কলিংগ (অঞ্চল)
কলিংগ | |
|---|---|
অঞ্চল | |
.png) বৈদিক ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত কলিংগ | |
 | |
| Country | ভাৰত |
| State |
|
| প্ৰতিস্থাপক | মহাভাৰতৰ ৰজা কলিংগ |
কলিংগ ভাৰতৰ এক ঐতিহাসিক অঞ্চল। ইয়াক সাধাৰণতে গংগা আৰু গোদাৱৰী নদীৰ মাজৰ পূব উপকূলীয় অঞ্চল বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হয় যদিও ইয়াৰ সীমা শাসকসকলৰ ভূ-খণ্ডৰ লগত উঠা-নমা কৰি আহিছে। কলিংগাৰ মূল ভূ-খণ্ডই এতিয়া সমগ্ৰ ওড়িশা আৰু উত্তৰ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ কিছু অংশ সামৰি লৈছে। ইয়াৰ বহল পৰিসৰত কলিংগ অঞ্চলে বৰ্তমানৰ ছত্তীশগড়ৰ কিছু অংশও সামৰি লৈছিল, যি পশ্চিমে অমৰকান্তকলৈকে বিস্তৃত আছিল।[1] প্ৰাচীন কালত ই গংগা নদীৰ পাৰলৈকে বিস্তৃত আছিল।[2]
কিংবদন্তি মহাভাৰতত কলিংগসকলক এটা প্ৰধান জনগোষ্ঠী হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাত কলিংগ যুদ্ধৰ ফলত এই অঞ্চলটো মৌৰ্যৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহে। পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াক কেইবাটাও আঞ্চলিক বংশই শাসন কৰিছিল যাৰ শাসকসকলে কলিংগাধিপতি ("কলিংগৰ প্ৰভু") উপাধি বহন কৰিছিল; এই বংশসমূহৰ ভিতৰত আছিল মহামঘাবাহন, বশিষ্ঠ, মথাৰা, পিতৰ্ভক্ত, শৈলোদ্ভৱ, ভৌমকৰ, সোমবংশী, আৰু পূব গংগ। কলিং অঞ্চলত শাসন কৰিবলৈ মধ্যযুগীয় যুগৰ শাসকসকল আছিল সূৰ্য্যবংশ গজাপতি, ভোই বংশ,[3] পৰলাখেমুণ্ডি গংগা [4][5] আৰু গঞ্জাম আৰু বিজাগপতমৰ জমিদাৰীসকল।[6]
পৰিসৰ
[সম্পাদনা কৰক]কলিংগ অঞ্চলক সাধাৰণতে গংগা[2] আৰু গোদাবৰী নদীৰ মাজৰ পূব উপকূলীয় অঞ্চল বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হয়। কিন্তু ইয়াৰ সঠিক সীমা ইতিহাসৰ বিভিন্ন সময়ত উঠা-নমা কৰি আহিছে।[7] ৰাজনীতি বিজ্ঞানী সুদামা মিশ্ৰৰ মতে, কলিং জনপদ প্ৰথমে পুৰী আৰু গঞ্জাম জিলাই সামৰি লোৱা অঞ্চলটোক সামৰি লৈছিল।[8] গংগা নদীলৈকে অস্তিত্ব নিশ্চিত কৰিবলৈ ডি কে গাংগুলীয়ে প্লিনি আৰু মহাভাৰতৰ বিৱৰণীৰপৰা উল্লেখ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।[2]
তেওঁ লিখিছে " প্লিনিয়ে স্পষ্টভাৱে অপ্ৰয়োজনীয় ডুপ্লিকেচন কৰিছে।[2] দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে এই জনগোষ্ঠীসমূহৰ চিনাক্তকৰণ আৰু ইয়াৰ অৱস্থান বৰ্ণনাৰ প্ৰকৃতিৰ বাবে কঠিন হৈ পৰিছে যিটো ভুল আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ যেন লাগে।[2] প্লিনিয়ে এটাতকৈ অধিক কলিংগ বসতিৰ অস্তিত্বৰ বিষয়ে তেওঁৰ ধাৰণাটোৰদ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল যাৰপৰা ভাৰতীয় লেখকসকলো সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত নহয়।[2] কিন্তু প্লিনিৰ ওপৰৰ বিৱৰণীটো গুৰুত্বপূৰ্ণ ইয়াৰপৰা দেখা যায় যে কলিংগ উত্তৰ-পূব দিশত গংগালৈকে বিস্তৃত আছিল।[2]গংগাৰপৰা আগলৈ কলিংগৰ ভূ-খণ্ড যে বিস্তৃত আছিল, সেই কথা বাণপৰ্বমৰ ত্ৰিত্যত্ৰ খণ্ডৰ তলৰ অংশসমূহে সমৰ্থন কৰা যেন লাগে।" [2] আৰ চি মজুমদাৰৰ দৰে পণ্ডিতসকলে কলিংগৰ কথা উল্লেখ কৰিছে যে মহানদীৰপৰা গোদাবৰীলৈকে আছিল। অৱশ্যে ওপৰত কোৱাৰ দৰে প্লিনিয়ে গংগাৰ উত্তৰ সীমা হিচাপে গংগাৰ সৰল উল্লেখ আৰু মহাভাৰতে কোৱাৰ দৰে মহানদীৰ উত্তৰত অৱস্থিত আৰু এটা সময়ত ওড়িশা আৰু ঝাৰখণ্ডৰ সীমাৰেখাৰে আবদ্ধ হৈ ওড়িশাৰ ভদ্ৰক জিলাৰ বংগ উপসাগৰত পৰি কলিংগাৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱা বৈতাৰাণী নদীখনে এই দাবী বাতিল কৰে।
