ইৰানৰ ইতিহাস

ইৰাণৰ ইতিহাস সাধাৰণতে বৃহত্তৰ ইৰাণৰ ইতিহাস, যাক আগতে পাৰস্য বুলি জনাজাত আছিল। বৃহত্তৰ ইৰাণ পশ্চিমে আনাতোলিয়া, বছফৰাছ আৰু মিচৰ, পূবে প্ৰাচীন ভাৰত আৰু ছাৰ দৰিয়া, উত্তৰত পাৰস্য উপসাগৰ আৰু দক্ষিণে ওমান উপসাগৰলৈকে বিস্তৃত।

ইৰাণ বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি সভ্যতাৰ ভূমি,^[1] ইয়াৰ ঐতিহাসিক আৰু নগৰীয়া বসতিসমূহ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭০০০ চনৰপৰাই চলি আহিছে। ইৰাণৰ উচ্চভূমিৰ দক্ষিণ-পশ্চিম আৰু পশ্চিম অংশ প্ৰাচীন নিকট পূব, আৰম্ভণিৰ ব্ৰঞ্জ যুগৰ এলাম আৰু বিভিন্ন জনগোষ্ঠী যেনে কাছাইট, মানয়ান, গুটিয়ান আদিৰ সৈতে মিহলি হৈ আছিল। জৰ্জ উইলহেম ফ্ৰেড্ৰিখ হেগেলে পাৰ্চীসকলক "প্ৰথম ঐতিহাসিক জনগোষ্ঠী" বুলি অভিহিত কৰে। মাদা জাতিয়ে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৮২৫ চনৰ আশে-পাশে ইৰাণক জাতি আৰু সাম্ৰাজ্য হিচাপে একত্ৰিত কৰিছিল। মহান চাইৰছে প্ৰতিষ্ঠা কৰা আচেমেনিড সাম্ৰাজ্য (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৫০–৩৩০) আছিল প্ৰথম পাৰ্চী সাম্ৰাজ্য। এই সাম্ৰাজ্য বল্কানৰপৰা উত্তৰ আফ্ৰিকা আৰু মধ্য এছিয়ালৈকে বিস্তৃত হৈ তিনিখন মহাদেশত বিস্তৃত আছিল আৰু ইয়াৰ ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰ আছিল পাৰস্য। ই আছিল এতিয়ালৈকে প্ৰতিষ্ঠিত আটাইতকৈ ডাঙৰ সাম্ৰাজ্য আৰু প্ৰথম বিশ্বব্যাপী সাম্ৰাজ্য। প্ৰথম পাৰ্চী সাম্ৰাজ্য ইতিহাসৰ একমাত্ৰ সভ্যতা যিয়ে বিশ্বৰ ৪০ শতাংশ জনসংখ্যাক সামৰি লৈছে; খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৮০ চনৰ ভিতৰত বিশ্বৰ ১১২.৪ নিযুত লোকৰ ভিতৰত প্ৰায় ৪.৯৪ নিযুত লোক এই সভ্যতাৰ অন্তৰ্গত আছিল। এই সাম্ৰাজ্যৰ পিছত চেলুচিড, পাৰ্থিয়ান আৰু ছাছানিড সাম্ৰাজ্যই প্ৰায় ১০০০ বছৰ ধৰি ইৰাণক শাসন কৰিছিল আৰু ইৰাণক বিশ্বৰ অন্যতম শক্তিশালী অঞ্চল হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। পাৰস্যৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী আছিল ৰোমান সাম্ৰাজ্য আৰু ইয়াৰ উত্তৰাধিকাৰী বাইজেণ্টাইন সাম্ৰাজ্য।

