উইলহেল্ম ৱণ্ডট

ৱিলহেল্ম ৱণ্ডট
জন্ম	Wilhelm Maximilian Wundt ৩১ আগষ্ট, ১৯২০ (৮৮ বছৰ)
মৃত্যু	১৬ আগষ্ট, ১৮৩২
জাতীয়তা	জাৰ্মান
ক্ষেত্ৰ	মনোবিজ্ঞান

উইলহেল্ম মেক্সমিলিয়ান ৱণ্ডট (/wʊnt/; German: [vʊnt]German: [vʊnt]German: [vʊnt]; ১৬ আগষ্ট ১৮৩২ – ৩১ আগষ্ট ১৯২০) আছিল এগৰাকী জাৰ্মান চিকিৎসক, দাৰ্শনিক, অধ্যাপক আৰু আধুনিক মনোবিজ্ঞানৰ অন্যতম পিতৃপুৰুষ। ৱণ্ডটে, জীৱবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰপৰা এক পৃথক বিজ্ঞান হিচাপে মনোবিজ্ঞানক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু তেৱেই আছিল প্ৰথম ব্যক্তি যি নিজকে মনোবিজ্ঞানী বুলি কৈছিল।

তেওঁক "পৰীক্ষামূলক মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ" হিচাপে বিশেষভাৱে স্বীকৃতি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত লিপজিগ বিশ্ববিদ্যালয়ত তেওঁ মনোবিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ বাবে প্ৰথমটো আনুষ্ঠানিক গৱেষণাগাৰ স্থাপন কৰে। য়েই মনোবিজ্ঞানক অধ্যয়নৰ এটা স্বাধীন বিষয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

ইয়াৰ উপৰি তেওঁ মনোবিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ বাবে প্ৰথমখন একাডেমিক আলোচনী ফিল’চফিচ ষ্টুডিয়েন (১৮৮৩ চনৰপৰা ১৯০৩ চনলৈ) প্ৰতিষ্ঠা কৰে, তাৰ পিছত তেওঁ প্ৰতিষ্ঠানটোৰ গৱেষণাবোৰ প্ৰকাশ কৰিবৰ বাবে ছাইক’লজিচে ষ্টুডিয়েন (১৯০৫ চনৰপৰা ১৯১৭ চনলৈ) নামৰ আলোচনীখন উলিয়ায়।

১৯৯১ চনত আমেৰিকান চাইক'লজিষ্টত প্ৰকাশিত এক সমীক্ষাত ২৯ জন আমেৰিকান মনোবিজ্ঞানৰ বুৰঞ্জীবিদৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা ৰেটিংৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৱণ্ডটক "সৰ্বকালৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব"ৰ শিতানত প্ৰথম স্থানত ৰাখিছিল। উইলিয়াম জেমছ আৰু চিগমন্ড ফ্ৰয়েড দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় স্থানত আছিল।

পৰীক্ষামূলক মনোবিজ্ঞানৰ গৱেষণাগাৰ

১৮৭৯ চনত লাইপজিগ বিশ্ববিদ্যালয়ত ৱুণ্ডটে সম্পূৰ্ণৰূপে মনস্তাত্ত্বিক অধ্যয়নৰ বাবে উৎসৰ্গিত প্ৰথমটো গৱেষণাগাৰ স্থাপন কৰিছিল, আৰু এই ঘটনাই এক স্বতন্ত্ৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে মনোবিজ্ঞানৰ আনুষ্ঠানিক জন্মৰ সূচনা কৰিছিল। এই নতুন গৱেষণাগাৰটো ৱুণ্ডটে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া বিষয়সমূহৰ ওপৰত গৱেষণা চলাই থকা গৱেষক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰে ভৰি আছিল, আৰু অতি সোনকালেই ই ৱুণ্ডটে বিকাশ কৰা এই নতুন বিজ্ঞানবিধৰ বিষয়ে জানিবলৈ আগ্ৰহী সমগ্ৰ বিশ্বৰ যুৱ পণ্ডিতসকলক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

১৮৭৬ চনত লাইপজিগ বিশ্ববিদ্যালয়ে ৱুণ্ডটক তেওঁ জুৰিখৰপৰা লগত অনা সঁজুলিসমূহ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ এটা গৱেষণাগাৰ প্ৰদান কৰিছিল। গৱেষণাগাৰ আৰু তেওঁৰ শ্ৰেণীকোঠাৰ মাজত সঁজুলিসমূহ অনা-নিয়া কৰাৰ অসুবিধাৰ বাবে 'কনভিক্ট' (Konvikt) ভৱনত অৱস্থিত এই গৱেষণাগাৰটোতেই ৱুণ্ডটৰ বহুতো প্ৰদৰ্শনী অনুষ্ঠিত হৈছিল। ৱুণ্ডটে উপযুক্ত যন্ত্ৰ-পাতি নিৰ্মাণৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ লগতে ট্যেকিষ্টোস্কোপ, ক্ৰ'ন'স্কোপ, পেণ্ডুলাম, বৈদ্যুতিক সঁজুলি, টাইমাৰ আৰু সংবেদী মানচিত্ৰণ সঁজুলিৰ দৰে বহুতো যন্ত্ৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি, ভৱিষ্যতৰ পৰীক্ষামূলক গৱেষণাৰ বাবে এইবোৰৰ ব্যৱহাৰবিধি বিকশিত কৰাৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰি তেওঁ বিভিন্ন গৱেষক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক একোটা সঁজুলি প্ৰদান কৰাৰ বাবেও পৰিচিত আছিল। ১৮৮৫ আৰু ১৯০৯ চনৰ ভিতৰত তাত ১৫ জন সহায়ক আছিল।

