দেৱা' বুলি কোৱা হয়। তেওঁ পাৰিবাৰিক মন্দিৰ বুলি জনাজাত মন্দিৰটোত বাস কৰে, যিটো মন্দিৰক সেই ব্যক্তিজন আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালে পৃষ্ঠপোষকতা কৰে। বালিৰ হিন্দুসকলে ২১০ দিনীয়া এটা দিনপঞ্জী (ধান খেতি আৰু চন্দ্ৰ চক্ৰৰ ওপৰত আধাৰিত) অনুসৰণ কৰে, আৰু প্ৰতিটো মন্দিৰেই প্ৰতি ২১০ দিনত এবাৰকৈ নিজৰ বাৰ্ষিক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰে (এই দিনপঞ্জীখনক 'পাৱুকন দিনপঞ্জী' বুলি জনা যায়)।[82][83] বালিৰ হিন্দুসকলৰ কিছুমান অনন্য ৰীতি-নীতি আৰু উৎসৱ, যিবোৰ ভাৰতত দেখা পোৱা নাযায়, সেইবোৰৰ ভিতৰত প্ৰিয়জনৰ মৃত্যু আৰু তাৰ পিছৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া (দাহ সংস্কাৰ), কুকুৰা যুঁজ, দাঁত মিহি কৰা ৰীতি, 'ন্যেপী' আৰু 'গালুংগান' অন্যতম। মন্দিৰৰ প্ৰতিটো বাৰ্ষিক উৎসৱৰ লগতে বিবাহৰ দৰে পাৰিবাৰিক অনুষ্ঠান আৰু উৎসৱসমূহত ফুল, নৈৱেদ্য, মূৰৰ অংশ সজোৱা ওখ ওখ বাঁহ আৰু শোভাযাত্ৰা অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। সমাজৰ লোকসকলে একেলগে প্ৰাৰ্থনা আৰু ভোজ-ভাতৰ মাধ্যমেৰে এইবোৰ উদ্‌যাপন কৰে।[84] বেছিভাগ উৎসৱৰে থলী হৈছে মন্দিৰসমূহ, আৰু এইবোৰ প্ৰায়েই প্ৰাৰ্থনা, কলা আৰু সামাজিক মিলনৰ উৎসৱ হৈ পৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে, কিছুমান পৰম্পৰাত প্ৰাণবাদী (এনিমিষ্ট) ৰীতি-নীতি জড়িত হৈ থাকে, যেনে— 'চাৰু' (পশুৰ তেজ বলি দিয়া), যেনে— 'তাবুহ ৰাহ' (মাৰাত্মক কুকুৰা যুঁজ) বা 'বুটা কালা' (পৃথিৱীৰ আত্মা/ভূ-প্ৰেত)-ক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ পশু বধ কৰা। অৱশ্যে, এই পশুবলিসমূহ মন্দিৰৰ চৌহদৰ বাহিৰতহে সম্পন্ন কৰা হয়।[85][86]

বালিৰ হিন্দু শিল্প

[সম্পাদনা কৰক]

বালিৰ হিন্দুসকলৰ ধৰ্মীয় প্ৰকাশৰ এক উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল নৃত্য, সংগীত, ৰঙীন ৰীতি-নীতিৰ পোছাক আৰু অন্যান্য কলা। ভাৰতৰ দৰেই এই প্ৰকাশভংগীসমূহে বিভিন্ন ভাৱপ্ৰকাশ, সৌন্দৰ্য, ভদ্ৰতা আৰু সংস্কৃতিক প্ৰকাশ কৰিবলৈ বিভিন্ন 'মুদ্ৰা' উদ্‌যাপন কৰে। নৃত্য-নাটিকা ইয়াত অতি সুলভ। বিভিন্ন কাহিনী ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এটা কাহিনীত পৌৰাণিক চৰিত্ৰ ডাইনী ৰাংডা (যিয়ে অধৰ্ম, অৰ্থাৎ একপ্ৰকাৰৰ বিশৃংখলাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে) আৰু সিংহৰ মুখা পিন্ধা সুৰক্ষাকাৰী আত্মা বাৰঙৰ (যিয়ে ধৰ্মক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে) মাজৰ যুদ্ধৰ কথা বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য’ত প্ৰদৰ্শনকাৰীসকল গভীৰ ভাবাবেশত মগ্ন হৈ পৰে, সৎ শক্তিয়ে অসৎ শক্তিক পৰাজিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, আৰু নৰ্তকসকলে এই ধাৰণাটো প্ৰকাশ কৰে যে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ ভিতৰতে ভাল আৰু বেয়া দুয়োটা শক্তিয়েই বিদ্যমান, আৰু বেয়াক জয় কৰাৰ অৰ্থ হ’ল নিজৰ ভিতৰৰপৰা বেয়াক আতৰ কৰা।[87] বালিৰ চিত্ৰকলা ইয়াৰ অত্যন্ত সজীৱ তথা পৰিশোধিত আৰু জটিল শিল্পকৰ্মৰ বাবে জনাজাত, যি ক্ৰান্তীয় বিষয়-বস্তুৰ সৈতে বাৰোক লোককলাৰ দৰে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।[88] এই নৃত্য-নাটিকাখন সাধাৰণতে কোনো ধৰণৰ মীমাংসা বা কোনো একপক্ষৰ জয় নোহোৱাকৈয়ে শেষ হয়, কাৰণ ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ভৰসাম্য ঘূৰাই অনা আৰু এই কথা স্বীকাৰ কৰা যে ধৰ্ম আৰু অধৰ্মৰ (ভাল আৰু বেয়াৰ) মাজৰ এই যুঁজখন প্ৰতিজন মানুহৰ ভিতৰতে চলি থাকে আৰু ই কেতিয়াও শেষ নোহোৱা এক সংগ্ৰাম।[89] বাৰং, বা ধৰ্ম হ’ল এক প্ৰধান প্ৰতীকী আৰু ধৰ্মীয় আৰ্হি যি বিভিন্ন উৎসৱ-পাৰ্বণ, নৃত্য, কলা আৰু মন্দিৰসমূহত দেখা পোৱা যায়।[90]