মুছলমানে পাৰস্য বিজয়ৰ পিছত ছাছানিদ সাম্ৰাজ্যৰ পতন ইৰাণৰ ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সময় আছিল। অষ্টম শতিকাৰপৰা দশম শতিকাত ইৰাণত ইছলামৰ প্ৰসাৰ ঘটে আৰু জৰদস্তি ধৰ্ম আৰু ইয়াৰ অন্যান্য শাখাসমূহৰ বিলুপ্তি ঘটে। কিন্তু পূৰ্বৰ পাৰ্চী সভ্যতাৰ সাফল্য হেৰাই যোৱা নাছিল আৰু ইয়াৰে অধিকাংশই নতুন ইছলামিক ৰাজনীতি আৰু সভ্যতাত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। কিন্তু ১৫০১ চনলৈকে ছাফাৱী বংশই জাতিটোক পুনৰ একত্ৰিত কৰিছিল; এই বংশই ইৰাণক ছিয়া ইছলামলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি মূল মুছলমান বিজয়ৰ পিছত ইৰাণৰ ইতিহাসত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ধৰ্মীয় পৰিৱৰ্তন আৰম্ভ কৰিছিল।^[2]

প্ৰাথমিক কালত সংস্কৃতি আৰু সাম্ৰাজ্যৰ ইতিহাসেৰে সমৃদ্ধ ইৰাণে মধ্যযুগৰ শেষৰফালে আৰু আধুনিক যুগৰ আৰম্ভণিতে তীব্ৰ দুখ-কষ্টৰ সন্মুখীন হৈছিল। যাযাবৰী জনগোষ্ঠীৰ কেইবাটাও আক্ৰমণে দেশখনত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায় আৰু শেষত এই জনগোষ্ঠীসমূহৰ মুখিয়ালসকল দেশৰ শাসক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।

প্ৰাক-ইতিহাস

প্ৰাগঐতিহাসিক

ইৰাণৰ কাছাফ্ৰুড আৰু গঞ্জত প্ৰাচীন প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণ পোৱা গৈছে, যিবোৰ মধ্য পুৰাপালা যুগৰ আৰু এক লাখ বছৰ পুৰণি বুলি ভবা হয়। নিয়াণ্ডাৰথেলৰ শিলৰ সঁজুলিও পোৱা গৈছে। প্ৰাগঐতিহাসিক যুগৰ অন্যান্য সাংস্কৃতিক উপস্থাপন পোৱা গৈছে যিবোৰ মধ্য পুৰাপাথৰ যুগৰ বুলি ভবা হয়। ইয়াৰে অধিকাংশই জাগ্ৰ'ছ অঞ্চলত পোৱা গৈছে আৰু বাকীবোৰ মধ্য ইৰাণৰ কিছুমান ঠাইত পোৱা গৈছে, যেনে কোবেহ, কুঞ্জী, বিচিটুন গুহা, তামতামা, ৱাৰৱাছি আৰু জেফথাহ গুহা। ১৯৪৯ চনত কাৰ্লেটন এছ কুনে বিচিটুন গুহাৰপৰা প্ৰাগঐতিহাসিক যুগৰ মানুহৰ হাতৰ হাড় আৱিষ্কাৰ কৰে।

নৱপ্ৰস্তৰ যুগ

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০,০০০ চনৰ আশে-পাশে প্ৰাচীন কৃষি সম্প্ৰদায়, যেনে চোঘা গোলান আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৮,০০০ চনৰ আশে-পাশে বসতি, যেনে চোঘা বনুট (ইলামৰ প্ৰাৰম্ভিক গাঁও) পশ্চিম ইৰাণৰ জাগ্ৰ'ছ পৰ্বতমালা অঞ্চলৰ আশে-পাশে বিস্তাৰ লাভ হ’বলৈ ধৰিলে।^[3]^[4] একে সময়তে পশ্চিম ইৰাণৰ গঞ্জ দাৰেত আটাইতকৈ প্ৰাচীন মৃৎশিল্প, মানৱৰূপী মূৰ্তি আৰু প্ৰাণীৰ টেৰাকোটা উৎপাদন কৰা হৈছিল। কেৰমানশ্বাহ প্ৰদেশৰ টেপে চাৰাবত ১০,০০০ বছৰ পুৰণি মানুহ আৰু প্ৰাণীৰ মূৰ্তি পোৱা গৈছে।