Wilhelm Wundt (seated) with colleagues in his psychological laboratory, the first of its kind

১৮৭৯ চনত ৱুণ্ডটে এনে কিছুমান পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল যিবোৰ তেওঁৰ পাঠ্যক্ৰমৰ অংশ নাছিল, আৰু তেওঁ দাবী কৰিছিল যে এই স্বতন্ত্ৰ পৰীক্ষাসমূহে তেওঁৰ গৱেষণাগাৰটোক মনোবিজ্ঞানৰ এক আনুষ্ঠানিক গৱেষণাগাৰ হিচাপে বৈধতা প্ৰদান কৰি সুদৃঢ় কৰিছিল; যদিও ১৮৮৩ চনলৈকে বিশ্ববিদ্যালয়ে ভৱনটোক বিশ্ববিদ্যালয় চৌহদৰ অংশ হিচাপে আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিয়া নাছিল। গৱেষণাগাৰটো ক্ৰমান্বয়ে সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল আৰু ই মুঠ এঘাৰটা কোঠা সামৰি লৈছিল। পিছলৈ 'মনস্তাত্ত্বিক প্ৰতিষ্ঠান' (Psychological Institute) হিচাপে পৰিচিত হোৱা এই গৱেষণাগাৰটো অৱশেষত এটা নতুন ভৱনলৈ স্থানান্তৰিত কৰা হৈছিল, যাৰ আৰ্হি ৱুণ্ডটে বিশেষভাৱে মনস্তাত্ত্বিক গৱেষণাৰ বাবেই প্ৰস্তুত কৰিছিল।

ৱুণ্ডটৰ কামৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয়-বস্তু

স্মৃতি

উইলহেল্ম ৱণ্ডটে স্মৃতিশক্তিৰ ওপৰত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলাইছিল, যাক বৰ্তমানৰ প্ৰেক্ষাপটত আইকনিক স্মৃতি (iconic memory), হ্ৰস্বম্যাদী স্মৃতি (short-term memory), আৰু কাৰ্যৰূপায়ণ তথা উৎপাদন প্ৰভাৱ (enactment and generation effects) হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰি।

প্ৰক্ৰিয়া তত্ত্ব

মনোবিজ্ঞানে চলিত প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে, অৰ্থাৎ প্ৰত্যক্ষীকৰণ (perception), সংজ্ঞান (cognition), আৱেগ (emotion), আৰু ইচ্ছা/প্ৰেৰণাৰ (volition/motivation) মাজত ঘটা মানসিক পৰিৱৰ্তন আৰু কাৰ্যকৰী সম্পৰ্কৰ ওপৰত। মানসিক (মনস্তাত্ত্বিক) পৰিঘটনাসমূহ হৈছে চেতনাৰ পৰিৱৰ্তনশীল প্ৰক্ৰিয়া। এইবোৰক কেৱল এক বাস্তৱতা, অৰ্থাৎ "মনস্তাত্ত্বিক অভিজ্ঞতাত ঘটা কোনো এক ঘটনাৰ তাৎক্ষণিক বাস্তৱতা" হিচাপেহে নিৰ্ধাৰণ কৰিব পৰা যায়। চেতনাৰ সম্পৰ্কসমূহক, অৰ্থাৎ সক্ৰিয়ভাৱে সংগঠিত কৰা প্ৰক্ৰিয়াসমূহক, এতিয়া আৰু কোনো অমৰ 'আত্মা' বা এক বিমূৰ্ত অতীন্দ্ৰিয় (আধ্যাত্মিক) নীতিৰ জৰিয়তে অধিবিদ্যাগতভাৱে ব্যাখ্যা কৰা নহয়।

শ্ৰেণীসমূহৰ ৰূপৰেখা

ৱুণ্ডটে বিবেচনা কৰিছিল যে কৰ্তাৰ প্ৰসংগ (reference to the subject), মূল্য নিৰ্ধাৰণ (value assessment), উদ্দেশ্যৰ অস্তিত্ব (the existence of purpose), আৰু ইচ্ছাকৃত কাৰ্যসমূহ (volitional acts) হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট আৰু মৌলিক শ্ৰেণী। মানৱিকী বিদ্যাৰ সৈতে থকা উমৈহতীয়া বৈশিষ্ট্যসমূহ আৰু প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰপৰা থকা ইয়াৰ শ্ৰেণীগত পাৰ্থক্যক চিহ্নিত কৰিবলৈ তেওঁ সঘনাই 'প্ৰেৰণাপ্ৰাপ্ত আৰু চিন্তাশীল কৰ্তা হিচাপে মানৱ' সূত্ৰটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