জীৱন চক্ৰৰ ৰীতি-নীতিসমূহো ধৰ্মীয় প্ৰকাশ আৰু শৈল্পিক প্ৰদৰ্শনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপলক্ষ্য। যৌৱনপ্ৰাপ্তি, বিবাহ আৰু আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্যভাৱে মৃত্যুৰ পিছৰ শৱদাহৰ অনুষ্ঠানসমূহে বাৰীৰ লোকসকলক সমাজ, মৰ্যাদা আৰু পৰলোকলৈ থকা তেওঁলোকৰ ধাৰণাসমূহ ব্যক্ত কৰাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।[[91]

বালিনীয় হিন্দু সমাজ

[সম্পাদনা কৰক]

মধ্যযুগীয় আৰু সমসাময়িক বালিদ্বীপীয় হিন্দু সমাজত সামাজিক স্তৰবিন্যাসৰ মাত্ৰা আৰু প্ৰকৃতি সন্দৰ্ভত পণ্ডিতসকলৰ মাজত মতভেদ আছে।[92][93] ইয়াৰ সামাজিক গাঁথনি 'চতুৰ্ বৰ্ণ'ৰে গঠিত আছিল - ব্ৰাহ্মণ (পুৰোহিত), ক্ষত্ৰিয় বা "দেৱ" (যোদ্ধা), বৈশ্য (ব্যৱসায়ী) আৰু শূদ্ৰ (কৃষক, শিল্পী, সাধাৰণ জনতা)।[94] বালিদ্বীপীয় হিন্দু সমাজত অস্পৃশ্য বা দলিত শ্ৰেণীৰ কোনো ঐতিহাসিক বা সমসাময়িক সাংস্কৃতিক নথি পোৱা নাযায়। এই বৰ্ণক কোনো কোনো বিৱৰণত জাতি আৰু আন কিছুমানত শ্ৰেণী বুলি অভিহিত কৰা হৈছে— বালি বা জাভাৰ হিন্দু সমাজত এইবোৰ কাৰ্যভিত্তিক আছিল, শ্ৰেণীবিভাজিত বা পৃথকীকৃত নাছিল। তদুপৰি, ইয়াত সামাজিক গতিশীলতাও আছিল— মানুহে ইচ্ছা কৰিলে নিজৰ বৃত্তি আৰু জাতি সলনি কৰিব পাৰিছিল।[95][96] বালিৰ অন্তৰ্ভাগৰ পাৰ্বত্য অঞ্চলসমূহৰ গাঁৱত (দেশ) কোনো জাতিভেদ নাছিল, তাত এজন ব্যক্তিৰ সামাজিক মৰ্যাদা আৰু বৃত্তি পৰিৱৰ্তনশীল আছিল আৰু বিবাহসমূহো নিজৰ জাতি বা সমাজৰ মাজতে আবদ্ধ নাছিল।[97] ঐতিহাসিক শিলালিপিসমূহে ইংগিত দিয়ে যে বালিদ্বীপীয় হিন্দু ৰজা আৰু গাঁৱৰ মুৰব্বীসকল সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰপৰাই আহিছিল— পুৰোহিত, যোদ্ধা, ব্যৱসায়ী আৰু শিল্পী।[98]

জনসংখ্যাৰ বিৱৰণ

[সম্পাদনা কৰক]
ইণ্ডোনেছিয়াৰ সৰ্বাধিক হিন্দু ৰিজেন্সি বাংলি ৰিজেন্সিৰ মানচিত্ৰ, য'ত ৯৮.৭৩% জনসংখ্যা হিন্দু

