উত্তৰাপথ
উত্তৰাপথ (ইংৰাজী: Uttarapatha) হৈছে প্ৰাচীন বৌদ্ধ আৰু হিন্দু গ্ৰন্থত জাম্বুদ্বীপৰ উত্তৰ অংশ (বৰ্তমানৰ আফ্ৰিকা-ইউৰেছিয়াৰ সমতুল্য) বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা নাম, যিটো বৈদিক বিশ্বাস অনুসৰি "মহাদেশ" সমূহৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল। বৰ্তমান সময়ত উত্তৰ ভাৰত, পশ্চিম ভাৰত, মধ্য ভাৰত, পূব ভাৰত, উত্তৰ-পূব ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ আৰু নেপাল আদি ভৌগোলিক অঞ্চলক একক শব্দত বুজাবলৈ সংস্কৃত শব্দটো কেতিয়াবা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বক্তাৰ আঞ্চলিক ভাষাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি শব্দটোৰ উচ্চাৰণ ভিন্ন হয়।
ইতিহাস
[সম্পাদনা কৰক]সংস্কৃত ভাষাৰ 'উত্তৰা' (উত্তৰ) আৰু 'পাথা' (পথ) শব্দৰপৰাই এই নামটো উদ্ভৱ হৈছে। প্ৰথম অৱস্থাত উত্তৰপথা শব্দটোৱে উত্তৰ মূল পথক বুজাইছিল, যিটো মূল বাণিজ্যিক পথ গংগা নদীৰ কাষেৰে গৈ ভাৰত-গংগা জলভাগ পাৰ হৈ পঞ্জাৱৰ মাজেৰে তাক্সিলা (গন্ধৰা) আৰু আগলৈ মধ্য এছিয়াৰ জাৰিয়াস্পা বা বালখ (বেক্ট্ৰিয়া)লৈ গৈছিল। উত্তৰপথৰ পূব প্ৰান্ত আছিল পশ্চিম বংগৰ গংগা নদীৰ মুখত অৱস্থিত তামৰালিপ্তিকা বা তামলুক। ভাৰতৰ পূব উপকূলৰ বন্দৰৰ সৈতে সামুদ্ৰিক সংযোগ বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে মৌৰ্য শাসনৰ সময়ত এই পথটো আৰু অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছিল। পিছলৈ উত্তৰপঠাই উত্তৰপথৰ নাম হৈ পৰে সেই বিশাল অঞ্চলটোৰে যাৰ মাজেৰে এই উত্তৰ মূল পথটো পাৰ হৈ গৈছিল।
অঞ্চল
[সম্পাদনা কৰক]অঞ্চল হিচাপে উত্তৰপাথাৰ সীমা বৌদ্ধ বা অন্যান্য প্ৰাচীন উৎসত নিৰ্দিষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। একাংশ লেখকৰ মতে উত্তৰপাঠত পূবে অংগৰপৰা উত্তৰ-পশ্চিমে গন্ধাৰলৈকে আৰু উত্তৰে হিমালয়ৰপৰা দক্ষিণে বিন্ধ্যলৈকে সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতক সামৰি লোৱা হৈছিল।
উত্তৰপথৰ দক্ষিণে থকা জম্বুদ্বীপ অঞ্চলটোক বৌদ্ধ গ্ৰন্থত মজ্জিমদেশ (বা মধ্যদেশ) আৰু পুৰাণত মধ্যদেশ বুলি কোৱা হৈছিল।
বৌদ্ধ গ্ৰন্থ অনুসৰি অংগুত্তৰা নিকায় আৰু চুল্লা-নিদ্দেছত উল্লেখ কৰা ষোল্লটা মহাজনপদ বা প্ৰধান দেশৰ ভিতৰত কম্বোজ আৰু গন্ধৰা দুটা উত্তৰপথৰ অংশ আছিল। [1]
সাহিত্য
[সম্পাদনা কৰক]বৌদ্ধ গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত মহাজনপদসমূহৰ বাকী চৈধ্যটা ক্ৰমে কাছি, কোশল, অংগ, মগধ, বজ্জী, মল্ল, চেদি, বামছা (বা বৎস), কুৰু, পাঞ্চলা, মৎস্য (বা মচ্চা), সুৰসেনা, অৱন্তী আৰু আছকক মজ্জীমাদেশ বিভাগত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
