সমললৈ যাওক

কৈলাশ পৰ্বত

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
কৈলাশ পৰ্বত
গেং টাইজ [1][2]
গেং ৰিনপোচে

কৈলাশ পৰ্বতৰ উত্তৰ মুখ
উচ্চতা 6,638 m (21,778 ft)[3][4]
অৱস্থান
Burang County, Tibet Autonomous Region
প্ৰসাৰ Gangdise Shan
স্থানাংক 31°4′0″N 81°18′45″E / 31.066667°N 81.3125°E / 31.066667; 81.3125স্থানাংক: 31°4′0″N 81°18′45″E / 31.066667°N 81.3125°E / 31.066667; 81.3125
আৰোহন
প্ৰথম আৰোহনকাৰী Unclimbed (prohibited)

কৈলাশ পৰ্বত (ইংৰাজী: Mount Kailash also Kailasa[টোকা 1], Gang Tise[টোকা 2] and Gang Rinpoche or Kangrinboqê[টোকা 3]) চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ ঙাৰী প্ৰিফেকচাৰৰ এটা পৰ্বত। ই তিব্বতী মালভূমিৰ পশ্চিম অংশত ট্ৰেন্সহিমালয়ৰ গাংদিচ শ্বান পৰ্বতমালাত অৱস্থিত। কৈলাশ পৰ্বতৰ শিখৰটো ৬,৬৩৮ মিটাৰ (২১,৭৭৮ ফুট) উচ্চতাত, চীন, ভাৰত আৰু নেপালৰ মাজৰ পশ্চিম ত্ৰি সীমান্তৰ ওচৰত অৱস্থিত।

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

[সম্পাদনা কৰক]

এই পৰ্বতটোক সংস্কৃতত "কৈলাশ" (कैलास; var. Kailāśa कैलाश) নামেৰে জনা যায়।[5][6] এই নামটো "কেলাছা" শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হ'ব পাৰে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "স্ফটিক"।[7][8]

ভূগোল আৰু ভূ-প্ৰকৃতি

[সম্পাদনা কৰক]
পটভূমিত কৈলাশ পৰ্বত আৰু আগফালে মনাসৰোৱৰ (সোঁফালে) আৰু ৰক্ষস্তল হ্ৰদ, অঞ্চলটোৰ ভূ-প্ৰকৃতি

কৈলাশ পৰ্বত চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ ঙাৰী প্ৰিফেকচাৰত অৱস্থিত।[9][10] ই তিব্বতী মালভূমিৰ পশ্চিম অংশত ট্ৰান্সহিমালয়ৰ গাংদিচ শ্বান (কৈলাশ ৰেঞ্জ বুলিও কোৱা হয়)ত অৱস্থিত। কৈলাশ পৰ্বতৰ শৃংগ ৬,৬৩৮ মিটাৰ (২১,৭৭৮ ফুট) উচ্চতাত।[11][12]এই অঞ্চল চীন, ভাৰত আৰু নেপালৰ সীমান্তৰ পশ্চিম ত্ৰিবিন্দুৰ উত্তৰত অৱস্থিত।[13]

পশ্চিম গাংদিচ পৰ্বতমালাৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা প্ৰধান নদীসমূহ হ’ল য়াৰলুং ছাংপো (যি ব্ৰহ্মপুত্ৰ হৈ পৰে), সিন্ধু, ছতলেজ আৰু গংগাৰ উপনৈ ঘঘ্ৰা। এই সকলোবোৰ নদী ব্যৱস্থাই এই অঞ্চলৰ পৰা ৬০ কিলোমিটাৰ (৩৭ মাইল) ব্যাসাৰ্ধৰ ভিতৰত উৎপত্তি হয়।[11][14][15] কৈলাশ পৰ্বত মানসৰোৱৰ আৰু ৰক্ষস্তল হ্ৰদৰ পাৰত অৱস্থিত। ৩২০ কিলোমিটাৰ বৰ্গফুট (১২০ বৰ্গমাইল) এলেকাত বিস্তৃত মানসৰোৱৰ বিশ্বৰ সৰ্বোচ্চ মিঠা পানীৰ হ্ৰদ।[14][16][17]

ভূতত্ত্ব

[সম্পাদনা কৰক]