২০১৮ চনৰ পঞ্জীয়ন অনুসৰি হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বী লোকৰ সংখ্যা আছিল ৪,৬৪৬,৩৫৭ জন, যাৰ প্ৰায় ৯০% লোকেই হিন্দুসকলৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ বালিদ্বীপত বসবাস কৰে।

বালিৰ বাহিৰত, জাভাৰ পাচুৰুৱান ৰিজেন্সীৰ তোচাৰী জিলাত (৬৬.৩%),[99] মধ্য সুলাৱেচীৰ পাৰিগী মৌটং ৰিজেন্সীৰ বালিংগী জিলাত (৭৭.৩%),আৰু দক্ষিণ সুলাৱেচীৰ তানা তোৰাজা ৰিজেন্সীৰ মাপ্পাক জিলাত (৫০%) হিন্দুসকল সংখ্যাগৰিষ্ঠ। ইয়াৰ উপৰি পাৰিগী মৌটঙৰ তোৰুৱে (৪১%) আৰু চাউচু (৩০%) জিলা; দক্ষিণ সুলাৱেচীৰ তোমোনী তিমুৰ (৩৫%), আংকোনা (২৭%), চিম্বুয়াং (৩৬%) আৰু তেল্লুলিম্পো ই (৪০%) জিলা; আৰু লম্বকৰ মাতাৰামৰ (১৪%) অন্তৰ্গত চাক্ৰানেগৰা জিলাত (৩৯%) বুজনসংখ্যক হিন্দু জনসংখ্যা পোৱা যায়।[100]

ঐতিহাসিক জনসংখ্যা

[সম্পাদনা কৰক]
বৰ্ষ শতকৰা হাৰ পৰিৱৰ্তন

(বয়সৰ হাৰ)

 উদ্ধিতি
১৯৭১ ১.৯৪ – [101]
১৯৮০ ২.০১% +০.০৭ [102]
১৯৮৫ ১.৯৪% -০.০৭ [103]
১৯৯০ ১.৮৩% -০.১১ [104]
২০০০ ১.৮১% -০.০২ [105]
২০০৫ ১.৭৩% -০.০৮ [104]
২০১০ ১.৬৯% -০.০৪ [106]
২০২৪ ১.৬৮% -০.০১ [107]

