ইমাইল দুৰখেইম

ইমাইল দুৰখেইম
জন্ম	ডেভিদ ইমাইল দুৰখেইম ১৫ এপ্ৰিল, ১৮৫৮ Épinal, France
মৃত্যু	১৫ নৱেম্বৰ, ১৯১৭ (৫৯ বছৰ) পেৰিছ, ফ্ৰান্স
ক্ষেত্ৰ	দৰ্শন, সমাজতত্ত্ব, শিক্ষা, নৃতত্ত্ব, ধৰ্মীয় অধ্যয়ন
কৰ্মস্থান	University of Paris University of Bordeaux
শিক্ষানুষ্ঠান	École normale supérieure University of Berlin Leipzig University Marburg University
শৈক্ষিক পৰামৰ্শদাতা	Émile Boutroux Charles Renouvier
উল্লেখযোগ্য বিদ্যাৰ্থী	Maurice Halbwachs André Lalande
জনা যায়	Social fact Sacred–profane dichotomy Collective consciousness Social integration Anomie Collective representations Collective effervescence Scientific rationalism

ডেভিদ ইমাইল দুৰখেইম (ফৰাচী: [emil dyʁkɛm] or [dyʁkajm]; ১৫ এপ্ৰিল ১৮৫৮ – ১৫ নবেম্বৰ ১৯১৭) আছিল এগৰাকী ফৰাচী সমাজতত্ত্ববিদ। তেওঁ আনুষ্ঠানিকভাৱে সমাজতত্ত্বক এক শৈক্ষিক বিষয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, আৰু কাৰ্ল মাৰ্ক্স তথা মেক্স ৱেবাৰৰ লগতে তেওঁকো আধুনিক সমাজ বিজ্ঞানৰ অন্যতম প্ৰধান খনিকৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

দুৰখেইমৰ কৰ্মৰাজিৰ এক বৃহৎ অংশই আধুনিক যুগত সমাজসমূহে নিজৰ অখণ্ডতা আৰু সংহতি বজাই ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত সন্মুখীন হোৱা অক্ষমতাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে। আধুনিক যুগ হৈছে এনে এক যুগ য'ত পৰম্পৰাগত সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় বান্ধোনসমূহৰ সাৰ্বজনীনতা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছে আৰু নতুন সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ জন্ম হৈছে। সমাজৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন সম্পৰ্কে তেওঁৰ ধাৰণাই আধুনিক সমাজতত্ত্বৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। ৰোমান কেথলিক আৰু প্ৰটেষ্টাণ্ট ধৰ্মাৱলম্বী গোষ্ঠীসমূহৰ মাজত হোৱা আত্মহত্যাৰ বিশ্লেষণ কৰিবলৈ তেওঁ পৰিসংখ্যা, জৰীপ আৰু ঐতিহাসিক পৰ্যবেক্ষণৰ দৰে বৈজ্ঞানিক সঁজুলিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

সমাজতত্ত্বই এক বৈধ বিজ্ঞান হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰাৰ বিষয়টোত দুৰখেইম বিশেষভাৱে তৎপৰ আছিল। অগাষ্ট ক'টে মূলতঃ আগবঢ়োৱা প্ৰত্যক্ষবাদৰ পৰিশোধন কৰি তেওঁ সমাজ বিজ্ঞানত এক প্ৰকাৰৰ জ্ঞানতাত্ত্বিক বাস্তৱবাদ (epistemological realism) আৰু প্ৰকল্পনামূলক-নিগমনমূলক আৰ্হিৰ (hypothetico-deductive model) ব্যৱহাৰৰ পোষকতা কৰিছিল। দুৰখেইমৰ বাবে সমাজতত্ত্ব আছিল প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বিজ্ঞান; য'ত তেওঁ প্ৰতিষ্ঠান শব্দটোক বহল অৰ্থত "সমষ্টিৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত বিশ্বাস আৰু আচৰণৰ পদ্ধতিসমূহ" বুলি বুজাইছিল। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য আছিল গাঁথনিগত সামাজিক তথ্যসমূহ (structural social facts) আৱিষ্কাৰ কৰা। তেওঁ সমাজতত্ত্ব আৰু নৃতত্ত্ব দুয়োটাতে এক মৌলিক দৃষ্টিকোণ হিচাপে পৰিচিত 'গাঁথনিগত কাৰ্যবাদ'ৰ (structural functionalism) এগৰাকী প্ৰধান প্ৰৱক্তা আছিল। তেওঁৰ মতে, সমাজ বিজ্ঞান সম্পূৰ্ণৰূপে সামগ্ৰিক হোৱা উচিত; এই অৰ্থত যে সমাজতত্ত্ব কেৱল ব্যক্তিসকলৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ৰিয়াকলাপৰ অধ্যয়নৰ মাজতেই সীমাৱদ্ধ থকাৰ পৰিৱৰ্তে, ই সামগ্ৰিকভাৱে সমাজৰ সৈতে জড়িত পৰিঘটনাসমূহৰহে অধ্যয়ন কৰা উচিত।

১৯১৭ চনত তেওঁৰ মৃত্যুলৈকে দুৰখেইম ফৰাচী বৌদ্ধিক জীৱনত এক প্ৰভাৱশালী শক্তি হিচাপে বৰ্তি আছিল। এই সময়ছোৱাত তেওঁ জ্ঞানৰ সমাজতত্ত্ব, নৈতিকতা, সামাজিক স্তৰবিন্যাস, ধৰ্ম, আইন, শিক্ষা আৰু বিচ্যুতিৰ দৰে বিভিন্ন বিষয়ৰ ওপৰত বহুতো বক্তৃতা প্ৰদান কৰাৰ লগতে নিজৰ ৰচনা প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁ উদ্ভাৱন কৰা কিছুমান শব্দ বা পৰিভাষা, যেনে "সামূহিক চেতনা" (collective consciousness), বৰ্তমান সাধাৰণ মানুহেও ব্যৱহাৰ কৰে।