কৈলাশ পৰ্বতৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলটো এটা বৃহৎ বৰফৰ অৱশিষ্ট। যিয়ে চতুৰ্থ যুগৰ সময়ছোৱাত এই অঞ্চলটো সামৰি লৈছিল, যাৰ শেষৰটো প্ৰায় ১০,০০০ বছৰ আগতে পিছুৱাই গৈছিল। পাহাৰটো গ্ৰেনাইটৰ ভিত্তিত থিয় হৈ থকা এটা ডাঙৰ মেটাচেডিমেণ্টেৰী ছাদৰ লকেট হ’ব পাৰে। সিন্ধু নদীৰ উৎস অঞ্চলৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ক্ৰিটেচিয়াছৰ শেষৰ পৰা মধ্য চেন'জয়িকলৈকে ৰূপান্তৰিত পলসুৱা শিলৰ ব্যাপক পৰিসৰৰ ফল্ট আৰু ইয়াৰ মাজত আগ্নেয় চেন'জয়িক গ্ৰেনাইটিক শিল। চেনোজয়িক শিলে টেথিছ সাগৰীয় খোলাৰ তললৈ যোৱাৰ আগতে জমা হোৱা সাগৰৰ পাৰৰ সাগৰীয় চূণশিলক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ভাৰত আৰু এছিয়া মহাদেশৰ মাজত সংঘৰ্ষৰ পূৰ্বে টেথিছ সাগৰীয় খোলাৰ তললৈ যোৱাৰ সময়ত এছিয়া ব্লকৰ দক্ষিণ প্ৰান্তত এই পলস জমা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও ইয়চিনৰ শেষৰ ফালে আগ্নেয়গিৰিৰ গঠন আবৰি থকা বালিৰ টিলাও অন্তৰ্ভুক্ত, য'ত ক্ৰিটেচিয়াছ আৰু ইয়চিন পলসৰ মাজত থাকে।[18][19]

জলবায়ু

[সম্পাদনা কৰক]

এপ্ৰিলৰ পৰা জুন মাহলৈকে বতৰ যথেষ্ট শুকান, দিনৰ তাপমাত্ৰা ৫ৰ পৰা ১৭ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (৪১ৰ পৰা ৬৩ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) আৰু ৰাতিৰ উষ্ণতা ০ৰ পৰা ৬ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (৩২ৰ পৰা ৪৩ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট)ৰ ভিতৰত থাকে। অক্টোবৰ মাহত তাপমাত্ৰা হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু শীতকালত দিনৰ উষ্ণতা −৪ৰ পৰা ০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (২৫ৰ পৰা ৩২ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট)লৈ যথেষ্ট হ্ৰাস পায় আৰু ৰাতিৰ উষ্ণতা আৰু কম −২০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (−৪ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট)লৈ হ্ৰাস পায় আৰু জানুৱাৰী মাহটোৱেই আটাইতকৈ ঠাণ্ডা।[20] বাৰিষাৰ ফলত জুন মাহৰ শেষৰ পৰা আগষ্টলৈকে বৰষুণ আৰু শীতল বতাহ আহে।[21]

পৰ্বতাৰোহণ

[সম্পাদনা কৰক]
দক্ষিণৰ পৰা কৈলাশ পৰ্বত

১৯২৬ চনত আলমোৰাৰ উপ আয়ুক্ত হিউ ৰাটলেজে ঙাৰিৰ গাৰ্পন (স্থানীয় তিব্বতী নেতা)ক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ সেই অঞ্চললৈ যায়। যিহেতু গাৰ্পন তাত নাছিল, সেয়েহে তেওঁ কৈলাশ পৰ্বত প্ৰদক্ষিণ কৰি অধ্যয়ন কৰিছিল।[22] ৰাটলেজৰ মতে, এই পৰ্বতটোৰ উচ্চতা প্ৰায় ৬,০০০ মিটাৰ (২০,০০০ ফুট) আছিল আৰু ইয়াক বগাই যোৱাটো একেবাৰে অসম্ভৱ আছিল।[23] তেওঁ উত্তৰ-পূব ৰিজৰ কাষেৰে আৰোহণৰ কথা ভাবিলে আৰু কৰ্ণেল আৰ চি উইলছনৰ সৈতে সেই অঞ্চলটো অন্বেষণ কৰি আছিল, যিজন পাহাৰৰ সিটো পাৰে চেটেন নামৰ এজন শ্বেৰ্পাৰ সৈতে আছিল। উইলছনৰ মতে, চেটেনে তেওঁক কৈছিল যে দক্ষিণ-পূবৰ ৰিজে শিখৰলৈ যোৱাৰ এক সম্ভৱপৰ পথ। উইলছনে বুজাই দিলে যে যদিও তেওঁলোকে পাহাৰ বগাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, তথাপিও তেওঁলোকে প্ৰচণ্ড বৰফৰ সন্মুখীন হৈছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোকে আৰোহণ অসম্ভৱ হৈ পৰিছিল।[24][25]

ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য্য

[সম্পাদনা কৰক]

হিন্দু, বৌদ্ধ, বন ধৰ্ম আৰু জৈন ধৰ্মত কৈলাশ পৰ্বতক পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।[26][27][28][29]

হিন্দু ধৰ্ম

[সম্পাদনা কৰক]
কৈলাশৰ হিন্দু পবিত্ৰ শিৱ পৰিয়াল (প্ৰায় ১৮১০-১৮২০) চিত্ৰিত এখন ছবি

হিন্দু শিল্প আৰু সাহিত্যত এই পৰ্বতটোক শিৱৰ বাসস্থান বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যিয়ে তেওঁৰ পত্নী পাৰ্বতী আৰু তেওঁলোকৰ সন্তান গণেশ আৰু কাৰ্তিকৰ সৈতে তাত বাস কৰা চিত্ৰিত কৰা হৈছে।[30][31] আদিম হিন্দু চিত্ৰণত কৈলাশক হিমালয়ৰ অন্যতম পৰ্বত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।[32] হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনীত মেৰু পৰ্বতক স্বৰ্গলৈ যোৱা চিৰি বুলি গণ্য কৰা হয়, য'ত দেৱতাসকলে বাস কৰে আৰু বিষ্ণু পুৰাণত উল্লেখ আছে যে ই ছটা পৰ্বতমালাৰে আগুৰি থকা পদুমৰ দৰে পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰত অৱস্থিত, ইয়াৰে এটা হৈছে হিমালয়।[33][34] পিছৰ হিন্দু ধৰ্মতত্ত্বত কৈলাশক মেৰু পৰ্বতৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হয়। [35][36][37] শিৱক পদুম অৱস্থাত বহি পৰ্বতৰ পৰিসীমাৰ ভিতৰত ধ্যানত নিয়োজিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।[38][39] হিন্দু মহাকাব্য ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতত কৈলাশ আৰু মানসৰোবৰৰ উল্লেখ আছে।[40]

হিন্দু শাস্ত্ৰ আৰু ভাস্কৰ্য্যৰ চিত্ৰণ অনুসৰি কৈলাশ পৰ্বতত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাৰ পিছতে দানৱ-ৰজা ৰাৱণে পৰ্বত কঁপাইছিল। এই কথাই ভগৱান শিৱক ক্ষুব্ধ কৰি তুলিলে, যিয়ে পৰ্বতৰ ওপৰত ভৰিৰ আঙুলিটো হেঁচা মাৰি মাজতে ৰাৱণক আৱদ্ধ কৰি পেলালে। ৰাৱণে মুক্তি পোৱাৰ আগতে হাজাৰ বছৰ ধৰি শিৱৰ প্ৰশংসাত গীত গাইছিল।[41][42][43][44] শিৱৰ এই ৰূপটোক ৰাৱণানুগ্ৰহ (অৰ্থাৎ "ৰাৱণৰ প্ৰতি দয়া কৰা ৰূপ") বুলিও কোৱা হয়।[45]

বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু বন ধৰ্ম

[সম্পাদনা কৰক]
কৈলাশ পৰ্বতৰ এখন থাংকা চিত্ৰ

বৌদ্ধ গ্ৰন্থ অনুসৰি কৈলাশ পৰ্বতক পৌৰাণিক মেৰু পৰ্বত বুলি জনা যায়।[36][46] বৌদ্ধ ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞানত কৈলাশে কেন্দ্ৰীয় স্থান লাভ কৰিছে আৰু কিছুমান বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ বাবে ই এক প্ৰধান তীৰ্থস্থান।[47]বৌদ্ধ ধৰ্মত কৈলাশ পৰ্বতে জগতৰ পিতৃক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু মানসৰোৱৰ হ্ৰদে মাতৃৰ প্ৰতীক।[14] এই অঞ্চলৰ কেইবাটাও স্থান পদ্মসম্ভৱৰ সৈতে জড়িত, যিয়ে খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাত তিব্বতত তান্ত্ৰিক বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ কৃতিত্ব লাভ কৰে।[48][49][50] বজ্ৰায়ণ বৌদ্ধসকলে বিশ্বাস কৰে যে তিব্বতৰ বন ধৰ্মৰ অনুগামী নাৰো বনচামৰ সৈতে সন্ত মিলাৰেপাৰ (প্ৰায় ১০৫২ – প্ৰায় ১১৩৫) প্ৰত্যাহ্বান আছিল।[51] দুয়োজনে বুদ্ধিমত্তাৰ যুদ্ধত লিপ্ত হয় আৰু দুয়োৰে কোনোটোৱেই নিৰ্ণায়ক সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰিলে। শেষত সহমতত উপনীত হ’ল যে যিয়েই প্ৰথমে কৈলাশৰ শিখৰত উপনীত হ’ব পাৰে তেওঁ বিজয়ী হ’ব। নাৰোৱে নিজৰ যাদুকৰী ঢোলত ঢালত উঠি যোৱাৰ সময়ত মিলাৰেপাই সূৰ্য্যৰ ৰশ্মিত উঠি শিখৰলৈ গৈছিল, যাৰ ফলত প্ৰতিযোগিতাত জয়ী হৈছিল। তেওঁ ওচৰৰ পৰ্বতটোও বন ধৰ্মক দিছিল, যিটো বৰ্তমান বনৰি নামেৰে জনাজাত।[52][53][54]

বন জনগোষ্ঠীৰ বাবে এই পৰ্বতটো আকাশ দেৱী ছিপাইমেনৰ বাসস্থান আৰু এই পৰ্বতটো আছিল জাং ঝুঙৰ প্ৰাচীন বন সাম্ৰাজ্যৰ কেন্দ্ৰ [26][55][56] তিব্বতীসকলৰ বিশ্বাস অনুসৰি এই পৰ্বতটো আছিল বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ মাণ্ডালাৰ কেন্দ্ৰ আৰু চাৰিটা মূল দিশত বৈ যোৱা পৌৰাণিক সিংহ, ঘোঁৰা, ময়ুৰ আৰু হাতী নদীৰ উৎস।[57]

জৈন ধৰ্ম

[সম্পাদনা কৰক]

জৈন শাস্ত্ৰ অনুসৰি জৈন ধৰ্মৰ প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভদেৱে কৈলাশ পৰ্বতত মোক্ষ (মুক্তি) লাভ কৰিছিল।[26][58][59] জৈনসকলে বিশ্বাস কৰে যে ঋষভদেৱে মোক্ষ লাভ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ সম্ৰাট ভৰত চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই অঞ্চলৰ ২৪টা তীৰ্থংকৰৰ তিনিটা স্তুপ আৰু চৌবিশটা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল য'ত তেওঁলোকৰ মূৰ্তিবোৰ বহুমূলীয়া শিলেৰে আবৃত কৰিছিল আৰু ইয়াৰ নাম সিংহনিষ্ঠা ৰাখিছিল।[60]

তেওঁ মহামগ নামেৰে পোন্ধৰ দিনীয়া অনুষ্ঠান এটাও কৰি কৈলাশৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিছিল।[61] পিছত পাহাৰৰ চাৰিওফালে ডাঙৰ ডাঙৰ গাঁত খান্দি তাৰ মাজেৰে গংগা নদীক অন্য দিশলৈ লৈ যোৱা হয়।[60] ২৪ আৰু অন্তিম তীৰ্থংকৰ মহাবীৰক জন্মৰ কিছু সময়ৰ পিছত মাক গভীৰ টোপনিত যোৱাৰ সময়ত ইন্দ্ৰই মেৰুৰ শিখৰলৈ লৈ যায়। তাত তেওঁক বহুমূলীয়া অভিষেকেৰে অভিষেক কৰা হৈছিল।[62][63]

তীৰ্থযাত্ৰা

[সম্পাদনা কৰক]