প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্যত কলিংগ অঞ্চলটো অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ সৈতে সীমান্তৰ ওচৰত ওড়িশাৰ গঞ্জাম জিলাত অৱস্থিত মহেন্দ্ৰগিৰি পৰ্বতৰ সৈতে জড়িত।[9]
ইতিহাস
[সম্পাদনা কৰক]প্ৰাচীনতা
[সম্পাদনা কৰক]এই অঞ্চলৰ নামটো কলিংগ নামৰ এটা জনগোষ্ঠীৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছে। কিংবদন্তি মহাভাৰত গ্ৰন্থ অনুসৰি কলিংগ আৰু তেওঁলোকৰ ওচৰৰ জনগোষ্ঠীৰ পূৰ্বপুৰুষ ভাতৃ আছিল। এই চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ ভিতৰত আছিল অংগ, ভাংগা, পুন্দ্ৰা আৰু চুহমা।[9]
কলিংগসকলে ওড়িশাৰ বৈতাৰাণী নদীৰপৰা বিশাখাপট্টনম জিলাৰ বাৰাহনন্দিলৈকে বিস্তৃত ভূ-খণ্ড দখল কৰিছিল। প্ৰাচীন কালত ইয়াৰ ৰাজধানী আছিল দন্তকুৰা বা দন্তপূৰা চহৰ (বৰ্তমান শ্ৰীকাকুলাম জিলাৰ চিকাকোলেৰ ওচৰৰ দন্তবক্তৰ দুৰ্গ, লাংগুলীয়া বা লাংগুলিনি নদীৰদ্বাৰা ধুই পেলোৱা)।[10]
ব্ৰাহ্মণ গ্ৰন্থৰ সময়ত কলিংগ ৰাজ্য ইতিমধ্যে আছিল, য'ত ইয়াৰ ৰজা কৰণডুক গান্ধাৰ নগনাজিত আৰু বিদৰ্ভৰ ভীমৰ সমসাময়িক বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।[11]
মহাগোবিন্দ সুত্তান্তৰ মতে কলিংগৰ ৰজা সত্তভু বিদেহৰ ৰেণুৰ সমসাময়িক আৰু কাছিৰ ধাতৰাষ্ঠ বা ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ সমসাময়িক আছিল।[11]
কলিংগৰ কথা পাণিনি আৰু বৌধায়ন দুয়োজনে উল্লেখ কৰিছিল, পিছৰজনে ইয়াক ভাৰতৰ অংশ বুলি গণ্য কৰিছিল।
প্ৰাচীন কলিংগ : কলিংগ ৰাজ্য (প্ৰায় ১১০০ – ২৬১ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব)
[সম্পাদনা কৰক]কলিংগ বংশ (প্ৰথম) (প্ৰায় ১১০০ – ৭০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব)
[সম্পাদনা কৰক]মূল প্ৰবন্ধ: কলিংগ (মহাভাৰত)
.png)
মহাভাৰত আৰু কিছুমান পুৰাণৰ মতে, ৰাজকুমাৰ 'কলিংগ'ই উত্তৰ ছিৰকাৰসকলকে ধৰি উপকূলীয় ওড়িশাৰ বৰ্তমানৰ অঞ্চলত কলিংগ ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। মহাভাৰতত এজন 'শ্ৰুতযুধ'ক কলিংগ ৰাজ্যৰ ৰজা বুলিও উল্লেখ কৰা হৈছে, যিজনে কৌৰৱ শিবিৰত যোগদান কৰিছিল। বৌদ্ধ গ্ৰন্থত মহাগোবিন্দ সুত্তান্ত, কলিংগ আৰু ইয়াৰ শাসক 'সত্তভু'ৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।
জনাজাত শাসকসকল হ’ল –
- ৰজা কলিংগ (কলিংগ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক)
- ৰজা অড্ৰা (অড্ৰা ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক)
- শ্ৰুতাযুধা
- শ্ৰুতাযুষ
- মণিমত
- চিত্ৰংগদ
- সুবাহু
- বিৰাসেনা
- সুদত্ত
- নালিকিৰা
- যৱনৰাজ
- দন্তবখ বা দন্তৱখ্ৰ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় নৱম শতিকা)