প্ৰাথমিক জীৱন আৰু শিক্ষা

ডেভিদ ইমাইল দুৰখেইমৰ জন্ম হৈছিল ১৮৫৮ চনৰ ১৫ এপ্ৰিলত ফ্ৰান্সৰ ল'ৰেইনৰ এপিনেলত, মেলানি (ইচিডৰ) আৰু মইজ দুৰখেইমৰ ঔৰসত। তেওঁলোক ধৰ্মপৰায়ণ আলচাছিয়ান ইহুদীসকলৰ এক দীৰ্ঘদিনীয়া বংশ পৰম্পৰাৰ পৰা আহিছিল। তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃৰ আন চাৰিগৰাকী সন্তান আছিল: ইজৰাইল (১৮৪৫–১৮৪৬), ৰ'জিন (১৮৪৮–১৯৩০), ফেলিক্স (১৮৫০–১৮৮৯) আৰু চেলিন (১৮৫১–১৯৩১)। দুৰখেইম ৰব্বিসকলৰ (rabbis - ইহুদী ধৰ্মগুৰু) এক দীৰ্ঘ বংশ পৰম্পৰাৰ পৰা আহিছিল, যি আঠ পুৰুষলৈকে বিস্তৃত আছিল আৰু ইয়াৰ ভিতৰত তেওঁৰ পিতৃ, ককাদেউতাক আৰু আজোককাদেউতাকো অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। তেওঁ এখন ৰাব্বিনিকেল বিদ্যালয়ত নিজৰ শিক্ষা আৰম্ভ কৰিছিল। অৱশ্যে, কম বয়সতেই তেওঁ বিদ্যালয় সলনি কৰে আৰু পৰিয়ালৰ পদচিহ্ন (পৰম্পৰা) অনুসৰণ নকৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে। দুৰখেইমে এক সম্পূৰ্ণ ধৰ্মনিৰপেক্ষ জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ কৰ্মৰাজিৰ এক বৃহৎ অংশ এই যুক্তিটো প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত উচৰ্গা কৰিছিল যে ধৰ্মীয় পৰিঘটনাসমূহ ঐশ্বৰিক কাৰকৰ পৰিৱৰ্তে সামাজিক কাৰকৰ পৰাহে উদ্ভৱ হয়। তথাপিও, তেওঁ নিজৰ পৰিয়াল আৰু ইহুদী সম্প্ৰদায় দুয়োৰে সৈতে সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিছিল। প্ৰকৃততে, তেওঁৰ বহুকেইগৰাকী বিশিষ্ট সহযোগী আৰু ছাত্ৰ ইহুদী আছিল, ইয়াৰে কিছুমান আনকি তেওঁৰ তেজৰ সম্পৰ্কীয় আত্মীয়ও আছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, যুদ্ধ-পূৰ্বৱৰ্তী যুগৰ এগৰাকী প্ৰখ্যাত সামাজিক নৃতত্ত্ববিদ মাৰ্চেল মছ তেওঁৰ ভাগিন আছিল।

এগৰাকী মেধাৱী ছাত্ৰ হিচাপে, দুৰখেইমে ১৮৭৯ চনত নিজৰ তৃতীয়টো প্ৰচেষ্টাত ইক'ল নৰ্মেল ছুপেৰিয়েৰত (École normale supérieure - ENS) নামভৰ্তি কৰিছিল। সেই বছৰ নামভৰ্তি কৰা শ্ৰেণীটো ঊনবিংশ শতিকাৰ অন্যতম মেধাৱী শ্ৰেণী আছিল, যিহেতু তেওঁৰ বহুতো সহপাঠী, যেনে জঁ জৰেছ আৰু হেনৰি বাৰ্গচনৰ দৰে ব্যক্তিসকলো পৰৱৰ্তী সময়ত ফ্ৰান্সৰ বৌদ্ধিক ইতিহাসৰ প্ৰধান ব্যক্তি হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। ই.এন.এছ-ত (ENS), দুৰখেইমে সমাজ-বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী সম্পন্ন এগৰাকী ধ্ৰুপদী পণ্ডিত নুমা ডেনিছ ফুষ্টেল ডি কুলঞ্জৰ তত্ত্বাৱধানত অধ্যয়ন কৰিছিল, আৰু মণ্টেস্কুৰ ওপৰত নিজৰ লেটিন গৱেষণা-পত্ৰ ৰচনা কৰিছিল। একে সময়তে, তেওঁ অগাষ্ট ক'ট আৰু হাৰ্বাৰ্ট স্পেন্সাৰৰ ৰচনা অধ্যয়ন কৰিছিল, যাৰ ফলত দুৰখেইম নিজৰ কৰ্মজীৱনৰ আৰম্ভণিতেই সমাজক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে অধ্যয়ন কৰাৰ প্ৰতি আগ্ৰহী হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ফৰাচী শৈক্ষিক ব্যৱস্থাৰ সৈতে তেওঁৰ বহুতো সংঘাতৰ প্ৰথমটোৰ সূচনা হৈছিল, যিহেতু সেই সময়ত তাত সমাজ বিজ্ঞানৰ কোনো পাঠ্যক্ৰম নাছিল। দুৰখেইমে মানৱিকী অধ্যয়নসমূহ (humanistic studies) আকৰ্ষণহীন বুলি অনুভৱ কৰিছিল, আৰু সেয়েহে তেওঁ নিজৰ মনোযোগ মনোবিজ্ঞান তথা দৰ্শনৰ পৰা আঁতৰাই নীতিশাস্ত্ৰ (ethics) আৰু অৱশেষত সমাজতত্ত্বৰ ফালে নিৱিষ্ট কৰিছিল। ১৮৮২ চনত তেওঁ দৰ্শনত তেওঁৰ 'এগ্ৰিগেশ্যন' (agrégation) লাভ কৰিছিল, যদিও আগৰ বছৰত হোৱা গুৰুতৰ অসুস্থতাৰ বাবে তেওঁ নিজৰ স্নাতক শ্ৰেণীত শেষৰফালৰ পৰা দ্বিতীয় স্থানহে লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

সমাজৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ দৃষ্টিভংগীৰ বাবেই পেৰিছত এক প্ৰধান শৈক্ষিক পদ লাভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত দুৰখেইমৰ সুযোগ বাধাগ্ৰস্ত হৈছিল। ১৮৮২ চনৰ পৰা ১৮৮৭ চনলৈকে তেওঁ কেইবাখনো প্ৰাদেশিক বিদ্যালয়ত দৰ্শনৰ শিক্ষকতা কৰিছিল। ১৮৮৫-৮৬ শিক্ষাবৰ্ষত তেওঁ জাৰ্মানী ভ্ৰমণলৈ গৈছিল, য'ত তেওঁ ভ্ৰমণ কৰাৰ উপৰিও মাৰবাৰ্গ, বাৰ্লিন আৰু লিপজিগ বিশ্ববিদ্যালয়ত সমাজতত্ত্ব অধ্যয়ন কৰিছিল। দুৰখেইমে কেইবাখনো ৰচনাত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, তেওঁ লিপজিগতেই অভিজ্ঞতাবাদৰ মূল্য আৰু ইয়াৰ মূৰ্ত তথা জটিল বিষয়সমূহৰ ভাষাক উপলব্ধি কৰিবলৈ শিকিছিল; যিটো আছিল কাৰ্টেচিয়ান পদ্ধতিৰ (Cartesian method) অধিক বিমূৰ্ত (abstract), স্পষ্ট আৰু সৰল ধাৰণাসমূহৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। ১৮৮৬ চনৰ ভিতৰত, নিজৰ ডক্টৰেট গৱেষণা-পত্ৰৰ অংশ হিচাপে তেওঁ দ্য ডিভিজন অৱ লেবাৰ ইন ছচাইটিৰ (The Division of Labour in Society) খচৰা সম্পূৰ্ণ কৰিছিল, আৰু সমাজতত্ত্ব নামৰ নতুন বিজ্ঞানটোক প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ দিশত কাম কৰি আছিল।

সমাজবাদৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় দুৰখেইমৰ পাঠ্যক্ৰমসমূহৰ এক সংকলন (১৮৯৬), যিখন ১৯২৮ চনত তেওঁৰ ভাগিন মাৰ্চেল মছে সম্পাদনা আৰু প্ৰকাশ কৰিছিল।

জাৰ্মানীত কটোৱা সময়ছোৱাত দুৰখেইমৰ জাৰ্মান সমাজ বিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ ওপৰত বহুতো প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ পাইছিল; দুৰখেইম বিশেষকৈ উইলহেল্ম ৱণ্ডটৰ কৰ্মৰাজিৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছিল। দুৰখেইমৰ প্ৰবন্ধসমূহে ফ্ৰান্সত বিশেষভাৱে স্বীকৃতি লাভ কৰে, আৰু ১৮৮৭ চনত তেওঁ বৰ্ডো বিশ্ববিদ্যালয়ত শিক্ষাদানৰ বাবে নিযুক্তি লাভ কৰে, য'ত তেওঁ বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ প্ৰথমটো সমাজ বিজ্ঞানৰ পাঠ্যক্ৰমৰ শিক্ষাদান কৰাৰ কথা আছিল। তেওঁৰ আনুষ্ঠানিক পদৱীটো আছিল চাৰ্জ ডি আন কোৰ্চ দে চাইন্স ছচিয়েল এট দে পেডাগজী (Chargé d'un Cours de Science Sociale et de Pédagogie), সেয়েহে তেওঁ শিক্ষাবিজ্ঞান আৰু সমাজতত্ত্ব দুয়োটা বিষয়ৰে শিক্ষাদান কৰিছিল (যিহেতু পিছৰটো বিষয় অৰ্থাৎ সমাজতত্ত্ব ইয়াৰ পূৰ্বে ফ্ৰান্সত কেতিয়াও পঢ়োৱা হোৱা নাছিল)। ঘাইকৈ মানৱিকী বিদ্যাৰ অনুষদত সমাজ বিজ্ঞানীগৰাকীৰ এই নিযুক্তি আছিল পৰিৱৰ্তিত সময় আৰু সমাজ বিজ্ঞানৰ ক্ৰমবৰ্ধমান গুৰুত্ব তথা স্বীকৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ইংগিত এই পদত থাকি দুৰখেইমে ফৰাচী বিদ্যালয় ব্যৱস্থাৰ পাঠ্যক্ৰমত সমাজ বিজ্ঞানৰ অধ্যয়ন অন্তৰ্ভুক্ত কৰি ইয়াক সংস্কাৰ কৰাত সহায় কৰিছিল। অৱশ্যে, ধৰ্ম আৰু নৈতিকতাক সম্পূৰ্ণৰূপে সামাজিক পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি বুলি তেওঁৰ যি বিতৰ্কিত বিশ্বাস আছিল, তাৰ বাবে তেওঁ বহুতো সমালোচকৰো সন্মুখীন হ'বলগীয়া হৈছিল।