অসংখ্য পুৰাণিক সাহিত্যৰ শব্দই বাহলিকা, পল্লৱ, শক, পৰদাস, ৰমথ, কম্বোজা, দৰদ, তুষাৰ, চীন, বৰবৰ, কৈকয়, অভিৰ, সিন্ধু, সোৱিৰা আদিক উত্তৰপথৰ জনজাতি বুলি বুজায় (ভুৱনাকোছাৰ উত্তৰপাঠ দেশৰ কিৰ্ফেল তালিকা)।
বাণিজ্য
[সম্পাদনা কৰক]উত্তৰাপাঠ অতীজৰেপৰা উন্নত জাতৰ ঘোঁৰা আৰু ঘোঁৰা ব্যৱসায়ীৰ বাবে বিখ্যাত আছিল। উত্তৰপাঠৰ দেশ আৰু পূব ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত সঘনাই বাণিজ্যৰ প্ৰাচীন উল্লেখ পোৱা যায়। বৌদ্ধ আৰু পুৰাণিক সূত্ৰই নিশ্চিত কৰিছে যে উত্তৰপথৰপৰা অহা বণিক আৰু ঘোঁৰা ব্যৱসায়ীসকলে পূব ভাৰতৰ স্থান যেনে শ্ৰৱস্তি (কোশাল), বেনাৰস (কাশী), পাটলিপুত্ৰ (মগধ), প্ৰাগজ্যোতিষ (অসম) আদিলৈ ঘোঁৰা আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী বিক্ৰীৰ বাবে আনিছিল।
মহাভাৰত মহাকাব্য মহাভাৰতত প্ৰাচীন বাট-পথৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত কিৰাটা (সম্ভৱতঃ মগধ), কম্বোজা, গন্ধৰা, আৰু যৱন আদি অঞ্চলক সংযোগ কৰা উত্তৰপাথা (উত্তৰ ঘাইপথ)ৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে (শান্তি পৰ্ব, ২০৭.৪৩; প্ৰাচীন ভাৰতত বৈদেশিক বাণিজ্য আৰু বাণিজ্য, ২০০৩, পৃষ্ঠা ১০৭, প্ৰকাশ চন্দ্ৰ প্ৰসাদ)।
কম্বোজা, গন্ধৰা, কাশ্মীৰ আদি উত্তৰপথৰ দেশসমূহে কেৱল গংগা উপত্যকাৰ ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে নহয়, ব্ৰহ্মদেশ, সুৱৰ্ণভূমি, দক্ষিণ-পশ্চিম চীন, আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ অন্যান্য দেশসমূহৰ সৈতেও সক্ৰিয়ভাৱে ব্যৱসায়ত জড়িত আছিল বুলি নথি-পত্ৰ আছে। [citation needed] চীনৰ দূত চিয়াং কিয়ন যেতিয়া গান্ধাৰত আছিল (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১২৭ চনৰ আশে-পাশে) তেতিয়া তেওঁ দক্ষিণ-পশ্চিম চীনৰ বাঁহ আৰু বস্ত্ৰ স্থানীয় বজাৰত বিক্ৰী হোৱা দেখি আচৰিত হৈছিল। ব্যক্তিগত অনুসন্ধানত তেওঁ গম পায় যে এই সামগ্ৰীসমূহ ইউনান আৰু বাৰ্মা হৈ পূব ভাৰত (বংগ)লৈ অনা হৈছিল আৰু তাৰ পিছত উত্তৰপাথা বা উত্তৰ ঘাইপথেৰে সমগ্ৰ ভাৰত আৰু আফগানিস্তানে পূব ভাৰতৰপৰা বেক্ট্ৰিয়ালৈ লৈ যোৱা হৈছিল।