তথ্যসূত্ৰ

[সম্পাদনা কৰক]
  1. ↑ "Religion in Indonesia". https://e-database.kemendagri.go.id/dataset/1203/tabel-data?page=23.
  2. ↑ Muslim 244 Million (87.1), Christianity 29.4 Million (10.5), Hindu 4.73 million (1.7), Buddhist 2 million (0.7), Confucianism 76.019 (0.03), Folk and others 99.045 (0.04), Total 280.725.428 Million
  3. ↑ Religious Freedom Report - Indonesia U.S. State Department (2012)
  4. ↑ Damle & Damle 2020, পৃষ্ঠা. 76-89.
  5. ↑ Greenfieldt, John; Bartell, Patrice (2008) (en ভাষাত). Public Library Core Collection: A Selection Guide to Reference Books and Adult Nonfiction. Nonfiction. H.W. Wilson Company. পৃষ্ঠা. 1186. ISBN 978-0-8242-1094-6. https://books.google.com/books?id=MLQPAQAAMAAJ.
  6. ↑ Ooi, Keat Gin (2004) (en ভাষাত). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor. ABC-CLIO. পৃষ্ঠা. 175–190. ISBN 978-1-57607-770-2. https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&q=Southeast+Asia:+A+historical+encyclopedia,+from+Angkor+Wat+to+East+Timor+(3+volume+set).
  7. ↑ Jan Gonda, The Indian Religions in Pre-Islamic Indonesia and their survival in Bali, in Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Religions, p. 1, গুগুল বুকচ্‌ত, pp. 1-54
  8. ↑ Bade, David (2013-09-04) (en ভাষাত). Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century. Institute of Southeast Asian Studies. পৃষ্ঠা. 233. ISBN 978-981-4517-82-9. https://books.google.com/books?id=6GT3AwAAQBAJ.
  9. ↑ Pringle 2004, পৃষ্ঠা. 7.
  10. ↑ Pringle 2004, পৃষ্ঠা. 11-24; Hefner 2018, পৃষ্ঠা. 23-26.
  11. ↑ Gonda, Jan (1975-01-01) (en ভাষাত). Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Religions, Religionen. BRILL. পৃষ্ঠা. 1. ISBN 978-90-04-04330-5. https://books.google.com/books?id=X7YfAAAAIAAJ&pg=PA1.
  12. ↑ Soekmono, R. (1973) (id ভাষাত). Pengantar sejarah kebudayaan Indonesia. Yayasan Kanisius. পৃষ্ঠা. 119. https://books.google.com/books?id=N84bAAAAMAAJ&q=Pengantar+Sejarah+Kebudayaan+Indonesia+2.
  13. ↑ Hall, Kenneth R. (2010-12-28) (en ভাষাত). A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500. Rowman & Littlefield Publishers. পৃষ্ঠা. 40–55. ISBN 978-0-7425-6762-7. https://books.google.com/books?id=fjsEn3w4TPgC.
  14. ↑ Hall, Kenneth R. (2010-12-28) (en ভাষাত). A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500. Rowman & Littlefield Publishers. পৃষ্ঠা. 122–123. ISBN 978-0-7425-6762-7. https://books.google.com/books?id=fjsEn3w4TPgC.
  15. ↑ McDaniel, June (2010-08-01). "Agama Hindu Dharma Indonesia as a New Religious Movement: Hinduism Recreated in the Image of Islam" (en ভাষাত). Nova Religio খণ্ড 14 (1): 93–111. doi:10.1525/nr.2010.14.1.93. ISSN 1092-6690. https://online.ucpress.edu/nr/article-abstract/14/1/93/70401/Agama-Hindu-Dharma-Indonesia-as-a-New-Religious?redirectedFrom=fulltext.
  16. ↑ John, Guy (2014-04-07) (en ভাষাত). Lost Kingdoms: Hindu-Buddhist Sculpture of Early Southeast Asia. Metropolitan Museum of Art. পৃষ্ঠা. 130–135. ISBN 978-1-58839-524-5. https://books.google.com/books?id=vO_-AgAAQBAJ&q=Lost+Kingdoms:+Hindu-Buddhist+Sculpture+of+Early+Southeast+Asia.
  17. ↑ Dalsheimer, Nadine; Manguin, Pierre-Yves (1998). "Visnu mitrés et réseaux marchands en Asie du Sud-Est : nouvelles données archéologiques sur le Ier millénaire apr. J.-C.". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient খণ্ড 85 (1): 87–123. doi:10.3406/befeo.1998.2545. https://www.persee.fr/doc/befeo_0336-1519_1998_num_85_1_2545.
  18. ↑ Simanjuntak, Truman (2006) (en ভাষাত). Archaeology: Indonesian Perspective : R.P. Soejono's Festschrift. Yayasan Obor Indonesia. পৃষ্ঠা. 406–419. ISBN 978-979-26-2499-1. https://books.google.com/books?id=dSFfD0dpdS4C&q=Archaeology:+Indonesian+Perspective.
  19. ↑ Hefner 2018, পৃষ্ঠা. 91.
  20. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 89-93; Hefner 2018, পৃষ্ঠা. 98-103.
  21. ↑ Gonda, Jan (1975-01-01) (en ভাষাত). Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Religions, Religionen. BRILL. পৃষ্ঠা. 14. ISBN 978-90-04-04330-5. https://books.google.com/books?id=X7YfAAAAIAAJ&pg=PA14.
  22. ↑ Aiyar, Pallavi (2013-10-14). "Lessons from Indonesia's Hindu legacy" (en-IN ভাষাত). The Hindu. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/lessons-from-indonesias-hindu-legacy/article5231758.ece.
  23. ↑ Gerhard Bowering et al. (2012), The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, Princeton University Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0691134840, pp. xvi