১৮৮৭ চনত দুৰখেইমে লুইজ ড্ৰেইফছক বিয়া কৰায়। তেওঁলোকৰ দুটা সন্তান আছিল মেৰী আৰু আন্দ্ৰে।

১৮৯০ৰ দশকটো দুৰখেইমৰ বাবে অতিশয় সৃষ্টিশীল আৰু উত্পাদনশীল সময় আছিল। ১৮৯৩ চনত, তেওঁ দ্য ডিভিজন অৱ লেবাৰ ইন ছচাইটি প্ৰকাশ কৰিছিল, যিখন আছিল তেওঁৰ ডক্টৰেট গৱেষণা-পত্ৰ আৰু লগতে মানৱ সমাজৰ প্ৰকৃতি তথা ইয়াৰ বিকাশৰ সম্পৰ্কে এক মৌলিক বিবৃতি। সামাজিক পৰিঘটনাসমূহৰ প্ৰতি দুৰখেইমৰ আগ্ৰহ ৰাজনীতিৰ দ্বাৰা ত্বৰান্বিত হৈছিল। ফ্ৰাংকো-প্ৰুচিয়ান যুদ্ধত দ্বিতীয় ফৰাচী সাম্ৰাজ্যৰ পৰাজয়ৰ ফলত তৃতীয় নেপোলিয়নৰ শাসনৰ পতন ঘটিছিল, আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে ফৰাচী তৃতীয় প্ৰজাতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে নতুন ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু প্ৰজাতান্ত্ৰিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে এক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি হৈছিল, কিয়নো ফ্ৰান্সৰ ম্লান পৰি অহা শক্তিক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিবলৈ বহু লোকে এক শক্তিশালী জাতীয়তাবাদী দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰয়োজন বুলি বিবেচনা কৰিছিল। দুৰখেইম, যি আছিল এগৰাকী ইহুদী আৰু লগতে সমাজবাদৰ প্ৰতি সহানুভূতি থকা ফৰাচী তৃতীয় প্ৰজাতন্ত্ৰৰ এগৰাকী প্ৰবল সমৰ্থক, সেয়েহে তেওঁ ৰাজনৈতিকভাৱে সংখ্যালঘুৰ মাজত আছিল; আৰু এই পৰিস্থিতিয়েই তেওঁক ৰাজনৈতিকভাৱে উদ্দীপ্ত (সক্ৰিয়) কৰি তুলিছিল। ১৮৯৪ চনৰ ড্ৰেইফাছ কেলেংকাৰীয়ে (Dreyfus affair) তেওঁৰ এই সক্ৰিয় স্থিতিক অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছিল।

১১৮৯৫ চনত, তেওঁ সমাজতত্ত্ব কি আৰু ইয়াৰ অধ্যয়ন কেনেদৰে কৰা উচিত সেয়া ব্যক্ত কৰা এখন ইস্তাহাৰ দ্য ৰুলছ অৱ ছ'চিয়'লজিকেল মেথড প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু বৰ্ডো বিশ্ববিদ্যালয়ত ইউৰোপৰ প্ৰথমটো সমাজতত্ত্ব বিভাগ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ১৮৯৮ চনত তেওঁ ফৰাচী সমাজ বিজ্ঞানৰ প্ৰথমখন আলোচনী লানি ছচিয়লজিক (L'Année sociologique) প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল সেই সময়লৈকে ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পোৱা ছাত্ৰ আৰু সহযোগীসকলৰ কৰ্মৰাজি প্ৰকাশ আৰু প্ৰচাৰ কৰা (তেওঁৰ সমাজতাত্ত্বিক কাৰ্যসূচী বিকশিত কৰা ছাত্ৰৰ গোটটোক বুজাবলৈও এই একেটা নামকে ব্যৱহাৰ কৰা হয়)। ১৮৯৭ চনত তেওঁ চুইচাইড প্ৰকাশ কৰিছিল, যি আছিল এক 'কেছ ষ্টাডী' আৰু ই এখন সমাজতাত্ত্বিক মনোগ্ৰাফ কেনেকুৱা হ'ব পাৰে তাৰ এক উদাহৰণ দাঙি ধৰিছিল। অপৰাধ বিজ্ঞানত পৰিমাণগত পদ্ধতিৰ (quantitative methods) ব্যৱহাৰ কৰা অগ্ৰণী পণ্ডিতসকলৰ ভিতৰত দুৰখেইম অন্যতম আছিল, যিটো পদ্ধতি তেওঁ নিজৰ আত্মহত্যা সম্পৰ্কীয় অধ্যয়নত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