যিহেতু ইয়াক বিভিন্ন ধৰ্মত পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়, সেয়েহে মানুহে এই পৰ্বতলৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰে, যাক যাত্ৰা বুলি জনা যায়।[64] যদিও প্ৰথম তীৰ্থযাত্ৰা কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল সেয়া জনা নাযায়, তথাপিও ই বহু বছৰ ধৰি চলি অহা আটাইতকৈ পুৰণি তীৰ্থযাত্ৰাৰ ভিতৰত অন্যতম।[14][39]

Mani stones on the path around Mount Kailash

টোকা

[সম্পাদনা কৰক]
  1. ↑ Sanskrit: कैलास, Kailāsa
  2. ↑ Standard Tibetan: གངས་ཏི་སེ།
  3. ↑ Standard Tibetan: གངས་རིན་པོ་ཆེ; চীনা: {{{c}}}

তথ্য সংগ্ৰহ

[সম্পাদনা কৰক]
  1. ↑ "Mount Kailas". Britannica. Retrieved 27 August 2025. It is referred to in Tibetan as Gang Tise ("Great Snow Mountain" or "Snow Jewel"). 
  2. ↑ McKay 2015.
  3. ↑ "The Snow Mountains of China: Kangrin Boqe Topographic Map". 1997. https://www.omnimap.com/catalog/int/china2.htm#p2। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 November 2023. 
  4. ↑ "Open Topo Map". https://opentopomap.org/#map=13/31.05808/81.31780। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 November 2023. 
  5. ↑ "Sanskrit Dictionary". Monier-Williams. পৃষ্ঠা: 311. http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0311-kesaragrAma.jpg। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 December 2023. 
  6. ↑ "Entry for कैलासः". Apte Sanskrit-English Dictionary. Archived from the original on 8 July 2012. https://archive.today/20120708062933/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1523.apte। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 December 2023. 
  7. ↑ Jones & Ryan 2006, পৃষ্ঠা. 220.
  8. ↑ Williams, Monier. "Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary". Archived from the original on 31 August 2018. https://web.archive.org/web/20180831043117/http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 October 2017. "kelāsa m. crystal W" 
  9. ↑ Samkar 2020, পৃষ্ঠা. 3.
  10. ↑ "Mount Kailas". Britannica. Archived from the original on 1 June 2023. Retrieved 1 December 2023.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  11. ↑ 11.0 11.1 Freeman Attwood (2003). "Gangdise Mountains". Alpine Journal খণ্ড 4: 103–109. https://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_2003_files/AJ%202003%20103-110%20Freeman-Attwood%20Gangdise.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 March 2024. 
  12. ↑ "Mount Kaliash, China". Peakbagger.com. https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10593। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024. 
  13. ↑ Claude Arpi (23 February 2024). "China playing new border games close to Mt Kailash". Deccan Chronicle. https://www.deccanchronicle.com/opinion/columnists/claude-arpi-china-playing-new-border-games-close-to-mt-kailash-883053. 
  14. ↑ 14.0 14.1 14.2 14.3 Brockman 2011, পৃষ্ঠা. 356.
  15. ↑ "Lake Mapam". Britannica. Archived from the original on 20 August 2024. Retrieved 1 December 2023.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  16. ↑ Likens 2009, পৃষ্ঠা. 505.
  17. ↑ Likens 2010, পৃষ্ঠা. 294.
  18. ↑ Pete Winn. "Geology and Geography of the Mt. Kailash area and Indus River headwaters in southwestern Tibet". http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/indushwgeo/kailash&indushwgeo.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 January 2014. 
  19. ↑ "Geology and Geography of the Mt. Kailash area and Indus River headwaters in southwestern Tibet". Ministry of Geology and Mineral Resources, China. http://plate-tectonic.narod.ru/chinageo1photoalbum.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 January 2014. 