  24. ↑ Tanasaldy, Taufiq (2012) (en ভাষাত). Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia: Dayak Politics of West Kalimantan. BRILL. ISBN 978-90-04-25348-3. https://books.google.com/books?id=PbFiAAAAQBAJ&q=Regime+Change+and+Ethnic+Politics+in+Indonesia.
  25. ↑ Bowering, Gerhard; Crone, Patricia; Kadi, Wadad; Mirza, Mahan; Stewart, Devin J.; Zaman, Muhammad Qasim (2013) (en ভাষাত). The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13484-0. https://books.google.com/books?id=q1I0pcrFFSUC&q=The+Princeton+Encyclopedia+of+Islamic+Political+Thought.
  26. ↑ Morgan, David O.; Reid, Anthony (2010-11-04) (en ভাষাত). The New Cambridge History of Islam: Volume 3, The Eastern Islamic World, Eleventh to Eighteenth Centuries. Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-18436-3. https://books.google.com/books?id=ANiaBAAAQBAJ.
  27. ↑ Pringle, Robert (2010) (en ভাষাত). Understanding Islam in Indonesia: Politics and Diversity. University of Hawaiʻi Press. পৃষ্ঠা. 125. ISBN 978-0-8248-3415-9. https://books.google.com/books?id=ys8lAQAAMAAJ&q=indonesian+Heritage:+Religion+and+ritual,+Volume+9+of+Indonesian+heritage.
  28. ↑ James Fox, Indonesian Heritage: Religion and ritual, Volume 9 of Indonesian heritage, Editor: Timothy Auger, আই.এচ.বি.এন. 978-9813018587
  29. ↑ STAFF, MERRIAM-WEBSTER; Inc, Merriam-Webster (1999) (en ভাষাত). Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions. Merriam-Webster. পৃষ্ঠা. 516–517. ISBN 978-0-87779-044-0. https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&q=Merriam-Webster's+Encyclopedia+of+World+Religions.
  30. ↑ Taylor, Jean Gelman (2003-01-01) (en ভাষাত). Indonesia: Peoples and Histories. Yale University Press. পৃষ্ঠা. 21–83. ISBN 978-0-300-10518-6. https://books.google.com/books?id=OMnt1iIEzdAC.
  31. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 9-11.
  32. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 12.
  33. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 13-15.
  34. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 15-16; Pringle 2004, পৃষ্ঠা. 78-81.
  35. ↑ Picard & Madinier 2011, পৃষ্ঠা. 56-74.
  36. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 34-37.
  37. ↑ "Balinese Hinduism - Bali.com - Religion of Harmony, Holy Water, Ancestors" (en-US ভাষাত). Bali.com. 2020-08-18. Archived from the original on 2022-07-12. https://web.archive.org/web/20220712161304/https://bali.com/bali-travel-guide/culture-religion-traditions/balinese-hinduism-religion/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-02-07.
  38. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 12-16.
  39. ↑ BAKKER, FREEK L. (1997). "Balinese Hinduism and the Indonesian State: Recent Developments". Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde খণ্ড 153 (1): 15–41. doi:10.1163/22134379-90003943. ISSN 0006-2294.
  40. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 17-18.
  41. ↑ Ramstedt, Martin (2008). "Hindu Bonds at Work: Spiritual and Commercial Ties between India and Bali" (en ভাষাত). The Journal of Asian Studies খণ্ড 67 (4): 1227–1250. doi:10.1017/S0021911808001769. ISSN 1752-0401. https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/abs/hindu-bonds-at-work-spiritual-and-commercial-ties-between-india-and-bali/48BA19BD11B1C021B75FCAF043474D9A.
  42. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 57-56.
  43. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 17, 19-21.
  44. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 17-20.
  45. 1 2 McDaniel, June (2010-08-01). "Agama Hindu Dharma Indonesia as a New Religious Movement: Hinduism Recreated in the Image of Islam" (en ভাষাত). Nova Religio খণ্ড 14 (1): 93–111. doi:10.1525/nr.2010.14.1.93. ISSN 1092-6690. https://online.ucpress.edu/nr/article-abstract/14/1/93/70401/Agama-Hindu-Dharma-Indonesia-as-a-New-Religious?redirectedFrom=fulltext.
  46. ↑ Hosen, N (2005-09-08). "Religion and the Indonesian Constitution: A Recent Debate". Journal of Southeast Asian Studies (Cambridge University Press) খণ্ড 36 (3): 419–440. doi:10.1017/S0022463405000238. Archived from the original on 2006-08-28. https://web.archive.org/web/20060828034442/http://eprint.uq.edu.au/archive/00002795/01/hosen-JSEAS.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-26.