ব্ৰঞ্জ যুগ

ইৰাণ আৰু বিশ্বৰ অন্যতম পুৰণি বসতিস্থল চুছা। C14 তাৰিখ অনুসৰি এই চহৰখন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৩৯৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল, যিটো মেছ'পটেমিয়ান সভ্যতাৰ আৰম্ভণিৰ পূৰ্বৰ। পুৰাতত্ত্ববিদসকলে সাধাৰণতে বিশ্বাস কৰে যে চুছা চুমেৰিয়ান চহৰ-ৰাজ্য উৰুকৰপৰা উদ্ভৱ হৈছিল। ^[5]^[6] ইতিহাসৰ পিছৰফালে চুছা ইলামৰ ৰাজধানী হৈ পৰে আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪,০০০ চনত ৰাজ্য হিচাপে বিস্তাৰ কৰে। ইৰাণতো হাইলেণ্ডত কেইবা ডজন প্ৰাগঐতিহাসিক স্থান আছে, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ সহস্ৰাব্দৰপৰা প্ৰাচীন সংস্কৃতি আৰু বসতিৰ প্ৰমাণ। ^[7] ইৰাণৰ হাইলেণ্ডৰ অন্যতম পুৰণি সভ্যতা হৈছে জিৰ’ফ্ট সংস্কৃতি, যিটো ইৰাণৰ দক্ষিণ-পশ্চিম কেৰমান প্ৰদেশৰ অন্তৰ্গত আছিল।

প্ৰাৰম্ভিক লৌহ যুগ

নব্য-অচূৰ সাম্ৰাজ্যৰ উত্থান আৰু ইৰাণৰ মালভূমিৰপৰা আক্ৰমণৰ ৰেকৰ্ডৰ লগে লগে ঐতিহাসিক ৰেকৰ্ডসমূহ অধিক সুনিৰ্দিষ্ট আৰু স্পষ্ট হৈ পৰে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০ শতিকাৰ আগতেই জনজাতিসকলে পণ্টিক-কেস্পিয়ান ষ্টেপৰপৰা ইৰাণৰ মালভূমিলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল। ইৰাণৰ মালভূমিত ইৰাণী জনগোষ্ঠীৰ আগমনৰ ফলত ইলামাইটসকলে ক্ৰমান্বয়ে নিজৰ সাম্ৰাজ্য পৰিত্যাগ কৰি ইলাম, খোজেস্তান আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলত আশ্ৰয় ল’বলৈ বাধ্য হয়; তাৰ পিছত এই অঞ্চলসমূহ ইলামৰ সীমান্তৰ অংশ হৈ পৰে।^[8] বাহমান ফিৰুজমাণ্ডীয়ে কৈছে যে দক্ষিণ ইৰাণৰ জনগোষ্ঠীসমূহ মালভূমিত বাস কৰা ইলামাইটসকলৰ সৈতে মিহলি হ'ব পাৰে। ^[9] খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ মাজভাগলৈকে মেডী, পাৰ্চী আৰু পাৰ্থিয়ানসকলে ইৰাণৰ মালভূমিত বসতি স্থাপন কৰিছিল। মাদীয়াসকলৰ উত্থান নোহোৱালৈকে তেওঁলোকো বাকী নিকট পূবৰ দৰে অচূৰৰ আধিপত্যৰ অধীনত আছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ প্ৰথমাৰ্ধত বৰ্তমানৰ ইৰাণী আজাৰবাইজানৰ কিছু অংশ উৰাৰ্টুত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।

ধ্ৰুপদী যুগ

মিদ আৰু আচেমেনিড সাম্ৰাজ্য (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬৫০-৩৩০)

চাইৰাছ দ্য গ্ৰেটৰ সমাধি
দ্য গেট অৱ অল নেচনছৰ ধ্বাংসৱশেষ, পাৰ্চেপলিছ
আপাডানাৰ ধ্বংসাৱশেষ, পাৰ্চেপলিছ
পাৰ্চেপলিছৰ আপাডানাত একত্ৰিত মাদী আৰু পাৰ্চীসকলৰ চিত্ৰণ
টাচাৰাৰ ধ্বংসাৱশেষ, পাৰ্চেপলিছ