- অৱকিন্নয়ো কাৰাকাণ্ডু (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব নৱম শতিকাৰ শেষৰপৰা ৮ম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে)
- বসুপাল (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টম শতিকা)
কলিংগ বংশ (দ্বিতীয়) (প্ৰায় ৭০০ – ৩৫০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব)
[সম্পাদনা কৰক]দ্বিতীয় কলিংগ বংশৰ কথা চুল্লাকলিংগ জাতক আৰু কলিংগবোধি জাতকত উল্লেখ আছে। প্ৰথম কলিংগ বংশৰ শেষ শাসকে আচমকা আৰু বিদৰ্ভৰ ৰজাক সামন্তীয় ৰাজ্য হিচাপে লৈ দণ্ড ৰাজ্যৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ দ্বিতীয় কলিংগ বংশৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰা বুলি কোৱা হয়।
জনাজাত শাসকসকল হ’ল –
- দণ্ডাকি
- মহাকলিংগ
- চুল্লাকলিংগ
- দ্বিতীয় কলিংগ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ৭ম – ৬ষ্ঠ শতিকা)
দাথাবংস মতে অন্যান্য বা পাছৰ কলিংগ শাসকসকল হ’ল –
এই বিষয়ে সম্ভৱতঃ আন এটা বংশ বা দ্বিতীয় কলিংগ বংশৰ শেষৰফালে শাসক আছিল, যাৰ উল্লেখ দাথাবংশত পোৱা গৈছে।
জনাজাত শাসকসকল হ’ল –
- ব্ৰহ্মদত্ত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ – ৫ম শতিকা)
- সত্তভু
- কাছিৰাজা
- সুনন্দা
- গুহাশিৱ
কলিংগৰ সূৰ্য্যবংশ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৫০ – ২৬১)
[সম্পাদনা কৰক]জনাজাত শাসকসকল হ’ল –
- ব্ৰহ্মদিত্যা (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় চতুৰ্থ শতিকা)
তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাজকুমাৰ ‘সুৰুদাসৰুণা-আদিতীয়া’ক নিৰ্বাসিত কৰা হয় আৰু মালদ্বীপৰ ইতিহাস অনুসৰি তেওঁ প্ৰথম ধীৱ মাৰি ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰি আদীত্ত বংশৰ (অদিত্ত বংশ) ভেটি স্থাপন কৰে।
প্ৰাক-শাস্ত্ৰীয় কলিংগ
[সম্পাদনা কৰক]নন্দ সাম্ৰাজ্যৰদ্বাৰা সংযুক্ত (প্ৰায় ৩৪৫ – ৩২২ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব)
[সম্পাদনা কৰক]ইয়াৰ উপৰি চাওক: নন্দ বংশ
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৪৫ৰপৰা ৩৪০ চনৰ ভিতৰত নন্দ শাসক মহাপদ্ম নন্দই কলিংগক চমুকৈ সংলগ্ন কৰা বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল।
নন্দ সাম্ৰাজ্য পশ্চিমে বৰ্তমানৰ পঞ্জাবৰপৰা পূবে ওড়িশা (কলিংগ)লৈকে বিস্তৃত হোৱা যেন লাগে। কলিংগ অঞ্চলৰ নন্দৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ সমৰ্থন পিছৰ ৰজা খৰাভেলাৰ হাতীগুম্ফা শিলালিপি (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় দ্বিতীয় বা প্ৰথম শতিকা)[12]
চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই যেতিয়া নন্দৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল, তেতিয়া খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২২ চনত কলিংগসকলে মগধ সাম্ৰাজ্যৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈছিল।
কলিংগৰ হাতীগুম্ফা শিলালিপি
[সম্পাদনা কৰক]ইয়াৰ উপৰি চাওক: হাতীগুম্ফা শিলালিপি