মনোদৈহিক সমান্তৰালবাদ

লেইবনিজৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈ ৱুণ্ডে চাইক "ফিজিকেল পেৰেলেলিজম শব্দটো তলত দিয়া ধৰণে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিলঃ"... য 'তেই মানসিক আৰু শাৰীৰিক পৰিঘটনাৰ মাজত নিয়মীয়া সম্পৰ্ক থাকে দুয়োটাই একে নহয় বা পৰস্পৰলৈ পৰিৱৰ্তনযোগ্য নহয় কাৰণ সেইবোৰ প্ৰতিবাৰে অতুলনীয় কিন্তু সেইবোৰ পৰস্পৰৰ সৈতে এনেদৰে সম্পৰ্কিত হয় যে কিছুমান মানসিক প্ৰক্ৰিয়া নিয়মীয়াভাৱে কিছুমান শাৰীৰৰ প্ৰক্ৰৰ সৈতে মিল খায় বা আলংকাৰিকভাৱে প্ৰকাশ কৰা হয়,' ইজনে সিজনৰ সমান্তৰালভাৱে 'চলে। " যদিও অভ্যন্তৰীণ অভিজ্ঞতা মগজুৰ কাৰ্য্যৰ ওপৰত আধাৰিত, মানসিক পৰিৱৰ্তনৰ কোনো শাৰী

লিবনিজে লিখিছিল: "আত্মাই আকাংক্ষা, লক্ষ্য আৰু উপায়ৰ জৰিয়তে চূড়ান্ত কাৰণৰ (final causes) নিয়ম অনুসৰি কাৰ্য কৰে। শৰীৰে কাৰ্য্যকৰী কাৰণৰ (efficient causes) নিয়ম, অৰ্থাৎ গতিৰ নিয়ম অনুসৰি কাৰ্য কৰে। আৰু এই দুয়োখন ক্ষেত্ৰ, অৰ্থাৎ কাৰ্য্যকৰী কাৰণ আৰু চূড়ান্ত কাৰণৰ ক্ষেত্ৰই, ইখনে সিখনৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰক্ষা কৰে।" (মোনাডোলজী, দফা ৭৯)

লিবনিজক অনুসৰণ কৰি ৱুণ্ডটে এক ভৌতিক কাৰণবাদ (স্নায়ুশৰীৰবিদ্যাৰ প্ৰাকৃতিক কাৰণবাদ) আৰু চেতনা প্ৰক্ৰিয়াৰ এক মানসিক (মনস্তাত্ত্বিক) কাৰণবাদৰ মাজত পাৰ্থক্য দাঙি ধৰে। অৱশ্যে, এক দ্বৈতবাদী অধিবিদ্যাগত অৰ্থত দুয়োটা কাৰণবাদ পৰস্পৰ বিৰোধী নহয়, বৰঞ্চ ই দৃষ্টিকোণৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে। মনোবিজ্ঞানত কাৰণগত ব্যাখ্যাসমূহ সঠিক পূৰ্বানুমান কৰিবলৈ সক্ষম নোহোৱাকৈ কেৱল পূৰ্বৱৰ্তী কাৰণসমূহৰ প্ৰভাৱ বিচাৰি উলিওৱাতেই সন্তুষ্ট থাকিব লাগিব। ইচ্ছাকৃত কাৰ্যৰ উদাহৰণ ব্যৱহাৰ কৰি, ৱুণ্ডটে কাৰণ আৰু ফল, লক্ষ্য আৰু উপায় বিবেচনা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত হ'ব পৰা সম্ভাৱ্য বিপৰীতমুখিতা ৰ বৰ্ণনা কৰিছে, আৰু কাৰণগত তথা উদ্দেশ্যবাদী ব্যাখ্যাসমূহে কেনেদৰে এক সমন্বিত বিবেচনা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ ইটোৱে সিটোক পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰিব পাৰে তাক ব্যাখ্যা কৰিছে।