  47. ↑ Relations, United States Congress House Committee on International (2001) (en ভাষাত). Annual Report on International Religious Freedom 2001: Report Submitted to the Committee on International Relations, U.S. House of Representatives and the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate. U.S. Government Printing Office. পৃষ্ঠা. 150. https://books.google.com/books?id=ly7bazDp3EEC&q=Hinduism+in+kalimantan+and+other+islands+of+indonesia&pg=PA150.
  48. ↑ Aritonang, Jan Sihar; Steenbrink, Karel Adriaan (2008) (en ভাষাত). A History of Christianity in Indonesia. BRILL. পৃষ্ঠা. 160–164. ISBN 978-90-04-17026-1. https://books.google.com/books?id=cUoGJSs9yOUC&q=Hinduism+in+kalimantan+and+other+islands+of+indonesia.
  49. ↑ "Special Feature: Meet The Hindus of Java - Magazine Web Edition October/November/December 2014 - Publications - Hinduism Today Magazine". February 2000. https://www.hinduismtoday.com/magazine/february-2000/2000-02-a-bleak-future-for-bangladesh-hindu-s/.
  50. ↑ McDaniel, June (2017-07-16). "Religious change and experimentation in Indonesian Hinduism". International Journal of Dharma Studies খণ্ড 5 (1). doi:10.1186/s40613-017-0056-x. ISSN 2196-8802.
  51. ↑ Esposito, John L.; Shahin, Emad El-Din (2013k) (en ভাষাত). The Oxford Handbook of Islam and Politics. OUP USA. পৃষ্ঠা. 570–571. ISBN 978-0-19-539589-1. https://books.google.com/books?id=Hc7iAAAAQBAJ&q=nahdlatul+ulama+world%27s+largest&pg=PA570.
  52. ↑ Aiyar, Pallavi (2013-10-14). "Lessons from Indonesia's Hindu legacy" (en-IN ভাষাত). The Hindu. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/lessons-from-indonesias-hindu-legacy/article5231758.ece.
  53. ↑ KUMAR 2014, পৃষ্ঠা. 78-79.
  54. ↑ McDaniel, June (2013-11-01). "A Modern Hindu Monotheism: Indonesian Hindus as 'People of the Book'" (en ভাষাত). The Journal of Hindu Studies খণ্ড 6 (3): 333–362. doi:10.1093/jhs/hit030. ISSN 1756-4255. https://academic.oup.com/jhs/article/6/3/333/2188638.
  55. ↑ "Jokowi creates country's first Hindu state university" (en ভাষাত). The Jakarta Post. 3 February 2020. https://www.thejakartapost.com/news/2020/02/03/jokowi-creates-countrys-first-hindu-state-university.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-02-07.
  56. ↑ McDaniel, June (2010-08-01). "Agama Hindu Dharma Indonesia as a New Religious Movement: Hinduism Recreated in the Image of Islam" (en ভাষাত). Nova Religio খণ্ড 14 (1): 93–111. doi:10.1525/nr.2010.14.1.93. ISSN 1092-6690. https://online.ucpress.edu/nr/article-abstract/14/1/93/70401/Agama-Hindu-Dharma-Indonesia-as-a-New-Religious?redirectedFrom=fulltext.
  57. ↑ Yamashita 2003, পৃষ্ঠা. 56.
  58. ↑ McDaniel, June (2010-08-01). "Agama Hindu Dharma Indonesia as a New Religious Movement: Hinduism Recreated in the Image of Islam" (en ভাষাত). Nova Religio খণ্ড 14 (1): 93–111. doi:10.1525/nr.2010.14.1.93. ISSN 1092-6690. https://online.ucpress.edu/nr/article-abstract/14/1/93/70401/Agama-Hindu-Dharma-Indonesia-as-a-New-Religious?redirectedFrom=fulltext.
  59. ↑ Yamashita 2003, পৃষ্ঠা. 58-61.
  60. ↑ Picard & Madinier 2011, পৃষ্ঠা. 56-72.
  61. ↑ Yamashita 2003, পৃষ্ঠা. 70.
  62. ↑ McDaniel, June (2013-11-01). "A Modern Hindu Monotheism: Indonesian Hindus as 'People of the Book'" (en ভাষাত). The Journal of Hindu Studies খণ্ড 6 (3): 333–362. doi:10.1093/jhs/hit030. ISSN 1756-4255. https://academic.oup.com/jhs/article/6/3/333/2188638.
  63. ↑ Setia, Putu (1992) (id ভাষাত). Cendekiawan Hindu bicara. Yayasan Dharma Maradha. পৃষ্ঠা. 371. ISBN 978-979-8357-00-8. https://books.google.com/books?id=CBEaAAAAIAAJ&q=Cendekiawan+Hindu+Bicara.
  64. ↑ Picard & Madinier 2011, পৃষ্ঠা. 111-114.
  65. ↑ Yamashita 2003, পৃষ্ঠা. 71-72.
  66. ↑ "Modi in Jakarta: How Muslim-majority Indonesia keeps its Hinduism alive" (en ভাষাত). India Today. May 30, 2018. https://www.indiatoday.in/lifestyle/travel/story/modi-in-jakarta-how-muslim-majority-indonesia-keeps-its-hinduism-alive-1246013-2018-05-30। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-02-07.
  67. ↑ Kekai, Paul (2005-02-02). "Quests of the Dragon and Bird Clan: Wednesday, February 02, 2005". Sambali.blogspot.com. https://sambali.blogspot.com/2005_02_02_archive.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2010-07-19.
  68. ↑ "Brahma Vishnu Mahesh Trimurti Puja - Rudraksha Ratna". www.rudraksha-ratna.com. https://www.rudraksha-ratna.com/buy/brahma-vishnu-mahesh-trimurti-puja। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-02-07.
  69. ↑ Reuter, Thomas (2001). "Great Expectations: Hindu Revival Movements in Java" (en ভাষাত). The Australian Journal of Anthropology খণ্ড 12 (3): 327–338. doi:10.1111/j.1835-9310.2001.tb00081.x. ISSN 1757-6547. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1835-9310.2001.tb00081.x.