হাতীগুম্ফা শিলালিপিৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে নন্দৰাজ নামৰ এজন ৰজাই আগতে তাত এটা জলপথ খনন কৰিছিল। নন্দৰাজে নন্দ বংশৰ এজন ৰজাক বুজাইছে বুলি ধৰি ল'লে দেখা যায় যে কলিংগ অঞ্চলটো কোনো এটা সময়ত নন্দসকলে নিজৰ সংলগ্ন কৰি লৈছিল। নন্দৰ পতনৰ পিছত ই পুনৰ স্বাধীন হোৱা যেন লাগে। মেগাষ্টেনিছৰ ইণ্ডিকা (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকা)ত ইয়াক "কেলিংগে" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে:
| প্ৰিনা আৰু কেইনাছ (গংগাৰ উপনৈ) দুয়োখন নদী যাতায়াত কৰিব পৰা নদী। গংগাৰ কাষত বাস কৰা জনগোষ্ঠীসমূহ হ’ল সাগৰৰ ওচৰত থকা কালিংগে আৰু মাণ্ডেইৰ ওপৰত মাল্লীও, যাৰ ভিতৰত মাল্লু পৰ্বত আছে, সেই সকলো অঞ্চলৰ সীমা গংগা।
— মেগাষ্টেনিছ, খণ্ড ২০ প্লিনি বি, ইতিহাস, নাট ৫ ১.২১.৯-২২ ১.[13] |
| কালিংগৰ ৰাজকীয় নগৰখনক পাৰ্থলিছ বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকৰ ৰজাৰ ওপৰত ৬০,০০০ পদাতিক সৈনিক, ১০০০ অশ্বাৰোহী, ৭০০ হাতীয়ে "যুদ্ধৰ ওচৰত" পহৰা আৰু ৱাৰ্ড ৰাখে।
— মেগাষ্টেনিছ, খণ্ড ৫৬ প্লিনি, ইতিহাস, নাট ৬ ২১. ৮-২৩. ১১.[13] |
কলিং যুদ্ধ আৰু মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰদ্বাৰা সংযুক্ত (প্ৰায় ২৬১ – ২২৫ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব)
[সম্পাদনা কৰক]
ইয়াৰ উপৰি চাওক: কলিংগ যুদ্ধ আৰু মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬১ চনত অশোকে কলিংগ আক্ৰমণ কৰি পুনৰ মগধ সাম্ৰাজ্যত সংযুক্ত হয়। ধৌলি পাহাৰৰ ওচৰত চূড়ান্ত যুদ্ধৰ পিছত ৰাজধানী টোছালি মৌৰ্যৰ হাতত পৰে য’ত মৌৰ্য প্ৰদেশ কলিংগৰ মুখ্য কাৰ্যালয়ও আছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২২৪ চনত দশৰথৰ শাসনকালত কলিংগে মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰপৰা বিচ্ছিন্ন হয়।
মহামেঘবাহন সাম্ৰাজ্য (প্ৰায় ২২৪ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব – ২৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ)
[সম্পাদনা কৰক]মূল প্ৰবন্ধ: মহামেঘবাহন বংশ
মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ অৱনতিৰ পিছত এই অঞ্চল মহামেঘবাহন পৰিয়ালৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহে, যাৰ ৰজা খৰাভেলাই নিজকে "কলিংগৰ সৰ্বোচ্চ প্ৰভু" বুলি অভিহিত কৰে। খৰাভেলা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় বা প্ৰথম শতিকাত শাসন কৰা সাম্ৰাজ্যৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ শাসক আছিল আৰু তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ প্ৰধান উৎস শিলৰ কটা হাতীগুম্ফা শিলালিপিৰপৰা পোৱা গৈছে। এই শিলালিপিত তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ বছৰেকীয়া তথ্যৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু লগতে তেওঁক ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প, কল্যাণমূলক কাম-কাজ, কলাৰ পৃষ্ঠপোষকতা, আৰু বহুতো সামৰিক বিজয়ৰ লগতে জৈন ধৰ্মৰ দৰে ধৰ্মৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰাৰ কৃতিত্বও দিয়া হৈছে আনহাতে শিলালিপিত তেওঁক সকলো ধৰ্মৰ ভক্ত বুলিও বৰ্ণনা কৰা হৈছে।[14]