১৯০২ চনত চৰবনত শিক্ষা বিভাগৰ অধ্যক্ষৰ পদ লাভ কৰাৰ লগে লগে, পেৰিছত এক বিশিষ্ট পদৱী অৰ্জন কৰাৰ দুৰখেইমৰ লক্ষ্য অৱশেষত পূৰণ হৈছিল। দুৰখেইমে ইয়াৰ পূৰ্বেই এই পদটো লাভ কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছিল, কিন্তু পেৰিছৰ অনুষদখনে একাংশই "সমাজতাত্ত্বিক সাম্ৰাজ্যবাদ" (sociological imperialism) বুলি অভিহিত কৰা ধাৰণাটোক গ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰু সমাজ বিজ্ঞানক তেওঁলোকৰ পাঠ্যক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ অধিক সময় লৈছিল। ১৯০৬ চনত তেওঁ তাত এগৰাকী পূৰ্ণ অধ্যাপক (বিশেষকৈ, শিক্ষা বিজ্ঞানৰ অধ্যাপক) হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰিছিল, আৰু ১৯১৩ চনত তেওঁক "শিক্ষা আৰু সমাজতত্ত্ব"ৰ অধ্যক্ষ হিচাপে নামাংকিত কৰা হৈছিল। যিহেতু ফৰাচী বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ মূলতঃ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষকসকলক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা প্ৰতিষ্ঠান আছিল, সেয়েহে এই পদৱীটোৱে দুৰখেইমক যথেষ্ট প্ৰভাৱশালী কৰি তুলিছিল— সমগ্ৰ ছাত্ৰসমাজৰ বাবে কেৱল তেওঁৰ বক্তৃতাসমূহহে বাধ্যতামূলক আছিল। নতুন প্ৰজন্মৰ শিক্ষকসকলৰ ওপৰত দুৰখেইমৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ আছিল; সেই সময়ছোৱাত তেওঁ শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ৰ এগৰাকী উপদেষ্টা হিচাপেও কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ১৯১২ চনত তেওঁৰ শেষৰখন বৃহত্‍ গ্ৰন্থ দ্য এলিমেণ্টৰী ফৰ্মছ অৱ দ্য ৰিলিজিয়াছ লাইফ প্ৰকাশিত হয়।

মৃত্যু

ফ্ৰান্সৰ পেৰিছৰ মণ্টপাৰ্নাছ সমাধিক্ষেত্ৰত অৱস্থিত সমাজতত্ত্বৰ প্ৰতিষ্ঠাপক এমিল দুৰখেইমৰ সমাধি।

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সূত্ৰপাতে দুৰখেইমৰ জীৱনত এক শোকাৱহ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। তেওঁৰ বাওঁপন্থী মতবাদ সদায় আন্তৰ্জাতিকতাবাদী হোৱাতকৈ দেশপ্ৰেমমূলক আছিল, কিয়নো তেওঁ ফৰাচী জীৱনৰ এক ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু যুক্তিবাদী ৰূপ বিচাৰিছিল। অৱশ্যে, যুদ্ধৰ আৰম্ভণি আৰু ইয়াৰ পৰৱৰ্তী সময়ত হোৱা অৱধাৰিত জাতীয়তাবাদী প্ৰচাৰে তেওঁৰ এই সূক্ষ্ম স্থিতিক বৰ্তাই ৰখাটো কঠিন কৰি তুলিছিল।যদিও দুৰখেইমে যুদ্ধত নিজৰ দেশক সমৰ্থন কৰিবলৈ সক্ৰিয়ভাৱে কাম কৰিছিল, তথাপিও অন্ধ জাতীয়তাবাদী আৱেগৰ প্ৰতি বশৱৰ্তী হ'বলৈ তেওঁৰ অনিচ্ছাৰ বাবে (আৰু লগতে তেওঁৰ ইহুদী পটভূমিৰ বাবে) তেওঁ সেই সময়ত উত্থান ঘটা ফৰাচী সোঁপন্থীসকলৰ এক স্বাভাৱিক লক্ষ্যত পৰিণত হৈছিল। তাতোকৈ গুৰুতৰ কথাটো আছিল, দুৰখেইমে প্ৰশিক্ষণ দি গঢ়ি তোলা ছাত্ৰ প্ৰজন্মক এতিয়া সেনাত সেৱা আগবঢ়াবলৈ বাধ্যতামূলকভাৱে ভৰ্তি কৰোৱা হৈছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ বহুতেই যুদ্ধৰ খাৱৈত (ট্ৰেঞ্চত) প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল।

অৱশেষত, ১৯১৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত যুদ্ধক্ষেত্ৰত দুৰখেইমৰ নিজৰ পুত্ৰ আন্দ্ৰেৰ মৃত্যু হৈছিল— ই আছিল এনে এক ক্ষতি যাৰ পাছৰ পৰা দুৰখেইমে কেতিয়াও নিজকে চম্ভালিব পৰা নাছিল। মানসিকভাৱে সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি পৰা দুৰখেইম ইয়াৰ দুবছৰৰ পাছত, ১৯১৭ চনৰ ১৫ নৱেম্বৰত পেৰিছত ষ্ট্ৰ'কত আক্ৰান্ত হৈ ঢলি পৰিছিল। তেওঁক পেৰিছৰ মণ্টপাৰ্নাছ কবৰস্থানত সমাধিস্থ কৰা হয়।

দুৰখেইম আৰু তেওঁৰ তত্ত্বৰাজি

নিজৰ সমগ্ৰ কৰ্মজীৱনৰ কালছোৱাত দুৰখেইম প্ৰধানকৈ তিনিটা লক্ষ্যক লৈ সচেষ্ট আছিল। প্ৰথমটো হ'ল, সমাজতত্ত্বক এক নতুন শৈক্ষিক অনুশাসন (academic discipline) হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা। দ্বিতীয়টো হ'ল, আধুনিক যুগত সমাজসমূহে কেনেদৰে নিজৰ অখণ্ডতা আৰু সংহতি বজাই ৰাখিব পাৰে তাক বিশ্লেষণ কৰা, যিটো সময়ত উমৈহতীয়া ধৰ্মীয় আৰু নৃগোষ্ঠীয় পটভূমিৰ দৰে বিষয়সমূহক আৰু স্বতঃসিদ্ধ বুলি ধৰি ল'ব পৰা নগৈছিল। সেই উদ্দেশ্যে, তেওঁ সমাজ আৰু সামাজিক সংহতিৰ ওপৰত আইন, ধৰ্ম, শিক্ষা আৰু একেধৰণৰ শক্তিসমূহৰ প্ৰভাৱৰ বিষয়ে বিস্তৰভাৱে লিখিছিল। শেষলৈ, বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ ব্যৱহাৰিক তাৎপৰ্যৰ বিষয়টোক লৈও দুৰখেইম সচেষ্ট আছিল। দুৰখেইমৰ সমগ্ৰ কৰ্মৰাজিতে সামাজিক সংহতিৰ গুৰুত্ব প্ৰতিফলিত হৈছে:-

For if society lacks the unity that derives from the fact that the relationships between its parts are exactly regulated, that unity resulting from the harmonious articulation of its various functions assured by effective discipline and if, in addition, society lacks the unity based upon the commitment of men's wills to a common objective, then it is no more than a pile of sand that the least jolt or the slightest puff will suffice to scatter.