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬৪৬ চনত অচূৰ ৰজা অছুৰবানিপালে চুছা নগৰ জয় কৰে। ইয়াৰ ফলত এই অঞ্চলত ইলামাইটৰ আধিপত্য হ্ৰাস পায়। ১৫০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি ওচৰৰ উত্তৰ মেছ’পটেমিয়াৰ অচূৰৰ ৰজাসকলে পশ্চিম ইৰাণৰ মাদা জাতিটোক বশ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি আহিছিল। অচূৰৰ হেঁচাত ইৰাণৰ পশ্চিম হাইলেণ্ডৰ সৰু সৰু ৰাজ্যসমূহ বৃহৎ আৰু অধিক কেন্দ্ৰীভূত ৰাষ্ট্ৰলৈ একত্ৰিত হৈছিল। হয়।

চেলুচিড সাম্ৰাজ্য (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩১২-২৪৮)

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৩৪ৰপৰা ৩৩১ খ্ৰীষ্টপূৰ্বলৈকে আলেকজেণ্ডাৰ দ্য গ্ৰেট, যাক আভেষ্টাত আৰ্দা বিৰাজ নামাগ (আলেকজেণ্ডাৰ দ্য এব'মিনেবল) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে, গ্ৰেনিছাছ, ইছুছ আৰু গাগামেলাৰ যুদ্ধত তৃতীয় দাৰিয়াছক পৰাস্ত কৰি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৩১ চনত পাৰ্চী সাম্ৰাজ্য জয় কৰে। তেওঁৰ মৃত্যুৰ কিছুসময়ৰ পাছতে তেওঁৰ সাম্ৰাজ্য বিভাজিত হয় আৰু আলেকজেণ্ডাৰ সেনাপতি চেলিউকাছ নাইকেটৰে ইৰাণ, মেছ'পটেমিয়া আৰু পিছলৈ ছিৰিয়া আৰু আনাতোলিয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণ দখল কৰাৰ চেষ্টা কৰে। তেওঁৰ সাম্ৰাজ্য চেলুচিড সাম্ৰাজ্য নামেৰে পৰিচিত হয়। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৮১ চনত টলেমি কেৰাউনাছে তেওঁক হত্যা কৰে।

পাৰ্থিয়ান সাম্ৰাজ্য (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৪৮-খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২২৪)

পাৰ্থিয়ান সাম্ৰাজ্য আৰ্ছাছি বংশৰ অংশ আছিল, যিয়ে পাৰ্থিয়ান বিজয়ৰ পিছত আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰ শেষৰফালে চেলুচিড সাম্ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰি পুনৰ একত্ৰিত কৰি ইৰাণৰ হাইলেণ্ডত শাসন কৰিছিল আৰু ইৰাণৰ হাইলেণ্ডত প্ৰায় ১৫০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বলৈকে শাসন কৰিছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰপৰা ২২৪ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে মেছ'পটেমিয়া অঞ্চল নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। অতি সোনকালেই পাৰ্থিয়ান সাম্ৰাজ্যই পূব আৰব অঞ্চল দখল কৰে।

ছাছানিয়ান সাম্ৰাজ্য (২২৪-৬৫১ খ্ৰীষ্টাব্দ)

মধ্য যুগ

ইছলামিক যুগৰ আৰম্ভণি

আধুনিক যুগ

কাজাৰ বংশ (১৭৯৬–১৯২৫)

ককেচীয়ান মুছলমানসকলৰ প্ৰব্ৰজন

সাংবিধানিক বিপ্লৱ আৰু জবানবন্দী

ইৰাণৰ ইতিহাসৰ এক নতুন যুগৰ আৰম্ভণি হৈছিল ১৯ শতিকাৰ শেষৰফালে আৰু ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে শ্বাহৰ বিৰুদ্ধে পাৰ্চী সাংবিধানিক বিপ্লৱৰপৰা। শ্বাহ ক্ষমতাত থাকিবলৈ সক্ষম হয় আৰু ১৯০৬ চনত তেওঁ সীমিত সংবিধান জাৰি কৰে (দেশখনক সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ কৰি তোলে)। ১৯০৬ চনৰ ৭ অক্টোবৰত প্ৰথম মজলিছ (সংসদ) অধিৱেশন অনুষ্ঠিত হয়। ১৯০৮ চনত ব্ৰিটিছে খোজেস্তানত পেট্ৰলিয়াম আৱিষ্কাৰ কৰাৰ ফলত পাৰ্চী অঞ্চলৰ প্ৰতি ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদী আগ্ৰহ যথেষ্ট পুনৰুজ্জীৱিত হয়। ১৮৬০ চনত ভাৰত-ইউৰোপীয় টেলিগ্ৰাফ বিভাগ আৰু ১৮৮৯ চনত ইম্পেৰিয়েল বেংক অৱ পাৰ্চিয়া স্থাপনৰ ফলত ব্ৰিটিছৰ প্ৰভাৱ আৰু অধিক শক্তিশালী হয়।^[10]