উত্তৰ-শাস্ত্ৰীয় কলিংগ
[সম্পাদনা কৰক]গুপ্ত সাম্ৰাজ্য
[সম্পাদনা কৰক]ইয়াৰ উপৰি চাওক: গুপ্ত সাম্ৰাজ্য
খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাত কলিংগ গুপ্তৰ আধিপত্যৰ অধীনলৈ আহে। গুপ্ত প্ৰত্যাহাৰৰ পিছত ইয়াত কেইবাটাও সৰু সৰু বংশই শাসন কৰিছিল, যাৰ শাসকসকলে কলিংধিপতি ("কলিংগৰ প্ৰভু") উপাধি বহন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মথাৰ, পিতৰ্ভক্ত, বশিষ্ঠ আৰু নল আদি অন্যতম।[15] তেওঁলোকেই পাছত শৈলোদভৱ আৰু আদিম পূৱ গংগা।
শৈলোদ্ভৱ বংশ
[সম্পাদনা কৰক]
ইয়াৰ উপৰি চাওক: শৈলোদ্ভৱ বংশ
সপ্তম শতিকাত শৈলোদভৱসকলে পূব ভাৰতৰ কিছু অংশ শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ মূল ভূ-খণ্ড কংগোডা-মণ্ডল নামেৰে জনাজাত আছিল, আৰু বৰ্তমানৰ গঞ্জাম, খোৰ্ধা আৰু পুৰী জিলাৰ কিছু অংশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। দ্বিতীয় ৰজা মাধৱৰাজে শকল-কলিংধিপতি ("সমগ্ৰ কলিংগৰ প্ৰভু") উপাধি দাবী কৰিছিল।[16] অষ্টম–দশম শতিকাৰ সময়ছোৱাত ভৌমা-কাৰ বংশই এই অঞ্চলত শাসন কৰিছিল যদিও তেওঁলোকে নিজৰ ৰাজ্যখনক "তোছালা" (কলিংগৰ প্ৰাচীন ৰাজধানী টোছালিৰপৰা আহৰণ কৰা) বুলি কয়।
সোমবমশী বা কেশৰী বংশ
[সম্পাদনা কৰক]ইয়াৰ উপৰি চাওক: সোমবমশী বা কেশৰী বংশ
নৱম শতিকাৰপৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰত পূব ভাৰতৰ বৰ্তমানৰ ওড়িশাৰ কিছু অংশত সোমবমশীসকলে শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ ৰাজধানীসমূহৰ ভিতৰত যয়াতীনগৰা আৰু অভিনৱ-যায়তীনগৰা (বৰ্তমান জাজপুৰ) আছিল। তেওঁলোকে কোছালেন্দ্ৰ ("কোছালৰ প্ৰভু") উপাধি দাবী কৰি দক্ষিণ কোছাল অঞ্চলত শাসন কৰে, তাৰ পিছত তেওঁলোকে ভৌমা-কৰৰ উত্তৰাধিকাৰী হৈ বৰ্তমানৰ ওড়িশাৰ কলিংগ আৰু উটকালা অঞ্চল জয় কৰে। এইদৰে তেওঁলোকে নিজকে কলিংগ, কোশল আৰু উত্তকলৰ অধিপতি বুলি কয়।[42] তেওঁলোকে ওড়িশাত শিল্প আৰু স্থাপত্যৰ এক নতুন শৈলীও প্ৰৱৰ্তন কৰে।[17]
মধ্যযুগীয় কলিংগ
[সম্পাদনা কৰক]পূব গংগা বংশ
[সম্পাদনা কৰক]ইয়াৰ উপৰি চাওক: পূব গংগা বংশ
একাদশ–পঞ্চদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত পূব গংগাসকল এই অঞ্চলৰ প্ৰধান শক্তিত পৰিণত হয়, আৰু কলিংগধিপতি উপাধি লাভ কৰে। সোমবংশীসকলৰ উত্তৰাধিকাৰী হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে বিভিন্ন উপাধি গ্ৰহণ কৰে যেনে- ত্ৰিকলিংগধিপতি বা শকল কলিংগধিপতি (তিনিটা কলিংগ বা তিনিওটা কলিংগৰ প্ৰভু যথা কলিংগ(দক্ষিণ), উৎকলা (উত্তৰ), আৰু দক্ষিণ কোশল (পশ্চিম)। তেওঁলোকৰ ৰাজধানী প্ৰথমে কলিংগনগৰ (বৰ্তমানৰ মুখলিংগম)ত আছিল আৰু পিছলৈ দ্বাদশ শতিকাত অনন্তবৰ্মান চোড়াগংগাৰ ৰাজত্বকালত কটক (বৰ্তমান কটক)লৈ স্থানান্তৰিত কৰা হয়। তেওঁ পুৰীত বিখ্যাত জগন্নাথ মন্দিৰও নিৰ্মাণ কৰিছিল।[9]