—  Moral Education (1925)

সমাজতত্ত্ব কি আৰু ইয়াৰ চৰ্চা কেনেদৰে কৰা উচিত, সেই সন্দৰ্ভত দুৰখেইমে কিছুমান অত্যন্ত প্ৰণালীবদ্ধ বিবৃতি ৰচনা কৰিছিল। তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল সমাজতত্ত্বক এক বিজ্ঞান হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা। অন্যান্য বিজ্ঞানৰ মাজত সমাজতত্ত্বৰ স্থানৰ সপক্ষে যুক্তি দৰ্শাই তেওঁ লিখিছিল, "তেনেহ'লে, সমাজতত্ত্ব আন কোনো বিজ্ঞানৰ সহায়ক নহয়; ই নিজেই এক সুকীয়া আৰু স্বতন্ত্ৰ বিজ্ঞান।"

সমাজতত্ত্বক শৈক্ষিক জগতত এক স্থান প্ৰদান কৰিবলৈ আৰু ই যে এক বৈধ বিজ্ঞান, তাক নিশ্চিত কৰিবলৈ ইয়াৰ এনে এক অধ্যয়নৰ বিষয়বস্তু থাকিব লাগিব যিটো দৰ্শন বা মনোবিজ্ঞানৰ পৰা স্পষ্ট আৰু সুকীয়া, আৰু লগতে ইয়াৰ নিজা পদ্ধতিও থাকিব লাগিব। তেওঁ যুক্তি দৰ্শাইছিল যে "প্ৰতিখন সমাজতে এক নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণীৰ পৰিঘটনা থাকে, যিবোৰক অন্যান্য প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানসমূহে অধ্যয়ন কৰা পৰিঘটনাসমূহৰ পৰা পৃথক কৰিব পাৰি।"

১৯০৩ চনৰ টাৰ্ড-দুৰখেইম বিতৰ্কত, গেব্ৰিয়েল টাৰ্ডৰ "নৃতাত্ত্বিক দৃষ্টিভংগী"ক উপহাস কৰা হৈছিল আৰু ততাতৈয়াকৈ নাকচ কৰা হৈছিল।

সমাজতত্ত্বৰ এক মৌলিক লক্ষ্য হ'ল গাঁথনিগত "সামাজিক তথ্য" আৱিষ্কাৰ কৰা। সমাজতত্ত্বক এক স্বতন্ত্ৰ, স্বীকৃত শৈক্ষিক অনুশাসন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো দুৰখেইমৰ সৰ্ববৃহৎ আৰু আটাইতকৈ চিৰস্থায়ী অৱদানসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। সমাজতত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰখনত, তেওঁৰ কৰ্মৰাজিয়ে গাঁথনিবাদ অথবা গাঁথনিগত প্ৰকাৰ্যবাদক (structural functionalism) উল্লেখনীয়ভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছে।

সামাজিক তথ্য হ’ল ব্যক্তিজনৰ ওপৰত বাহ্যিক বাধাৰ প্ৰয়োগ কৰিবলৈ সক্ষম, নিৰ্দিষ্ট হওক বা নহওক, প্ৰতিটো কামৰ ধৰণ; বা আকৌ, প্ৰতিটো কামৰ পদ্ধতি যিটো সমগ্ৰ সমাজত সাধাৰণ, একে সময়তে নিজৰ ব্যক্তিগত প্ৰকাশৰ পৰা স্বাধীনভাৱে নিজৰ অধিকাৰত বিদ্যমান।

দুৰখেইমৰ কৰ্মৰাজি মূলতঃ "সামাজিক তথ্য"ৰ অধ্যয়নৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত আছিল। এই শব্দটো তেওঁ এনে কিছুমান পৰিঘটনা বৰ্ণনা কৰিবলৈ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল যাৰ নিজস্ব এক স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব আছে, যিবোৰ কোনো ব্যক্তিৰ কাৰ্যৰ মাজতেই আৱদ্ধ নাথাকে, বৰঞ্চ ব্যক্তিৰ ওপৰত যাৰ এক বাধ্যতামূলক প্ৰভাৱ থাকে। দুৰখেইমে যুক্তি দৰ্শাইছিল যে সামাজিক তথ্যসমূহৰ নিজস্ব বৈশিষ্টৰে (sui generis) এনে এক স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব আছে, যি সমাজ গঠন কৰা ব্যক্তিসকলৰ কাৰ্যকলাপতকৈ বৃহত্তৰ আৰু অধিক বস্তুনিষ্ঠ। কেৱল এনে সামাজিক তথ্যসমূহেহে পৰিলক্ষিত সামাজিক পৰিঘটনাসমূহ ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে। ব্যক্তিৰ সত্তাৰ পৰা বহিৰ্ভূত হোৱাৰ বাবে, সামাজিক তথ্যসমূহে সমাজ গঠন কৰা বিভিন্ন লোকৰ ওপৰত বাধ্যতামূলক ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰিব পাৰে; যিদৰে কেতিয়াবা ইয়াক আনুষ্ঠানিক আইন আৰু বিধি-নিয়মৰ ক্ষেত্ৰত দেখা পোৱা যায়, ঠিক একেদৰে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি বা পাৰিবাৰিক নীতি-নিয়মৰ দৰে অনানুষ্ঠানিক নিয়মৰ উপস্থিতি থকা পৰিস্থিতিসমূহতো ইয়াক পৰিলক্ষিত কৰিব পাৰি। প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানত অধ্যয়ন কৰা তথ্যসমূহৰ বিপৰীতে, এটা সামাজিক তথ্যই সেয়েহে এক নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণীৰ পৰিঘটনাক বুজায়: "কোনো এক সামাজিক তথ্যৰ নিৰ্ণায়ক কাৰণটো পূৰ্বৱৰ্তী সামাজিক তথ্যসমূহৰ মাজতহে বিচাৰিব লাগিব, ব্যক্তিৰ চেতনাৰ অৱস্থাসমূহৰ মাজত নহয়।"