পাহলৱী যুগ (১৯২৫–১৯৭৯)

তথ্যসূত্ৰ

↑ https://www.britannica.com/place/ancient-Iran
↑ "The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire". Applied History Research Group, University of Calgary. 1998. https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 February 2026.
↑ Nidhi Subbaraman (5 July 2013). "Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago". NBC.news. http://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 January 2026.
↑ Riehl, Simone; Zeidi, Mohsen; Conard, Nicholas J. (5 July 2013). "Emergence of Agriculture in the Foothills of the Zagros Mountains of Iran (Supplementary Materials)". Science খণ্ড 6141 (65): 65–67. doi:10.1126/science.1236743. PMID 23828939. https://www.researchgate.net/publication/259041065। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 February 2026.
↑ Algaze, Guillermo (2005). The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization. University of Chicago Press. পৃষ্ঠা. 2. ISBN 9780226013824.
↑ Beyond the Ubaid: transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East. Studies in Ancient Oriental Civilization Series n. 63. The Oriental Institute of The University Of Chicago. 2010. ISBN 9781885923660. https://archive.org/details/saoc-63.-beyond-the-ubaid.-transformation-and-integration-in-the-late-prehistori/page/n2/mode/1up.
↑ Maryam Tabeshian (13 December 2006). "5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft". CHN - Cultural Heritage News. http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2026.
↑ Iranica Online - Elam vii., Non-Elamite texts in Elam.
↑ Sarfaraz & Firuzmandi (1996), পৃষ্ঠা. 20.
↑ Lapping, Brian (1985). End of empire. St. Martin's Press. পৃষ্ঠা. 193. ISBN 9780312250720. https://archive.org/details/endofempire00lapp/mode/1up.

বাহ্যিক সংযোগ

Persian history
Iran History
Iran chamber Archived 10 November 2006 at the Wayback Machine
WWW-VL History Index: Iran
The History of Persia Archived 2017-09-13 at the Wayback Machine from 1715
RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution

[1] ttps://www.britannica.com/place/ancient-Iran

[2] "The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire". Applied History Research Group, University of Calgary. 1998. https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 February 2026.

[3] Nidhi Subbaraman (5 July 2013). "Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago". NBC.news. http://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 January 2026.

[4] Riehl, Simone; Zeidi, Mohsen; Conard, Nicholas J. (5 July 2013). "Emergence of Agriculture in the Foothills of the Zagros Mountains of Iran (Supplementary Materials)". Science খণ্ড 6141 (65): 65–67. doi:10.1126/science.1236743. PMID 23828939. https://www.researchgate.net/publication/259041065। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 February 2026.

[5] Algaze, Guillermo (2005). The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization. University of Chicago Press. পৃষ্ঠা. 2. ISBN 9780226013824.

[6] Beyond the Ubaid: transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East. Studies in Ancient Oriental Civilization Series n. 63. The Oriental Institute of The University Of Chicago. 2010. ISBN 9781885923660. https://archive.org/details/saoc-63.-beyond-the-ubaid.-transformation-and-integration-in-the-late-prehistori/page/n2/mode/1up.

[7] Maryam Tabeshian (13 December 2006). "5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft". CHN - Cultural Heritage News. http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2026.

[FOOTNOTEIranica_Online_-_Elam_vii.[https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii/_Non-Elamite_texts_in_Elam]-8] Iranica Online - Elam vii., Non-Elamite texts in Elam.

[FOOTNOTESarfarazFiruzmandi199620-9] Sarfaraz & Firuzmandi (1996), পৃষ্ঠা. 20.

[10] Lapping, Brian (1985). End of empire. St. Martin's Press. পৃষ্ঠা. 193. ISBN 9780312250720. https://archive.org/details/endofempire00lapp/mode/1up.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]