উত্তৰ অঞ্চলৰপৰা বাৰে বাৰে আক্ৰমণৰ পিছত তৃতীয় অনংগভিম দেৱৰ পুত্ৰ প্ৰথম নৰসিংহদেৱে ত্ৰয়োদশ শতিকাত দক্ষিণ বংগ আক্ৰমণ কৰি তাৰ শাসকক পৰাস্ত কৰি ৰাজধানী (গৌড়া) দখল কৰি নিজৰ বিজয়ৰ স্মৃতিত কনাৰ্কত সূৰ্য্য মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰে। ১২৪৬ খ্ৰীষ্টাব্দত কপিলাশ মন্দিৰত লিখা শিলালিপিত ওড়িশানৰ ৰজাৰ মাজত হাতী সৈন্যবাহিনীৰে গজাপতি বা যুদ্ধহস্তীৰ প্ৰভু বা ৰজা উপাধি ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰথমজন নৰসিংহদেৱো আছিল। ১২৬৪ চনত নৰসিংহৰ মৃত্যুৰ লগে লগে পূব গংগাৰ অৱনতি হ’বলৈ ধৰে আৰু ১৪৩৪ চনত সূৰ্যবংসী গজাপতিৰ উত্তৰাধিকাৰীত্ব লাভ কৰে।[18]
গজাপতি সাম্ৰাজ্য
[সম্পাদনা কৰক]ইয়াৰ উপৰি চাওক: গজপতি সাম্ৰাজ্য
.png)
পূব গংগাৰ শেষ শাসক চতুৰ্থ ভানুদেৱক ১৪৩৫ চনত কপিলেন্দ্ৰ দেৱে সিংহাসনৰপৰা নমাই দিয়ে। এই পৰিঘটনাই উৎকল (উত্তৰ ওড়িশা) আৰু কলিংগ (দক্ষিণ ওড়িশা, উত্তৰ অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ) অঞ্চলত শাসন কৰা গজাপতি সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা ঘটায়। প্ৰতাপৰুদ্ৰ দেৱ আছিল সূৰ্য্যবংশী গজাপতিসকলৰ শেষ মহান ৰজা।
ভৌয় বংশ
[সম্পাদনা কৰক]ইয়াৰ উপৰি চাওক: ভৌয় বংশ
১৫৪০ চনত প্ৰতাপ্ৰুদ্ৰ দেৱৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ কলুৱা দেৱ আৰু খকুৰা দেৱক ৰজা কৰা হয় আৰু পিছলৈ তেওঁলোকৰ মন্ত্ৰী গোবিন্দ বিদ্যাধৰে ভোই বংশৰ ভেটি স্থাপন কৰি হত্যা কৰে। তেওঁলোকে কেৱল ওড়িশাৰ উপকূল নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰিছিল, অভ্যন্তৰীণ অঞ্চলসমূহ গড়জাট ৰজাৰ অধীনত পৰিছিল।
মুকুন্দ দেৱৰ পূব চালুক্য বংশ
[সম্পাদনা কৰক]ইয়াৰ উপৰি চাওক: মুকুন্দ দেৱ
ভেংগী[19]ৰ পূব চালুক্যসকলৰপৰা বংশৰ সন্ধান পোৱা মুকুণ্ড দেৱই বিদ্ৰোহ কৰি ভৌয় বংশৰ শেষৰ দুজন উত্তৰাধিকাৰীক হত্যা কৰে আৰু ১৫৫৯ চনত ভৌয় বংশৰ ভূ-খণ্ডৰ ওপৰত উত্তৰ ওড়িশা উপকূলত নিজকে স্বাধীন শাসক ঘোষণা কৰে যদিও চুলেইমান খান কাৰানীয়ে বংগ অঞ্চলত ৰাজ্য গঠন কৰে যিয়ে মুকুণ্ডাৰ বাবে সম্ভাৱ্য ভাবুকি প্ৰমাণ কৰে দেৱ। গজাপতিসকলৰ পতনৰ অৰ্থ আছিল অঞ্চলটোৰ কেন্দ্ৰীভূত কৰ্তৃত্ব দুৰ্বল হোৱা আৰু তাৰ পিছত উপনৈ আৰু সামন্তীয় ৰাষ্ট্ৰৰ খণ্ডিতকৰণ আৰু স্বাধীনতা।[20]
প্ৰভাৱ
[সম্পাদনা কৰক]স্থানীয় নাগ ৰাজকুমাৰী সোমাক বিয়া কৰাই ফুনান ৰাজ্যৰ (আধুনিক কম্বোডিয়াত কেন্দ্ৰীভূত) সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক হোৱা প্ৰথম বণিক কৌণ্ডিনিয়াৰ উৎপত্তিও প্ৰাচীন কলিংগ অঞ্চলৰপৰাই হৈছে।[21][22]
পণ্ডিত আৰ চি মজুমদাৰৰ মতে খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাৰ জাভাৰ শৈলেন্দ্ৰ বংশৰ উৎপত্তি সম্ভৱতঃ কলিংগৰপৰা হৈছিল আৰু কম্বোডিয়া আৰু চম্পা(আন্নাম) অঞ্চলতো এই বংশ শক্তিশালী আছিল। শৈলেন্দ্ৰসকলক ঠেলাচক্ৰেচি বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু সামুদ্ৰিক দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বিশাল অঞ্চলত শাসন কৰিছিল আৰু এই বংশটো মধ্য জাভাৰ মাতৰাম ৰাজ্য, কিছুসময়ৰ বাবে আৰু সুমাত্ৰাৰ শ্ৰীবিজয় ৰাজ্য দুয়োটাৰে শাসক পৰিয়াল যেন দেখা গৈছিল।[23]