প্ৰাচীন পালি সাহিত্যত লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে যে উত্তৰপথৰ দেশসমূহৰপৰা ব্যৱসায়ীসকলে বিখ্যাত কম্বোজা-দ্বাৰাৱতী কাৰাভান পথ অনুসৰণ কৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত লিপ্ত হৈছিল। কম্বোজা, গান্ধৰা, ছোভিৰা, সিন্ধু আদি ঠাইৰপৰা অহা বণিকসকলে ভৰুকাচ্চা (বৰ্তমান ভাৰুচ) আৰু সুপ্পাৰকা পট্টানা (বৰ্তমান নলা-সোপাৰা, মুম্বাইৰ ওচৰত) বন্দৰৰপৰা দক্ষিণ ভাৰত, শ্ৰীলংকা, দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দেশসমূহৰ সৈতে ব্যৱসায় কৰিবলৈ জাহাজ চলাইছিল। তাৰপৰা পোনে পোনে দক্ষিণ ম্যানমাৰলৈ বৃহৎ বৃহৎ বণিক জাহাজ যাত্ৰা কৰিছিল। এই ব্যৱসায় বুদ্ধৰ আগৰ শ শ বছৰ ধৰি চলি আছিল। উত্তৰ ভাৰতৰপৰা অহা কিছুমান ব্যৱসায়ীয়ে ম্যানমাৰত, ইৰাৱাডী, চিত্ৰাং (চিটাউং), আৰু ছালাভানা (ছালৱিন) নদীৰ মুখত অৱস্থিত বন্দৰ আৰু চহৰত বসতি স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰ উদাহৰণ হ’ল গান্ধাৰ-কম্বোজা অঞ্চলৰ পোক্খৰাৱতী (=পূষ্কলাৱতী, বৰ্তমানৰ চৰছাদ্দা)ৰপৰা অহা তপছু আৰু ভল্লুক বা ভল্লুক নামৰ দুজন বণিক ভাতৃৰ ক্ষেত্ৰ আৰু ম্যানমাৰতো তেওঁলোকৰ ব্যাৱসায়িক চকী আছিল। [2] বাৰ্মা (ম্যানমাৰ)ৰ প্ৰধান নদীৰ বাবে ইৰাৱাডী নামটো উত্তৰ পাঞ্জাবৰ ইৰাৱতী (ৰবি) নদীৰপৰা প্ৰতিলিপি কৰা হৈছিল। চিলনত এটা পৰম্পৰাও আছে (পূজাভালিয়াত লিপিবদ্ধ) যে তাপছু আৰু ভালুকাই চিলনৰ পূব উপকূল ভ্ৰমণ কৰি চৈত্য নিৰ্মাণ কৰিছিল, তাত। এটা শিলালিপিয়েও একেধৰণৰ ৰেকৰ্ড গঢ়ি তুলিছে। [3]
উত্তৰপথ অঞ্চলৰ কম্বোজাসকলৰপৰা ঘোঁৰা ব্যৱসায়ীসকলে শ্ৰীলংকালৈকে ঘোঁৰাৰ ব্যৱসায় কৰিছিল বুলি প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ড° ডন মাৰ্টিনোৱে কৈছে যে উত্তৰ-পশ্চিম কাম্বোৰোজাৰ ব্যৱসায়ীসকলে অতীজৰেপৰা ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলৰ মাজেৰে শ্ৰীলংকাৰ সৈতে ঘোঁৰাৰ ব্যৱসায় কৰি আহিছে (Apographia Zeylanka, Vol. II, No. 13, p. 76)।
শ্ৰীলংকাৰ অনুৰাধাপুৰাত পোৱা কেইবাটাও প্ৰাচীন গুহাৰ শিলালিপিয়ে প্ৰাচীন সিংহলী ভাষাত কম্বোজা গোশাথা বা কনফেডাৰেচন (গোটে কাবোজিয়ানা) আৰু গ্ৰেণ্ড কম্বোজা ট্ৰেড গিল্ড (কাবোজিয়ানা মহাপুঘ্যানাম)ৰ অস্তিত্ব নিশ্চিত কৰে। কবোজা আৰু কবোজিয়ানা শব্দ উত্তৰপাঠ কম্বোজাৰ প্ৰাচীন সিংহল ৰূপ।
চতুৰ্থ শতিকাৰ এটা পালি গ্ৰন্থ ছিহলৱত্তুত শ্ৰীলংকাৰ ৰোহানাত বাস কৰা কম্বোজা নামৰ লোকৰ এটা দলক বিশেষভাৱে নিশ্চিত কৰা হৈছে।
উত্তৰপথ অঞ্চল আৰু পূব, পশ্চিম, দক্ষিণ ভাৰতৰ দেশসমূহৰ মাজত নিয়মীয়াকৈ ঘোঁৰাৰ ব্যৱসায় মধ্যযুগলৈকে চলি আছিল বুলি প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। বংগৰ ৰজা দেৱপাল (৮১০-৮৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ), মহীশূৰৰ ৰজা বিষ্ণুবৰ্ধন হয়ছাল (১১০৬-১১৫২ খ্ৰীষ্টাব্দ), আৰু বলভী/সৌৰাষ্ট্ৰৰ ৰজা বলভী দেৱ (১১৮৫ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰ হাতত কম্বোজা ঘোঁৰাৰ শক্তিশালী অশ্বাৰোহী ইউনিট আছিল।