ৱুণ্ডটৰ অৱস্থান সমান্তৰালবাদক সমৰ্থন কৰা সমসাময়িক লেখকসকলৰপৰা পৃথক আছিল। সমান্তৰালবাদৰ প্ৰস্তাৱনাত কেৱল সন্তুষ্ট থকাৰ পৰিৱৰ্তে, তেওঁ স্নায়ুশৰীৰবিদ্যাৰ প্ৰাকৃতিক কাৰণবাদৰ বিপৰীতে তেওঁৰ মানসিক কাৰণবাদৰ নীতিসমূহ আৰু ইয়াৰ সৈতে সংগতি ৰখা এক পদ্ধতি বিকশিত কৰিছিল। গুস্তাভ থিয়ডৰ ফেচনাৰৰ 'অভিন্নতাৰ প্ৰকল্প'ৰ (identity hypothesis) অৰ্থত ইয়াত কেৱল দুটা দৃষ্টিকোণেই নহয়, বৰঞ্চ প্ৰস্তাৱিত মনোদৈহিক এককটোৰ দুটা মৌলিকভাৱে পৃথক দৃষ্টিভংগী আছে। মনস্তাত্ত্বিক আৰু শৰীৰবৃত্তীয় বিবৃতিসমূহ দুটা শ্ৰেণীগতভাৱে পৃথক প্ৰসংগ প্ৰণালীত বিদ্যমান; নিকোলাই হাৰ্টমেনে আলোচনা কৰাৰ দৰে শ্ৰেণীগত ভুলসমূহ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ শ্ৰেণীসমূহৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা প্ৰয়োজন। এই প্ৰসংগত, ৱুণ্ডটে অভিজ্ঞতামূলক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰথম প্ৰকৃত জ্ঞানতত্ত্ব আৰু পদ্ধতিবিজ্ঞান গঢ়ি তুলিছিল (তেতিয়ালৈকে 'বিজ্ঞানৰ দৰ্শন' পদটোৰ কোনো অস্তিত্ব নাছিল)

সম্যক প্ৰত্যক্ষীকৰণ

সম্যক প্ৰত্যক্ষীকৰণ (Apperception) হৈছে ৱুণ্ডটৰ কেন্দ্ৰীয় তাত্ত্বিক ধাৰণা। লিবনিজে সম্যক প্ৰত্যক্ষীকৰণক এনে এক প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল য'ত প্ৰাথমিক ইন্দ্ৰিয়গত ছাপসমূহ (আত্ম-)চেতনালৈ প্ৰৱেশ কৰে, য'ত ব্যক্তিগত আকাংক্ষাসমূহে (প্ৰয়াস, ইচ্ছাকৃত কাৰ্যসমূহ) এক অপৰিহাৰ্য ভূমিকা পালন কৰে। ৱুণ্ডটে মনস্তাত্ত্বিক ধাৰণাসমূহ বিকশিত কৰিছিল, পৰীক্ষামূলক মনস্তাত্ত্বিক পদ্ধতিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু মগজুৰ প্ৰণালীৰ ফ্ৰণ্টেল কৰ্টেক্সত (frontal cortex) স্নায়ুমনস্তাত্ত্বিক আৰ্হি আগবঢ়াইছিল – যিটো বৰ্তমানৰ চিন্তা-ধাৰাৰ সৈতেও সংগতিপূৰ্ণ। সম্যক প্ৰত্যক্ষীকৰণে চেতনাৰ সমন্বয়মূলক প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত এলানি তাত্ত্বিক ধাৰণা দাঙি ধৰে। মনোযোগৰ নিৰ্বাচিত নিয়ন্ত্ৰণ হৈছে এনে সক্ৰিয় জ্ঞানাত্মক, আৱেগিক আৰু প্ৰেৰণাদায়ক সমন্বয়ৰ এক প্ৰাথমিক উদাহৰণ।

মনৰ বিকাশ তত্ত্ব

মূল কাৰ্যটো হৈছে মনৰ এক সামগ্ৰিক বিকাশ তত্ত্ব গঢ়ি তোলা – প্ৰাণী মনোবিজ্ঞানৰপৰা আৰম্ভ কৰি ভাষা, ধৰ্ম আৰু নৈতিকতাৰ ক্ষেত্ৰত সৰ্বোচ্চ সাংস্কৃতিক সাফল্যলৈকে। তেওঁৰ সময়ৰ আন চিন্তাবিদসকলৰ বিপৰীতে, ৱুণ্ডটে মানৱিকী বিদ্যাৰ বিকাশৰ ধাৰণাসমূহক (ফ্ৰিডৰিখ হেগেল আৰু জোহান গটফ্ৰাইড হাৰ্ডাৰৰ আদৰ্শত) চাৰ্লছ ডাৰউইনৰদ্বাৰা বৰ্ণিত জৈৱিক বিৱৰ্তন তত্ত্বৰ সৈতে সংযোগ কৰাত কোনো অসুবিধা পোৱা নাছিল।

সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ

ৱুণ্ডটে নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল যে "মনোবিজ্ঞান হৈছে প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান আৰু মানৱিকী বিদ্যাৰ মাজত সমন্বয় সাধন কৰা এক অভিজ্ঞতামূলক বিজ্ঞান, আৰু দুয়োটাৰে বিবেচনাই ইটোৱে সিটোক এনেদৰে পৰিপূৰক কৰে যে কেৱল একেলগ হৈহে সিহঁতে আমাৰ বাবে এক সম্ভাৱ্য অভিজ্ঞতামূলক জ্ঞানৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।" তেওঁ দাবী কৰিছিল যে তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী অধিবিদ্যাৰপৰা মুক্ত আছিল আৰু কিছুমান জ্ঞানতাত্ত্বিক পূৰ্বধাৰণাৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল, যাৰ ভিতৰত প্ৰত্যক্ষীকৰণত কৰ্তা আৰু বিষয়-বস্তুৰ মাজৰ পাৰ্থক্য, আৰু কাৰ্যকাৰণ নীতি অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ শব্দটোৰ জৰিয়তে ৱুণ্ডে নিজকে অন্যান্য দাৰ্শনিক স্থিতিৰপৰা পৃথক কৰে। তেওঁৰ 'সমালোচনাত্মক বাস্তৱবাদ' (critical realism) শব্দটোৰ জৰিয়তে ৱুণ্ডটে নিজকে অন্যান্য দাৰ্শনিক অৱস্থানৰপৰা পৃথক কৰিছিল।

মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা

ৱণ্ডটে মনোবিজ্ঞানৰ বিশাল ক্ষেত্ৰখনক দৰ্শন আৰু শৰীৰবৃত্তবিদ্যাৰ মাজত, তথা মানৱিকী বিদ্যা আৰু প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ মাজত পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ দায়িত্ব লৈছিল। আত্মাৰ বিজ্ঞান হিচাপে থকা অধিবিদ্যাগত সংজ্ঞাৰ পৰিৱৰ্তে, ইয়াৰ নিজা শ্ৰেণী আৰু জ্ঞানতাত্ত্বিক নীতিসমূহৰ সৈতে বৈজ্ঞানিক তত্ত্বৰ ওপৰত আধাৰিত চেতনাৰ মনোবিজ্ঞান হিচাপে অভিজ্ঞতামূলক মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাৰ সূত্ৰপাত ঘটিল। মনোবিজ্ঞানে 'সমগ্ৰ অভিজ্ঞতাক ইয়াৰ তাৎক্ষণিক বিষয়নিষ্ঠ বাস্তৱতাত' পৰীক্ষা কৰে। মনোবিজ্ঞানৰ কাৰ্য হৈছে চেতনাৰ প্ৰক্ৰিয়াসমূহক নিখুঁতভাৱে বিশ্লেষণ কৰা, জটিল সংযোগসমূহৰ (মানসিক সংযোগ বা psychische Verbindungen) মূল্যায়ন কৰা, আৰু এনে সম্পৰ্কবোৰ পৰিচালনা কৰা নিয়মসমূহ বিচাৰি উলিওৱা।

"ৱুণ্ডটৰ ধাৰণাসমূহ প্ৰায় ৬০ বছৰৰ গৱেষণা আৰু শিক্ষাদানৰ সময়ছোৱাত বিকশিত হৈছিল, যিয়ে তেওঁক স্নায়ুশৰীৰবিদ্যাৰপৰা মনোবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ দিশলৈ লৈ গৈছিল। সেয়েহে ৱুণ্ডটৰ মনোবিজ্ঞান বুজিবলৈ শৰীৰবৃত্তবিদ্যা, দৰ্শন, তৰ্কশাস্ত্ৰ, জ্ঞানতত্ত্ব আৰু নৈতিকতাৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কসমূহ বুজি পোৱাটো অপৰিহাৰ্য। ১৮৬৩ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ Vorlesungen über die Menschen- und Tierseele (মানৱ আৰু প্ৰাণী মনোবিজ্ঞানৰ ওপৰত বক্তৃতা) গ্ৰন্থখনতেই ৱুণ্ডটৰ আগ্ৰহৰ মূল ক্ষেত্ৰ আৰু পথ-প্ৰদৰ্শক ধাৰণাসমূহৰ সাৰমৰ্ম দেখা পোৱা যায়: ব্যক্তিগত মনোবিজ্ঞান (যাক বৰ্তমান সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান বুলি জনা যায়, অৰ্থাৎ প্ৰত্যক্ষীকৰণ, মনোযোগ, সম্যক প্ৰত্যক্ষীকৰণ, আকাংক্ষা, ইচ্ছা, অনুভূতি আৰু আৱেগৰ দৰে ক্ষেত্ৰসমূহ); সাংস্কৃতিক মনোবিজ্ঞান (মানৱ মনৰ বিকাশ তত্ত্ব হিচাপে ৱুণ্ডটৰ Völkerpsychologie বা লোক-মনোবিজ্ঞান); প্ৰাণী মনোবিজ্ঞান; আৰু স্নায়ুমনোবিজ্ঞান। ৩০বছৰীয়া ৱুণ্ডটৰ (১৮৬২, ১৮৬৩) প্ৰাৰম্ভিক ধাৰণাগত ৰূপৰেখাই এক দীঘলীয়া গৱেষণা কাৰ্যসূচী, প্ৰথমটো গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন আৰু মনোবিজ্ঞানক এক সুকীয়া শৈক্ষিক শাখা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ লগতে এলানি মৌলিক পাঠ্যপুথি আৰু আন বহুতো প্ৰকাশনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল।