বাৰ্মা কলিংগ-ৰত্তা নামেৰে গৈছিল (পেগুৰ বাবে পুৰণি ভাৰত-চীন ৰেকৰ্ডত দেখা পোৱা সম্ভৱ) আৰু দক্ষিণ মন অঞ্চলত অতি প্ৰাচীন বণিক বসতি আৰু বৌদ্ধ মিছনৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে আৰু খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ ভিতৰত কলিংগ প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ শাসন কালে, আৰাকান নদী উপত্যকা আৰু পেগুৰ আশে-পাশে, মাৰ্টাবন উপসাগৰৰ আশে-পাশে কেন্দ্ৰীভূত হৈছিল। ইয়াংগনৰ ওচৰৰ টাণ্টেত খনন কৰা এখন জাহাজৰ অৱশিষ্ট কালিংগান ব্যৱসায়ীৰ বুলি ধাৰণা কৰা হৈছে। স্থানৰ নাম আৰু স্থাপত্যৰ সাদৃশ্যয়ো সমগ্ৰ বংগ উপসাগৰৰ ঘনিষ্ঠ যোগাযোগৰ ইংগিত দিয়ে।[24][25]
মালদ্বীপৰ ইতিহাস অনুসৰি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাৰ আগতে প্ৰথম ৰাজ্য ধীৱ মাৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল সৌৰ বংশৰ নিৰ্বাসিত ৰাজকুমাৰ আৰু কলিংগ ৰাজ্যৰ ৰজা ব্ৰহ্মাদিত্তিয়াৰ পুত্ৰ সৌৰুদাসৰুণ-আদিতীয়াই আৰু আদীত্ত বংশৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।[26]
এৰিক কেচিনোৰ মতে ফিলিপাইনছত বুটুয়ানৰ এজন ৰজাক কিলিং বুলি কোৱা হৈছিল; কেচিনোৱে ৰজাজন ভিছায়ান মূলৰ নহয় বৰঞ্চ ভাৰতীয় মূলৰ বুলি ধাৰণা কৰিছিল, কেৱল এই সম্ভাৱনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি যে কিলিং নামটোয়ে ভাৰতীয়ক বুজায় আৰু মালয় শব্দ কেলিং ৰ সৈতে একে।
কলিংগাৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে এতিয়াও বৰ্তমানৰ শব্দ কেলিং বা ক্লিং, দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ কিছু অংশত ভাৰতীয় উপমহাদেশ বা ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী ব্যক্তিক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু বৰ্তমান ইয়াৰ কিছুমান অপমানজনক আৰু অপমানজনক অৰ্থ আছে, বিশেষকৈ মালয়েছিয়াত। ১৬ শতিকাৰ পৰ্তুগীজ ভ্ৰমণকাৰী কাষ্টানহেডাই মেলাকাৰ কেলিং সম্প্ৰদায়ৰ বিষয়ে লিখিছিল যিসকলে মালাকা চহৰৰ উত্তৰ অংশ(মেলাকা)ত বাস কৰিছিল। বণিকসকলক কুইলিন (ক্লিং, ভাৰতৰপৰা অহা কলিংগাৰ লোক) নামেৰে জনা গৈছিল।[27]
১১৮৭ চনৰপৰা ১১৯৬ চনলৈকে শ্ৰীলংকাৰ শাসক নিছাংকা মাল্লাই সিংহপুৰাত জন্মগ্ৰহণ কৰা কলিংগৰ এটা ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য বুলি উল্লেখ কৰিছে।[28]
লগতে চাওক
[সম্পাদনা কৰক]- ওড়িশাৰ ইতিহাস
- ওড়িশাৰ শাসকসকলৰ তালিকা
- কলিংগ লিপি, ব্ৰাহ্মী লিপিৰপৰা উদ্ভৱ
- কেলিং
- কালিংগ ৰাজ্য
তথ্য সংগ্ৰহ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Majumdar, R.C. (1996). Outline of the History of Kalinga. Asian Educational Services. পৃষ্ঠা. 1, 19. ISBN 9788120611948. https://archive.org/details/outlineofhistory00rcma। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 May 2021.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Ganguly, DK (1975) (English ভাষাত). Historical Geography and dynastic History of Orissa (1st সম্পাদনা). প্ৰকাশক Kolkata: Punthi Pustak. পৃষ্ঠা. 6–7. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.148266/page/n21/mode/1up?q=north-east&view=theater.