  70. ↑ Ramstedt 2005, পৃষ্ঠা. 91-95.
  71. ↑ Xing, Jun; Ng, Pak-sheung (2015-10-23) (en ভাষাত). Indigenous Culture, Education and Globalization: Critical Perspectives from Asia. Springer. পৃষ্ঠা. 5–11. ISBN 978-3-662-48159-2. https://books.google.com/books?id=gAPOCgAAQBAJ&q=BALINESE+ARTS+AND+CULTURE:+A+flash+understanding+of+Concept+and+Behavior,+Mudra+-+JOURNAL+SENI+BUDAYA.
  72. ↑ "SINTA - Science and Technology Index". sinta.ristekbrin.go.id. https://sinta.ristekbrin.go.id/journals/detail?page=21&id=722। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-02-07.[সংযোগবিহীন উৎস]
  73. ↑ (id ভাষাত) Widya Dharma Agama Hindu SMP kls 9. Ganeca Exact. 1990. ISBN 978-979-744-740-3. https://books.google.com/books?id=DY7v18r2ZnYC&q=Widya+Dharma+-+Agama+Hindu,+Ganeca+Indonesia&pg=PT1.
  74. ↑ Sugandhi, I. G. P. (2005). "SENI (RUPA) BALI HINDU DALAM PERSPEKTIF EPISTEMOLOGI BRAHMA WIDYA" (en ভাষাত). Ornamen খণ্ড 2 (1): 58–69. ISSN 2685-614X. https://jurnal.isi-ska.ac.id/index.php/ornamen/article/view/815.
  75. ↑ Simmonds, Nigel (2013-12-24) (en ভাষাত). Bali Morning of the World. Tuttle Publishing. পৃষ্ঠা. 41–43. ISBN 978-1-4629-1359-6. https://books.google.com/books?id=5pgdBAAAQBAJ&q=Bali:+Morning+of+the+World.
  76. ↑ Picard & Madinier 2011, পৃষ্ঠা. Chapter-v.
  77. ↑ Picard & Madinier 2011, পৃষ্ঠা. chapter-vi.
  78. ↑ Davison, Julian; Tettoni, Luca Invernizzi; Enu, Nengah (2003-10-15) (en ভাষাত). Introduction to Balinese Architecture. Periplus Editions (HK) Limited. পৃষ্ঠা. 32–45. ISBN 978-0-7946-0071-6. https://books.google.com/books?id=vyCF_UoqMAgC.
  79. ↑ (en ভাষাত) Journal of Southeast Asian Studies. Cambridge University Press. 2003. পৃষ্ঠা. 170. https://books.google.com/books?id=UIlRAQAAIAAJ&q=Custodians+of+the+Sacred+Mountains:+Culture+and+Society+in+the+Highlands+of+Bali.
  80. ↑ Janet Descutner (2004), Asian Dance, আই.এচ.বি.এন. 978-0791077771, pp. 66
  81. ↑ Davison, Julian; Tettoni, Luca Invernizzi; Enu, Nengah (2003-10-15) (en ভাষাত). Introduction to Balinese Architecture. Periplus Editions (HK) Limited. পৃষ্ঠা. 32–45. ISBN 978-0-7946-0071-6. https://books.google.com/books?id=vyCF_UoqMAgC.
  82. ↑ McCarthy, Daniel (1998). "Review of Calendrical Calculations". Isis খণ্ড 89 (4): 703–704. doi:10.1086/384162. ISSN 0021-1753. https://www.jstor.org/stable/236740.
  83. ↑ Kelley, David H. (2016-07-22). "Book Review: Calendrical Systems Explored: Calendrical Calculations, Mapping Time: The Calendar and its History" (en ভাষাত). Journal for the History of Astronomy খণ্ড 30 (4): 407–409. doi:10.1177/002182869903000404. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002182869903000404.
  84. ↑ Simmonds, Nigel (2013-12-24) (en ভাষাত). Bali Morning of the World. Tuttle Publishing. পৃষ্ঠা. 41–43. ISBN 978-1-4629-1359-6. https://books.google.com/books?id=5pgdBAAAQBAJ&q=Bali:+Morning+of+the+World.
  85. ↑ Reuter, Thomas A. (2002-01-31) (en ভাষাত). Custodians of the Sacred Mountains: Culture and Society in the Highlands of Bali. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-6210-7. https://books.google.com/books?id=8ZwBEAAAQBAJ&q=Custodians+of+the+Sacred+Mountains:+Culture+and+Society+in+the+Highlands+of+Bali.
  86. ↑ Eliot, Joshua; Bickersteth, Jane; Capaldi, Liz (1996) (en ভাষাত). Indonesia Handbook. Footprint Handbooks. পৃষ্ঠা. 461. ISBN 978-0-8442-4910-0. https://books.google.com/books?id=koq6AAAAIAAJ&q=Indonesia+Handbook,+3rd,+Joshua+Eliot,+Liz+Capaldi,+&pg=PP1.
  87. ↑ Eiseman, Fred and Margaret (1988). Woodcarving of Bali. Periplus.
  88. ↑ Forge, Anthony (1978). "Balinese Traditional Paintings". The Australian Museum. Archived from the original on 20 December 2016. https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 December 2016.
  89. ↑ Belo, Jane (1966) (en ভাষাত). Bali: Rangda and Barong. University of Washington Press. https://books.google.com/books?id=NdIlAQAAMAAJ&q=Bali:+Rangda+and+Barong,.
  90. ↑ Reuter, Thomas A. (2002-01-31) (en ভাষাত). Custodians of the Sacred Mountains: Culture and Society in the Highlands of Bali. University of Hawaii Press. পৃষ্ঠা. 171, 202–203. ISBN 978-0-8248-6210-7. https://books.google.com/books?id=8ZwBEAAAQBAJ&q=Custodians+of+the+Sacred+Mountains:+Culture+and+Society+in+the+Highlands+of+Bali.
  91. ↑ Yamashita 2003, পৃষ্ঠা. 68.
  92. ↑ Picard & Madinier 2011, পৃষ্ঠা. Chapter-VI (56).