শৰীৰতত্ত্ব

Wundt illusion

১৮৫৩ চনৰপৰা ১৮৭৩ চনলৈকে হাইডেলবাৰ্গত কটোৱা সময়ছোৱাত, ৱুণ্ডটে শৰীৰবৃত্তবিদ্যা, বিশেষকৈ পৰীক্ষামূলক স্নায়ুশৰীৰবিদ্যাৰ ওপৰত বহুতো প্ৰবন্ধ, মানৱ শৰীৰবৃত্তবিদ্যাৰ এখন পাঠ্যপুথি (১৮৬৫, চতুৰ্থ সংস্কৰণ ১৮৭৮) আৰু চিকিৎসা পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ এখন হাতপুথি (১৮৬৭) প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁ স্নায়ুশৰীৰবিদ্যা আৰু স্নায়ুবিজ্ঞান, শৰীৰবৃত্তবিদ্যা, শৰীৰস্থানবিদ্যা আৰু কলাস্থানবিদ্যাৰ ক্ষেত্ৰৰ সাম্প্ৰতিক প্ৰকাশনসমূহৰ প্ৰায় ৭০খন পৰ্যালোচনা লিখিছিল। তেওঁৰ কৰ্মৰ দ্বিতীয়টো ক্ষেত্ৰ আছিল সংবেদী শৰীৰবৃত্তবিদ্যা, যাৰ ভিতৰত স্থানিক প্ৰত্যক্ষীকৰণ, দৃষ্টিগত প্ৰত্যক্ষীকৰণ আৰু দৃষ্টি-ভ্ৰম অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

তেওঁ বৰ্ণনা কৰা এটা দৃষ্টি-ভ্ৰমক 'ৱুণ্ডট ভ্ৰম' (Wundt illusion) বুলি জনা যায়, যিটো 'হেৰিং ভ্ৰম'ৰ (Hering Illusion) এটা ভিন্ন ৰূপ। ই দেখুৱায় যে বিকিৰণশীল ৰেখাৰ এক পৃষ্ঠভূমিত ৰাখি চালে পোন ৰেখাবোৰক কেনেদৰে বেঁকা যেন দেখা যায়।

স্নায়ু-মনোবিজ্ঞান

সেই সময়ৰ স্নায়ুমনোবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰখনলৈ ৱুণ্ডটে তিনি ধৰণে অৱদান আগবঢ়াইছিল: স্থানিকীকৰণ তত্ত্বৰ (যিটো সেই সময়ত স্নায়ুবিজ্ঞানত বহুলভাৱে প্ৰচলিত আছিল) সমালোচনাৰ জৰিয়তে, স্নায়ৱিক আৰু মনস্তাত্ত্বিক দুয়োবিধ চিন্তাৰ ওপৰত আধাৰিত গৱেষণা প্ৰকল্পৰ দাবীৰ জৰিয়তে, আৰু ফ্ৰণ্টেল কৰ্টেক্সত এটা সম্যক প্ৰত্যক্ষীকৰণ কেন্দ্ৰৰ স্নায়ুমনস্তাত্ত্বিক ধাৰণাৰ জৰিয়তে। ৱুণ্ডটে মনোযোগ আৰু মনোযোগৰ নিয়ন্ত্ৰণক পৰীক্ষামূলক মনস্তাত্ত্বিক আৰু স্নায়ুশৰীৰবৃত্তীয় গৱেষণাৰ বাঞ্ছনীয় সমন্বয়ৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ বুলি বিবেচনা কৰিছিল। উচ্চতৰ কেন্দ্ৰীয় স্নায়ৱিক কাৰ্যসমূহৰ স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ কৰা পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাসমূহ স্পষ্ট, মনস্তত্ত্ব-ভিত্তিক গৱেষণা প্ৰকল্পৰ ওপৰত আধাৰিত হোৱাৰ বাবে ৱুণ্ডটে আহ্বান জনাইছিল, কাৰণ কেৱল শৰীৰস্থানবিদ্যা আৰু শৰীৰবৃত্তীয় স্তৰতে প্ৰশ্নসমূহ যথেষ্ট নিখুঁতভাৱে উপস্থাপন কৰিব পৰা নগৈছিল।

(Wundt, Grundzüge, 1903, 5th ed. Vol. 1, p. 324.)

