ইন্দ্ৰায়ণী যাত্ৰা

ইন্দ্ৰায়নী যাত্ৰা (ইংৰাজী: Indrayani Jatra) হৈছে নেপালৰ কাঠমাণ্ডুত বাৰ্ষিকভাৱে উদ্‌যাপন কৰা এটা উৎসৱ। মাৰ্গা কৃষ্ণ একাদশী (নৱেম্বৰৰ শেষৰফালে)ৰপৰা আৰম্ভ কৰি প্ৰতি বছৰে আঠ দিন ধৰি এই উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। বৌদ্ধ আৰু হিন্দু উভয় জনগোষ্ঠীয়ে একেলগে এই উৎসৱ উদ্‌যাপন কৰে। যাত্ৰাৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে জনা নাযায় যদিও লিচ্চৱীসকলে আৰম্ভ কৰা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

পৌৰাণিক কাহিনী

পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি কাঠমাণ্ডু উপত্যকাৰ দেৱী বাটশালা মাজু (ভুৱনেশ্বৰী)ৰ আঠ কন্যাৰ ভিতৰত ইন্দ্ৰায়ণী অন্যতম আছিল। অৱশ্যে তাই দুখীয়া আৰু পৰিয়ালৰ অৱহেলিত আছিল। এবাৰ বাটছালা মাজুৱে নেপাল সংভাতৰ পঞ্চম চন্দ্ৰ মাহৰ অন্তৰ্গত চিল্লা (পাহা চৰহে)ৰ ২৯ তাৰিখে তেওঁৰ সকলো কন্যাক ভোজলৈ নিমন্ত্ৰণ জনাইছিল। সাতজনী কন্যাক সোণৰ প্লেটত সুস্বাদু খাদ্য পৰিৱেশন কৰা হ’ল যদিও ইন্দ্ৰায়ণী আৰু তাইৰ সন্তানক আওকাণ কৰি পাতৰ প্লেটত বাজৰাৰ ৰুটি দিয়া হ’ল। দুখীয়া হোৱাৰ বাবে তাইক হাৰাশাস্তি আৰু অৱহেলিত কৰা হৈছিল। এই চিকিৎসাই তাইক দুখী কৰি তুলিলে আৰু তাই খাই নোখোৱাকৈয়ে গুচি গ’ল। ঘৰলৈ উভতি অহাৰ পথত তাইৰ সন্তানসকলে ভোকত কান্দিবলৈ ধৰিলে। ইন্দ্ৰায়ণীয়ে তেওঁলোকৰ কান্দোন সহ্য কৰিব পৰা নাছিল আৰু, সেয়েহে, তেওঁলোকক ক’ত এৰি থৈ গৈছিল সেই কথাও মনত পেলাব পৰা নাছিল। ঘৰ পোৱাৰ সময়লৈকে তাই অকলশৰীয়া হৈ পৰিছিল। এগৰাকী বুঢ়ীয়ে তাইক দেখি এটা ৰঙালাও এটা দিলে। ইন্দ্ৰায়ণীয়ে ৰঙালাওটো লৈ জুইত থৈ দিলে ৰান্ধিবলৈ। কিন্তু তাই ৰন্ধা-বঢ়াত মনোনিৱেশ কৰিব নোৱাৰি গোটেই ৰাতি কান্দি কান্দি টোপনি আহিল। পাছদিনা ৰাতিপুৱা পাকঘৰত ধোঁৱা ওলোৱা বাবে তাই দৌৰি গ’ল তদন্ত কৰিবলৈ। অৱশ্যে তাই জুই বিচাৰি পোৱাৰ সলনি সোণেৰে ভৰা পাত্ৰ এটা পাইছিল। ৰঙালাওটো সোণলৈ পৰিণত হৈছিল। কিন্তু সোণৰ দৃশ্যই তাইক আপ্লুত কৰা নাছিল। সোণ কেইটামান লৈ তাই বাকীখিনি বিষ্ণুমতি নদীত থৈ দিলে যাতে আনে বিচাৰি পায়। যিহেতু তাইৰ হাতত এতিয়া সোণ আছিল, সেয়েহে তাইৰ নাম লুটি আজিমা (নেৱাৰী ভাষাত লু মানে সোণ) ৰখা হৈছিল। মাকেও তাইৰ লগত ভাল ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে। কিন্তু ভোজত তাই লাভ কৰা গালি-গালাজবোৰ তাই পাহৰা নাছিল। গতিকে, ভোজত যোগদান কৰাৰ পৰিৱৰ্তে তাই গহনা খুলি সোণৰ মিস্ত্ৰীজনক খুৱাবলৈ ধৰিলে, চিঞৰি চিঞৰি কয় যে তেওঁলোকে তাইৰ ধন-সম্পত্তি ভাল পায় কিন্তু তাইক নহয়। ঘৰলৈ উভতি আহি তাই মাক বা ভনীয়েকক নিমন্ত্ৰণ নকৰাকৈয়ে এটা ভোজ আগবঢ়াই নিয়াৰ সিদ্ধান্ত ল’লে। একেটা ভোজ উপলক্ষ্য্যে এই যাত্ৰা পালন কৰা হয়।