  93. ↑ "Results | Scholars Portal Journals" (en ভাষাত). journals.scholarsportal.info. https://journals.scholarsportal.info/search?q=Annette%20Sanger&search_in=AUTHOR&sub=। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-02-07.
  94. ↑ HOWE, L. E. A. (1989). "Hierarchy and Equality: Variations in Balinese Social Organization". Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde খণ্ড 145 (1): 47–71. doi:10.1163/22134379-90003268. ISSN 0006-2294.
  95. ↑ Hefner 1990, পৃষ্ঠা. 67.
  96. ↑ Kapur, in The Lab, the Temple, and the Market (Editor: Sharon Harper), আই.এচ.বি.এন. 978-0889369207, pp. 26-27
  97. ↑ Thomas Anton Reuter (2002), Custodians of the Sacred Mountains: Culture and Society in the Highlands of Bali, University of Hawaii Press, আই.এচ.বি.এন. 978-0824824501, Chapter 1
  98. ↑ Picard & Madinier 2011, পৃষ্ঠা. 781.
  99. ↑ "Peringatan". sp2010.bps.go.id. https://sp2010.bps.go.id/index.php/page/warning। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-02-06.
  100. ↑ "Peringatan". sp2010.bps.go.id. https://sp2010.bps.go.id/index.php/page/warning। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-02-06.
  101. ↑ The Population of Indonesia, 1974 World Population Year. C.I.C.R.E.D. 2. প্ৰকাশক Jakarta: Lembaga Demografi (Demographic Institute), Universitas Indonesia. 1973. পৃষ্ঠা. 31–32. OCLC 3362457. Archived from the original on 2016-10-21. https://web.archive.org/web/20161021001024/http://www.cicred.org/Eng/Publications/pdf/c-c24.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-06-01. "The statistical data on religion show that Islam has the highest percentage of adherents with about 87.1 per cent of the population of Indonesia (National Socio Economic Survey, 1969). The second biggest religion in Indonesia is Protestant (5.2%), while Catholic is the third (2.5%). The rest are Hindu (2.0%) and Buddhist (1.1%) and other religions which are not included in the above classification."
  102. ↑ Buku Saku Statistik Indonesia 1982. প্ৰকাশক Jakarta, Indonesia: Biro Pusat Statistik. 1983. OCLC 72673205., which contains 1980 census data.
  103. ↑ Cholil, Suhadi; Bagir, Zainal Abidin; Rahayu, Mustaghfiroh; Asyhari, Budi (Aug 2010). Annual Report on Religious Life in Indonesia 2009. Max M. Richter, Ivana Prazic. প্ৰকাশক Yogyakarta: Center for Religious & Cross-cultural Studies, Gadjah Mada University. পৃষ্ঠা. 15. ISBN 978-602-96257-1-4. Archived from the original on 25 April 2012. https://web.archive.org/web/20120425235027/http://crcs.ugm.ac.id/files/759Annual%20Report%20CRCS%202009.pdf.. Cites BPS-Statistics Indonesia for intercensal population survey 1985, census 1990, census 2000, and intercensal population survey 2005
  104. 1 2 Ricklefs, Merle Calvin (2001). A history of modern Indonesia since c. 1200 (3d সম্পাদনা). প্ৰকাশক Stanford, CA: Stanford University Press. পৃষ্ঠা. 379. ISBN 978-0-8047-4480-5. https://books.google.com/books?id=0GrWCmZoEBMC. "The 1990 census recorded 156.3 million Muslims in Indonesia, 87.2 per cent of the population and the largest Muslim population of any nation in the world. This was a steady percentage, having been 87.1 per cent in 1980. Christians (Catholics and Protestants) totalled 17.2 million, 9.6 per cent of the population, whereas in 1971 the figure was 7.5 per cent and in 1980 it was 8.8 per cent. So Christianity was still growing. In the large cities of Central Java in particular, Christians constituted nearly 20 per cent of the population. The rising tide of religiosity was also reflected in the much smaller communities of Hindus (3.3 million, 1.8 per cent of the population in 1990) and Buddhists (1.8 million, 1.0 per cent of the population)."
  105. ↑ "Indonesia". The World Factbook. প্ৰকাশক Washington, D.C.: U.S. Central Intelligence Agency. 18 October 2011. People and Society. ISSN 1553-8133. Archived from the original on 10 December 2008. https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 November 2011. "Muslim 86.1%, Protestant 5.7%, Roman Catholic 3%, Hindu 1.8%, other or unspecified 3.4% (2000 census)"
  106. ↑ উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "bps" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
  107. ↑ উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "Ministry Of Home Affairs of the Republic of Indonesia" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
"https://as.wikipedia.org/w/index.php?title=ইণ্ডোনেছিয়াত_হিন্দু_ধৰ্ম&oldid=612537"ৰ পৰা অনা হৈছে