- ↑ O'Malley, L.S.S. (2007). Bengal District Gazetteer : Puri. Concept Publishing Company. পৃষ্ঠা. 30. ISBN 978-81-7268-138-8. https://books.google.com/books?id=pwD0-YV2LCYC&pg=PA30। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 February 2021.
- ↑ Padhy, S. C. (2005–2006), "Formation of Orissa Province and Role of Oriyas in Berhampur", Proceedings of the Indian History Congress (Indian History Congress) খণ্ড 66: 1030–1040, https://www.jstor.org/stable/44145916, আহৰণ কৰা হৈছে: 31 December 2020
- ↑ Odisha District Gazetteers Gajapati, GAD, Govt of Odisha, 2002, p. 51, http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Gajapati_Gazetteer.pdf
- ↑ Maclean, C.D. (1877), Standing Information Regarding the Official Administration of the Madras Presidency in each Department, Madras University, https://archive.org/details/dli.csl.7900
- ↑ R. C. Majumdar 1996, পৃষ্ঠা. 1.
- ↑ Sudama Misra (1973). Janapada state in ancient India. Bhāratīya Vidyā Prakāśana. পৃষ্ঠা. 78. https://books.google.com/books?id=se1oyofmPLMC.
- 1 2 3 Dineschandra Sircar (1971). Studies in the Geography of Ancient and Medieval India. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0690-0.
- ↑ K. A. Nilakanta Sastri, ed. (1988) [1967]. Age of the Nandas and Mauryas (2nd ed.). Delhi: Motilal Banarsidass. ISBN 81-208-0465-1.
- 1 2 Raychaudhuri, Hemchandra (1953). Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of Gupta Dynasty. University of Calcutta
- ↑ Irfan Habib; Vivekanand Jha (2004). Mauryan India. A People's History of India. Aligarh Historians Society / Tulika Books. ISBN 978-81-85229-92-8. p.13
- 1 2 "South Dakota State University Homepage | South Dakota State University" (PDF). www.sdstate.edu. Archived from the original on 21 March 2015.
- ↑ Sailendra Nath Sen (1999). Ancient Indian History and Civilization. New Age International. ISBN 978-81-224-1198-0.
- ↑ Tripathy, Snigdha (1997). Inscriptions of Orissa.। Vol. I – Circa 5th–8th centuries A.D. Indian Council of Historical Research and Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1077-8. p-219
- ↑ Tripathy, Snigdha (1997). Inscriptions of Orissa.। Vol. I – Circa 5th–8th centuries A.D. Indian Council of Historical Research and Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1077-8. p-64-65
- ↑ Walter Smith (1994). The Mukteśvara Temple in Bhubaneswar. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0793-8.
- ↑ Manas Kumar Das (24 June 2015), History of Odisha Archived 2021-12-04 at the Wayback Machine (From Earliest Times to 1434 A.D.) (PDF Archived 2021-12-04 at the Wayback Machine), DDCE Utkal University, pp. 109, 111
- ↑ Durga Prasad Patnaik (1989). Palm Leaf Etchings of Orissa. Abhinav Publications. pp. 4–. ISBN 978-81-7017-248-2.
- ↑ O'Malley, L.S.S. (1 January 2007). Bengal District Gazetteer : Puri. Concept Publishing Company. p. 30. ISBN 978-81-7268-138-8. Retrieved 2 December 2012.
- ↑ Sanyal, Sanjeev (2016). The Ocean of Churn: How the Indian Ocean Shaped Human History. Penguin UK. pp. 82–84. ISBN 978-93-86057-61-7.
- ↑ Tarling, Nicholas (2008). The Cambridge History of Southeast Asia. Cambridge University Press. ISBN 9781139055482.
- ↑ R. C. Majumdar, R. C. (1933). "IV. Les rois Šailendra de Suvarnadvîpa". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient. 33 (1): 121–141. doi:10.3406/befeo.1933.4618.
- ↑ Patnaik, Durga Prasad (1989). Palm Leaf Etchings of Orissa. Abhinav Publications. ISBN 81-7017-248-9.
- ↑ Benudhar Patra (November 2005), Kalinga and Burma – A Study in Ancient Relations (PDF), Orissa Review, archived from the original (PDF) on 6 May 2025, retrieved 24 March 2021
- ↑ Mohamed, Naseema (2005). "First Settlers". Note on the Early History of the Maldives: 9. doi:10.3406/arch.2005.3970. Retrieved 21 March 2021.
- ↑ KA Nilakanta Sastri (1939). "Foreign Notices Of South India From Megasthenes To Ma Huan". p. 311.
- ↑ Rasanayagam, C.; Rasanayagam, M. C. (1993). Ancient Jaffna. Asian Educational Services. ISBN 978-81-206-0210-6.