ৱুণ্ডটে তেওঁৰ সম্যক প্ৰত্যক্ষীকৰণৰ কেন্দ্ৰীয় তত্ত্বটো স্নায়ুমনস্তাত্ত্বিক আৰ্হিৰ ওপৰত আধাৰিত কৰিছিল ('গ্ৰুণ্ডজুগ' অৰ্থাৎ Grundzüge ৰ তৃতীয় সংস্কৰণৰ পৰা)। ইয়াৰ অনুসৰি, ফ্ৰণ্টেল চেৰিব্ৰেল কৰ্টেক্সত তেওঁ বৰ্ণনা কৰা প্ৰকল্পিত সম্যক প্ৰত্যক্ষীকৰণ কেন্দ্ৰটোৱে সংবেদী, চালক, স্বয়ংচালিত, জ্ঞানাত্মক, আৱেগিক আৰু প্ৰেৰণাদায়ক প্ৰক্ৰিয়াৰ উপাদানসমূহক পৰস্পৰ সংযোগ কৰিব পাৰে। এনেদৰে ৱুণ্ডটে সৰ্বোচ্চ সমন্বয়মূলক প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ ওপৰত এক মূলতঃ মনস্তাত্ত্বিক দিশৰ প্ৰতি নিৰ্দেশিত গৱেষণা কাৰ্যসূচীৰ পথ-প্ৰদৰ্শক নীতি আগবঢ়াইছিল। এনেদৰে ৱুণ্ডটে সৰ্বোচ্চ সমন্বয়মূলক প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ ওপৰত মূলতঃ এক মনস্তত্ত্ব-ভিত্তিক গৱেষণা কাৰ্যসূচীৰ পথ-প্ৰদৰ্শক নীতি আগবঢ়াইছিল। সেয়েহে, তেওঁক প্ৰিফ্ৰণ্টেল চেৰিব্ৰেল কৰ্টেক্সত ঘটা জ্ঞানাত্মক আৰু আৱেগিক কাৰ্যবাহী কাৰ্যসমূহৰ লগতে কৰ্টিকেল আৰু লিম্বিক কাৰ্যৱলীৰ জালিকাৰ মাজত থকা প্ৰকল্পিত বহুমুখী মিলন ক্ষেত্ৰসমূহৰ ওপৰত চলা সাম্প্ৰতিক গৱেষণাৰ অগ্ৰদূত হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বৰ্তমান আন্তঃবিভাগীয় স্নায়ুবিজ্ঞানৰ এই ধাৰণাটোক এক স্বতঃসিদ্ধ বা সাধাৰণ কথা হিচাপে ধৰি লোৱা হয়, কিন্তু এই বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত ৱুণ্ডটৰ অৱদানক প্ৰায় পাহৰি যোৱা হৈছে। চি. এছ. শ্বেৰিংটনে তেওঁৰ পাঠ্যপুথিত প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াৰ শৰীৰবৃত্তবিদ্যাৰ ওপৰত কৰা ৱুণ্ডটৰ গৱেষণাৰ বাৰে বাৰে উদ্ধৃতি দিছে, কিন্তু ৱুণ্ডটৰ স্নায়ুমনস্তাত্ত্বিক ধাৰণাসমূহৰ নহয়।