  20. ↑ "Tibet Weather". Tibet tour. https://www.tibettour.org/tibet-weather/best-time-to-visit-kailash.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024. 
  21. ↑ Kailash Yatra (Report). Government of India. 12 May 2006. p. 60. https://www.mea.gov.in/Uploads/PublicationDocs/19148_Kailash_Mansarovar_Yatra_A_Guidebook_12-05-2006.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024. 
  22. ↑ Samkar 2020, পৃষ্ঠা. 95.
  23. ↑ Hugh Ruttledge (1928). "Notes on a Visit to Western Tibet in 1926". The Geographical Journal (The Royal Geographical Society) খণ্ড 71 (5): 431–438. doi:10.2307/1783276. https://www.jstor.org/stable/1783276। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024. 
  24. ↑ R.C.Wilson (1928). "Kailas Mountains". Alpine Journal খণ্ড 40: 23–37. http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1928_files/AJ%201928%20Vol%2040%2023-37%20Wilson%20Kailas%20Parbat.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024. 
  25. ↑ Snelling 1983, পৃষ্ঠা. 15–39.
  26. ↑ 26.0 26.1 26.2 Albinia 2008, পৃষ্ঠা. 288.
  27. ↑ Izu, Kenro (2013). "Passage to Kailash". World Literature Today খণ্ড 87 (2): 68. doi:10.7588/worllitetoda.87.2.0068. 
  28. ↑ "Kailash Manasarovar Yatra". Ministry of External Affairs, Government of India. Archived from the original on 17 June 2022. https://web.archive.org/web/20220617011329/https://kmy.gov.in/kmy/?lang=en। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 July 2022. 
  29. ↑ Karen Swenson (16 March 2003). "A Sacred Circuit in Tibet". The New York Times. https://www.nytimes.com/2003/03/16/travel/a-sacred-circuit-in-tibet.html. 
  30. ↑ Archer 1973, পৃষ্ঠা. 365.
  31. ↑ Flood 1996, পৃষ্ঠা. 151.
  32. ↑ McKay 2015, পৃষ্ঠা. 74.
  33. ↑ Zimmer 1946, পৃষ্ঠা. 68.
  34. ↑ Allen 1982, পৃষ্ঠা. 4.
  35. ↑ Allen 1982, পৃষ্ঠা. 8.
  36. ↑ 36.0 36.1 McKay 2015, পৃষ্ঠা. 13.
  37. ↑ Thubron 2011, পৃষ্ঠা. 5.
  38. ↑ Wolpert 1994, পৃষ্ঠা. 74.
  39. ↑ 39.0 39.1 Thubron 2011, পৃষ্ঠা. 6.
  40. ↑ Allen 1982, পৃষ্ঠা. 3.
  41. ↑ Rangaswamy 1990, পৃষ্ঠা. 527.
  42. ↑ Honour & Fleming 2005, পৃষ্ঠা. 443.
  43. ↑ Henry 2022, পৃষ্ঠা. 46.
  44. ↑ DiBiasio 2013, পৃষ্ঠা. 33.
  45. ↑ Dallapiccola 2003.
  46. ↑ Govinda 1966, পৃষ্ঠা. 198.
  47. ↑ Buswell 2004, পৃষ্ঠা. 407-408.
  48. ↑ McKay 2015, পৃষ্ঠা. 84.
  49. ↑ "Padmasambhava". Britannica. https://www.britannica.com/biography/Padmasambhava। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2024. 
  50. ↑ Heller, Orofino & Ramble 2003, পৃষ্ঠা. 187.
  51. ↑ Gyatso 2022, পৃষ্ঠা. 395.
  52. ↑ Samkar 2020, পৃষ্ঠা. 21.
  53. ↑ Batchelor 1987, পৃষ্ঠা. 367.
  54. ↑ Vinding 1998, পৃষ্ঠা. 413.
  55. ↑ Allen 2013, পৃষ্ঠা. 266-267.
  56. ↑ Chamaria 1996, পৃষ্ঠা. 19.
  57. ↑ Govinda 1966, পৃষ্ঠা. 199-200.
  58. ↑ Rai 1929, পৃষ্ঠা. 178.
  59. ↑ "Rishabhanatha". Britannica. Archived from the original on 19 May 2017. Retrieved 1 June 2024.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  60. ↑ 60.0 60.1 Jain 2009, পৃষ্ঠা. 273.
  61. ↑ Rai 1929, পৃষ্ঠা. 179-180.
  62. ↑ Welch 1985, পৃষ্ঠা. 71.
  63. ↑ "Jainism Literature Center - Rituals". Archived from the original on 16 August 2019. https://web.archive.org/web/20190816172741/https://sites.fas.harvard.edu/~pluralsm/affiliates/jainism/ritual/shantikalash.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 December 2018. 
  64. ↑ "Kailash Mansarovar Yatra". Government of Uttarakhand. https://pithoragarh.nic.in/kailash-mansarovar-yatra/। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 December 2023. 
"https://as.wikipedia.org/w/index.php?title=কৈলাশ_পৰ্বত&oldid=571153"ৰ পৰা অনা হৈছে