   

আত্মহত্যা

'চুইচাইড' (১৮৯৭) গ্ৰন্থখনত দুৰখেইমে প্ৰটেষ্টাণ্ট আৰু ৰোমান কেথলিকসকলৰ মাজত থকা আত্মহত্যাৰ হাৰৰ পাৰ্থক্যৰ বিষয়ে অন্বেষণ কৰিছে, আৰু যুক্তি দৰ্শাইছে যে ৰোমান কেথলিকসকলৰ মাজত থকা শক্তিশালী সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণৰ ফলতেই তেওঁলোকৰ মাজত আত্মহত্যাৰ হাৰ কম হয়। দুৰখেইমৰ মতে, ৰোমান কেথলিক সমাজত সামাজিক সংহতিৰ মাত্ৰা স্বাভাৱিক, আনহাতে প্ৰটেষ্টাণ্ট সমাজত ইয়াৰ মাত্ৰা নিম্ন। সামগ্ৰিকভাৱে, দুৰখেইমে আত্মহত্যাক এটা 'সামাজিক তথ্য' হিচাপে গণ্য কৰিছিল। ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত আৱেগ আৰু উদ্দেশ্যৰ পৰিৱৰ্তে, তেওঁ আত্মহত্যাৰ হাৰৰ তাৰতম্যক মানুহৰ মাজত পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ অভাৱ (গোটৰ সৈতে থকা বান্ধোন) আৰু আচৰণবিধিৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ অভাৱৰ দৰে বৃহত্তৰ সমাজ-স্তৰৰ পৰিঘটনাসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এক সামষ্টিক পৰ্যায়ত ব্যাখ্যা কৰিছিল।

দুৰখেইমে বিশ্বাস কৰিছিল যে চাকৰি হেৰুওৱা, বিবাহ বিচ্ছেদ বা দেউলীয়া হোৱাৰ দৰে অত্যন্ত ব্যক্তিগত জীৱনৰ পৰিস্থিতিসমূহতেই আত্মহত্যাৰ কাৰণ আৱদ্ধ নাথাকে, ইয়াৰ আঁৰত আৰু বহু কথা নিহিত হৈ থাকে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে, দুৰখেইমে আত্মহত্যাক মদ্যপান বা নৰহত্যাৰ দৰে সামূহিক সামাজিক বিচ্যুতিৰ এটা লক্ষণ হিচাপেহে ব্যাখ্যা কৰিছিল।

তেওঁ সামূহিক জীৱনৰ অৱস্থাসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আত্মহত্যাৰ এক মানদণ্ডমূলক তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল। অহংকেন্দ্ৰিক, পৰাৰ্থপৰ, নৈৰাজ্যিক, আৰু অদৃষ্টবাদী— এই চাৰিটা ভিন্ন প্ৰকাৰৰ আত্মহত্যাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াই, দুৰখেইমে তেওঁৰ চাৰ্টৰ এক্স-অক্ষত (x-axis) সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ৱাই-অক্ষত (y-axis) সামাজিক সংহতিক বহুৱাই তেওঁৰ তত্ত্বটোৰ আৰম্ভণি কৰিছিল:

• অহংকেন্দ্ৰিক আত্মহত্যা: ই সামাজিক সংহতিৰ নিম্ন স্তৰৰ সৈতে জড়িত। যেতিয়া কোনো ব্যক্তি এটা সামাজিক গোটৰ লগত সুন্দৰভাৱে সংহত নহয়, তেতিয়া তেওঁৰ মনত এনে এক অনুভৱৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে যে তেওঁ আন কাৰো জীৱনত কোনো বিশেষ প্ৰভাৱ পেলাব পৰা নাই।
• পৰাৰ্থপৰ আত্মহত্যা: ই অত্যধিক সামাজিক সংহতিৰ সৈতে জড়িত। এইটো তেতিয়া সংঘটিত হয় যেতিয়া কোনো এটা গোটে এজন ব্যক্তিৰ জীৱনটো এনে এক পৰ্যায়লৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে য'ত তেওঁ নিজকে সমাজৰ বাবে অৰ্থহীন বুলি অনুভৱ কৰিবলৈ ধৰে।
• নৈৰাজ্যিক আত্মহত্যা: এই আত্মহত্যা তেতিয়া সংঘটিত হয় যেতিয়া সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰিমাণ অপৰ্যাপ্ত হয়। ই সমাজতাত্ত্বিক শব্দ 'এনোমি'ৰ (anomie) পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হ'ল জীৱনটো পূৰ্বানুমানযোগ্য হ'ব বুলি যুক্তিসংগতভাৱে আশা কৰিব নোৱাৰা অৱস্থাৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা লক্ষ্যহীনতা বা হতাশাৰ ভাৱ।
• অদৃষ্টবাদী আত্মহত্যা: ই অত্যধিক সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণৰ ফলত সংঘটিত হয়। ইয়াৰ এটা উদাহৰণ হ'ব পাৰে যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে দিনে দিনে একেটা দৈনন্দিন কাৰ্যসূচী মানি চলিবলগীয়া হয়। ইয়াৰ ফলত এনে এক বিশ্বাসৰ জন্ম হয় যে ভৱিষ্যতলৈ আশা কৰিবলগীয়া একো ভাল বস্তু নাই। দুৰখেইমে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে কাৰাবন্দীসকলৰ মাজত এইটোৱেই আছিল আত্মহত্যাৰ আটাইতকৈ প্ৰচলিত ৰূপ।