উৎসৱৰ শোভাযাত্ৰা

এই যাত্ৰাত মহৰ্জন, ডংগোল, মহন্ত, ঠাকু জুজু, কাছাছ, আৰু মানন্ধৰ জাতিৰ লোকে অংশগ্ৰহণ কৰে। ত্ৰয়োদশীৰদিনাৰপৰা আৰম্ভ হয় এই উৎসৱ। ইন্দ্ৰায়নীৰ মূৰ্তিটো ট্যোদৰপৰা ধলকো মন্দিৰলৈ পালংকিনত অনা হয়। মন্দিৰ চৌহদত বিশেষ সাপ প্ৰসাদ (সৰ্পহুতি ) কৰা হয়। এই সময়ত জুইৰ শিখাত এযোৰ সাপ, দুটা মাছ, এটা চৰাই, এটা ফৰিং আগবঢ়োৱা হয়। পূজাৰ সময়ত পুৰুষে পা পি ৱনেগু নামৰ মন্দিৰৰ দুৱাৰত পহৰা দি থিয় হয়। এই উৎসৱৰ সময়ত ধলকোৰ ইন্দ্ৰায়নী মন্দিৰৰ ভিতৰত ৪৮ ফুট ওখ কাঠৰ খুঁটা এটা উঠাই দিয়া হয় যাৰ নাম ধলকোৰ। কাঠমাণ্ডুৰ টাহিটিৰ বজৰাচাৰ্যসকলে নিজৰ পূৰ্বপুৰুষ আজু আৰু অজীক ইন্দ্ৰায়নী মন্দিৰলৈ আনে।

পাছদিনা ইন্দ্ৰায়ণীৰ মূৰ্তিটো দোলাত কঢ়িয়াই তাহিতিত তেওঁৰ বংশধৰ ছাপু গণেশ, ভুদী গণেশ, শোভা ভাগৱতী, মানখাছা, জ্ৱালামাইক লগ ধৰিবলৈ ললৈ যোৱা হয়। মানখাচা আৰু জ্ৱালামাইৰ বাহিৰে সকলো তাইৰ সন্তান। আকাষত নতুন চন্দ্ৰ ওলোৱাৰদিনা ছেত্ৰপতিত অৱস্থিত শ্বেত ভৈৰৱৰ লগতে ইন্দ্ৰায়ণীৰ ডোলা চহৰখনলৈ লৈ যোৱা হয়। যদিও পূৰ্বতে শ্বেত ভৈৰৱে ইন্দ্ৰায়নীৰ সৈতে চহৰখনত ঘূৰি ফুৰিছিল, তথাপি প্ৰায় ৭০ বছৰ পূৰ্বে এই প্ৰথা বন্ধ কৰি দিয়া হৈছিল।

কৃতিপুৰৰ ইন্দ্ৰায়ণী যাত্ৰা

কাঠমাণ্ডু উপত্যকাৰ আন এখন চহৰ কীৰ্তিপুৰতো একে নাম আৰু একে সময়ৰ এক উৎসৱ পালন কৰা হয়। গোটেই দিনটো বিভিন্ন স্থানলৈ সংগীতৰ দলৰ সৈতে ৰথৰ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়। তৃতীয় দিনা বাঘ ভৈৰৱ মন্দিৰৰ ওচৰত দেৱী আৰু তেওঁৰ ৰথ পুনৰ মূল মন্দিৰলৈ অনা হয়।