নিৰ্বাচিত কৰ্মৰাজি

কিতাপ আৰু প্ৰবন্ধসমূহ

• Lehre von der Muskelbewegung (The Patterns of Muscular Movement), (Vieweg, Braunschweig 1858).
• Die Geschwindigkeit des Gedankens (The Velocity of Thought), (Die Gartenlaube 1862, Vol 17, p.  263).
• Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Contributions on the Theory of Sensory Perception), (Winter, Leipzig 1862).
• Vorlesungen über die Menschen- und Tierseele (Lectures about Human and Animal Psychology), (Voss, Leipzig Part 1 and 2, 1863/1864; 4th revised ed. 1906).
• Lehrbuch der Physiologie des Menschen (Textbook of Human Physiology), (Enke, Erlangen 1864/1865, 4th ed. 1878).
• Die physikalischen Axiome und ihre Beziehung zum Causalprincip (Physical Axioms and their Bearing upon Causality Principles), (Enke, Erlangen 1866).
• Handbuch der medicinischen Physik (Handbook of Medical Physics), (Enke, Erlangen 1867). (Digitalisat und Volltext im Deutschen Textarchiv)
• Untersuchungen zur Mechanik der Nerven und Nervenzentren (Investigations upon the Mechanisms of Nerves and Nerve-Centres), (Enke, Erlangen 1871–1876).
• Grundzüge der physiologischen Psychologie (Principles of physiological Psychology), (Engelmann, Leipzig 1874; 5th ed. 1902–1903; 6th ed. 1908–1911, 3 Vols).
• Über die Aufgabe der Philosophie in der Gegenwart. Rede gehalten zum Antritt des öffentlichen Lehramts der Philosophie an der Hochschule in Zürich am 31. Oktober 1874. (On the Task of Philosophy in the present), (Philosophische Monatshefte. 1874, Vol 11, pp.  65–68).
• Über den Einfluss der Philosophie auf die Erfahrungswissenschaften. Akademische Antrittsrede gehalten in Leipzig am 20. November 1875. (On the Impact of Philosophy on the empirical Sciences), (Engelmann, Leipzig 1876).
• Der Spiritismus – eine sogenannte wissenschaftliche Frage. (Spiritism – a so-called scientific Issue), (Engelmann: Leipzig 1879).
• Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntnis und der Methoden wissenschaftlicher Forschung. (Logic. An investigation into the principles of knowledge and the methods of scientific research), (Enke, Stuttgart 1880–1883; 4th ed. 1919–1921, 3 Vols.).
• Ueber die Messung psychischer Vorgänge. (On the measurement of mental events). (Philosophische Studien. 1883, Vol 1, pp.  251–260, pp.  463–471).
• Ueber psychologische Methoden. (On psychological Methods). (Philosophische Studien. 1883, Vol 1, pp.  1–38).
• Essays (Engelmann, Leipzig 1885).
• Ethik. Eine Untersuchung der Tatsachen und Gesetze des sittlichen Lebens. (Ethics), (Enke, Stuttgart 1886; 3rd ed. 1903, 2 Vols.).
• Über Ziele und Wege der Völkerpsychologie. (On Aims and Methods of Cultural Psychology). (Philosophische Studien. 1888, Vol 4, pp.  1–27).
• System der Philosophie (System of Philosophy), (Engelmann, Leipzig 1889: 4th ed. 1919, 2 Vols.).
• Grundriss der Psychologie (Outline of Psychology), (Engelmann, Leipzig 1896; 14th ed. 1920).
• Über den Zusammenhang der Philosophie mit der Zeitgeschichte. Eine Centenarbetrachtung. (On the Relation between Philosophy and contemporary History). Rede des antretenden Rectors Dr. phil., jur. et med. Wilhelm Wundt. F. Häuser (Hrsg.): Die Leipziger Rektoratsreden 1871–1933. Vol I: Die Jahre 1871–1905 (pp.  479–498). Berlin: (de Gruyter (1889/2009).
• Hypnotismus und Suggestion. (Hypnotism and Suggestion). (Engelmann: Leipzig 1892).
• Ueber psychische Causalität und das Princip des psycho-physischen Parallelismus. (On mental Causality and the Principle of psycho-physical Parallelism). (Philosophische Studien. 1894, Vol 10, pp.  1–124).
• Ueber die Definition der Psychologie (On the Definition of Psychology). (Philosophische Studien. 1896, Vol 12, pp.  9–66).
• Über naiven und kritischen Realismus I–III. (On naive and critical Realism). (Philosophische Studien. 1896–1898, Vol 12, pp.  307–408; Vol 13, pp.  1–105, pp.  323–433).
• Völkerpsychologie (Cultural Psychology), 10 Volumes, Vol. 1, 2. Die Sprache (Language); Vol. 3. Die Kunst (Art); Vol 4, 5, 6. Mythos und Religion (Myth and Religion); Vol 7, 8. Die Gesellschaft (Society); Vol 9. Das Recht (Right); Vol 10. Kultur und Geschichte (Culture and History). (Engelmann, Leipzig 1900 to 1920; some vol. revised or reprinted, 3rd ed.1919 ff; 4th ed. 1926).
• Einleitung in die Philosophie (Introduction to Philosophy), (Engelmann, Leipzig 1909; 8th ed. 1920).
• Gustav Theodor Fechner. Rede zur Feier seines hundertjährigen Geburtstags. (Engelmann, Leipzig 1901).
• Über empirische und metaphysische Psychologie (On empirical and metaphysical Psychology). (Archiv für die gesamte Psychologie. 1904, Vol 2, pp.  333–361).
• Über Ausfrageexperimente und über die Methoden zur Psychologie des Denkens. (Psychologische Studien. 1907, Vol 3, pp.  301–360).
• Kritische Nachlese zur Ausfragemethode. (Archiv für die gesamte Psychologie. 1908, Vol 11, pp.  445–459).
• Über reine und angewandte Psychologie (On pure and applied Psychology). (Psychologische Studien. 1909, Vol 5, pp.  1–47).
• Das Institut für experimentelle Psychologie. In: Festschrift zur Feier des 500 jährigen Bestehens der Universität Leipzig, ed. by Rektor und Senat der Universität Leipzig, 1909, 118–133. (S. Hirzel, Leipzig 1909).
• Psychologismus und Logizismus (Psychologism and Logizism). Kleine Schriften. Vol 1 (pp.  511–634). (Engelmann, Leipzig 1910).
• Kleine Schriften (Shorter Writings), 3 Volumes, (Engelmann, Leipzig 1910–1911).
• Einführung in die Psychologie. (Dürr, Leipzig 1911).
• Probleme der Völkerpsychologie (Problems in Cultural Psychology). (Wiegandt, Leipzig 1911).
• Elemente der Völkerpsychologie. Grundlinien einer psychologischen Entwicklungsgeschichte der Menschheit. (Elements of Cultural Psychology), (Kröner, Leipzig 1912).
• Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychology's Struggle for Existence). (Kröner, Leipzig 1913).
• Reden und Aufsätze. (Addresses and Extracts). (Kröner, Leipzig 1913).
• Sinnliche und übersinnliche Welt (The Sensory and Supersensory World), (Kröner, Leipzig 1914).
• Über den wahrhaften Krieg (About the Real War), (Kröner, Leipzig 1914).
• Die Nationen und ihre Philosophie (Nations and Their Philosophies), (Kröner, Leipzig 1915).
• Völkerpsychologie und Entwicklungspsychologie (Cultural Psychology and Developmental Psychology), (Psychologische Studien. 1916, 10, 189–238).
• Leibniz. Zu seinem zweihundertjährigen Todestag. 14. November 1916. (Kröner Verlag, Leipzig 1917).
• Die Weltkatastrophe und die deutsche Philosophie. (Keysersche Buchhandlung, Erfurt 1920).
• Erlebtes und Erkanntes. (Experience and Realization). (Kröner, Stuttgart 1920).
• Kleine Schriften. Vol 3. (Kröner, Stuttgart 1921).