এএই অধ্যয়নটো পৰৱৰ্তী সময়ৰ পণ্ডিতসকলৰ দ্বাৰা বহুলভাৱে আলোচিত হৈছে আৰু ইয়াৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ সমালোচনা উত্থাপন হৈছে। প্ৰথমতে, দুৰখেইমে তেওঁৰ বেছিভাগ তথ্য পূৰ্বৰ গৱেষকসকলৰ পৰা, বিশেষকৈ এডল্ফ ৱাগনাৰ আৰু হেনৰী মৰ্চেলীৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰিছিল, যিসকল নিজৰ তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সাধাৰণীকৰণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বহুত বেছি সাৱধান আছিল। দ্বিতীয়তে, পৰৱৰ্তী গৱেষকসকলে দেখিছিল যে প্ৰটেষ্টাণ্ট আৰু কেথলিকসকলৰ মাজত থকা আত্মহত্যাৰ হাৰৰ পাৰ্থক্য কেৱল জাৰ্মান-ভাষী ইউৰোপৰ মাজতেই আৱদ্ধ যেন অনুভৱ হৈছিল, আৰু সেয়েহে ই হয়তো সদায় অন্যান্য কাৰকসমূহৰ এক ভিত্তিহীন প্ৰতিফলন আছিল। দুৰখেইমৰ আত্মহত্যা সম্পৰ্কীয় অধ্যয়নটোক 'ইক'লজিকেল ফেলাচি' (ecological fallacy) নামৰ এক যৌক্তিক ত্ৰুটিৰ উদাহৰণ হিচাপে সমালোচনা কৰা হৈছে। অৱশ্যে, দুৰখেইমৰ কৰ্মৰাজিত প্ৰকৃততে 'ইক'লজিকেল ফেলাচি' আছিল নে নাই, সেই কথাক লৈ ভিন্ন দৃষ্টিভংগীৰ লোকে প্ৰশ্ন উত্থাপন (বা বিতৰ্ক) কৰিছে। বাৰ্কৰ (২০০৬) দৰে শেহতীয়া লেখকসকলেও দুৰখেইমৰ কৰ্মৰাজিৰ অন্তৰ্নিহিত মাইক্ৰ'-মেক্ৰ' (সূক্ষ্ম আৰু সামষ্টিক) সম্পৰ্কৰ ওপৰত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে। আনহাতে, ইনকেলছ (১৯৫৯), জনছন (১৯৬৫), আৰু গিবছৰ (১৯৬৮) দৰে একাংশ পণ্ডিতে দাবী কৰিছে যে দুৰখেইমৰ একমাত্ৰ উদ্দেশ্য আছিল আত্মহত্যাক এক সামগ্ৰিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা সমাজতাত্ত্বিকভাৱে ব্যাখ্যা কৰা। তেওঁলোকে এই কথাটোত বিশেষভাৱে গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে যে "তেওঁৰ তত্ত্বৰ উদ্দেশ্য আছিল নিৰ্দিষ্ট কোনো ব্যক্তিৰ আত্মহত্যাৰ সলনি, সামাজিক পৰিৱেশসমূহৰ মাজত আত্মহত্যাৰ ঘটনাৰ তাৰতম্য ব্যাখ্যা কৰাহে।

ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ থকা সত্ত্বেও, দুৰখেইমৰ আত্মহত্যা সম্পৰ্কীয় কৰ্মৰাজিয়ে 'নিয়ন্ত্ৰণ তত্ত্ব'ৰ সমৰ্থকসকলক প্ৰভাৱিত কৰিছে, আৰু ইয়াক প্ৰায়ে এক ধ্ৰুপদী সমাজতাত্ত্বিক অধ্যয়ন হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়। এই গ্ৰন্থখনে আধুনিক সামাজিক গৱেষণাৰ বাটকটীয়া হিচাপে কাম কৰিছিল আৰু সমাজ বিজ্ঞানক মনোবিজ্ঞান তথা ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ পৰা পৃথক কৰাত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

নিৰ্বাচিত ৰচনা

• • "Montesquieu's contributions to the formation of social science" (1892)
  • The Division of Labour in Society (1893)
  • The Rules of Sociological Method (1895)
  • Suicide (1897)
  • The Prohibition of Incest and its Origins (1897), in L'Année Sociologique 1:1–70
  • Sociology and its Scientific Domain (1900), translation of an Italian text entitled "La sociologia e il suo dominio scientifico"
  • Primitive Classification (1903), in collaboration with Marcel Mauss
  • The Elementary Forms of Religious Life (1912)
  • Who Wanted War? (1914), in collaboration with Ernest Denis
  • Germany Above All (1915)

মৰণোত্তৰত প্ৰকাশিত

• • Education and Sociology (1922)
  • Sociology and Philosophy (1924)
  • Moral Education (1925)
  • Socialism (1928)
  • Pragmatism and Sociology (1955)