গুজৰাট উপদ্বীপৰ মাজেৰে উত্তৰপাথাৰ গন্ধৰা/কম্বোজা আৰু বেক্ট্ৰিয়া অঞ্চললৈ ৰোমান বাণিজ্য (১ খ্ৰীষ্টাব্দৰপৰা ২০০ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ) পোৱাৰ ভাল প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ৰোমৰপৰা গন্ধৰালৈ আমদানি কৰা ৰোমান সোণৰ মুদ্ৰাবোৰ সাধাৰণতে এই অঞ্চলবোৰত গলি বুলিয়নলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল। ==বাণিজ্যিক পথ===
বাণিজ্যিক পথ
[সম্পাদনা কৰক]উত্তৰপাথৰ দৰেই দক্ষিণপথৰ নাম আছিল বাৰাণসীৰপৰা আৰম্ভ হৈ উজ্জয়িন আৰু নৰ্মদা উপত্যকাৰ মাজেৰে অশ্বমক মহাজনপদৰ প্ৰতিষ্ঠান (পাইথান)লৈ (আধুনিক মহাৰাষ্ট্ৰত) আৰু তাৰ পিছত দক্ষিণ দিশলৈ ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলৰফালে আগবাঢ়ি যোৱা দক্ষিণৰ মূল পথটোৰ নাম। সঞ্জীৱ সন্যালৰ "Land of the Seven Rivers: A Brief History of India's Geography" নামৰ গ্ৰন্থখনৰ মতে এই দুটা ঘাইপথৰ সংযোগস্থলে সাৰনাথক (বাৰাণসীৰ ঠিক বাহিৰত) প্ৰাচীন ভাৰতৰ সামগ্ৰী আৰু ধাৰণাৰ আদান-প্ৰদানৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ কৰি তুলিছিল। সান্যালে যুক্তি দিছে যে এই কাৰণেই বুদ্ধই সাৰনাথত প্ৰথম ধৰ্মধ্বনি দিছিল। [4]
পাছলৈ দক্ষিণপথ বিন্দ্যৰ দক্ষিণে অৱস্থিত ভাৰতৰ সেই অঞ্চলৰ নামতো ধাৰলৈ দিয়া হৈছিল যাৰ মাজেৰে দক্ষিণপাঠ পাৰ হৈছিল। ভাৰতৰ দক্ষিণ অংশৰ বাবে ডেক্কান নামৰ উৎপত্তি এই প্ৰাচীন দক্ষিণপাথৰপৰাই হৈছে। উত্তৰাপাথ আৰু দক্ষিণাপথৰ বাণিজ্যিক পথত চলি থকা আন্তঃসম্পৰ্কৰদ্বাৰা পূবৰ দৰ্শনসমূহ হুবহু প্ৰচাৰ হৈছিল।
তথ্যৰ উৎস
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, Grand Trunk Road" (en ভাষাত). UNESCO World Heritage Centre. https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-06-26.
- ↑ Ref: Vipassana Newsletter Vol. 7, No. 10 Dec 97.
- ↑ "Online Buddhist Dictionary of Pali Proper Names". Palikanon.com. http://www.palikanon.com/english/pali_names/b/bhallika.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2012-09-19.
- ↑ Sanjeev, Sanyal (2012-11-15) (en ভাষাত). Land of the Seven Rivers: A Brief History of India's Geography. Penguin Random House India Private Limited. পৃষ্ঠা. 71–76. ISBN 9788184756715. https://books.google.com/books?id=Uv_iDQAAQBAJ.