কোচি

কোচি
Kochi
কোচি; Kochi കൊച്ചി
	মহানগৰ
	মেৰিন ড্ৰাইভ ইনফ’পাৰ্ক ফৰ্ট কোচি বীচ হিল পেলেচ সংগ্ৰহালয় কোচি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মেৰিনা কুইঞ্চ ৱে বলগেট্টি পেলেচ কোচিন শ্বিপয়াৰ্ডত নিৰ্মাণৰত অৱস্থাত আই এন এছ বিক্ৰান্ত
	উপনাম: আৰৱ সাগৰৰ ৰাণী
	স্থানাংক: 9°55′52.3″N 76°16′02.3″E / 9.931194°N 76.267306°Eস্থানাংক: 9°55′52.3″N 76°16′02.3″E / 9.931194°N 76.267306°E
দেশ	ভাৰত
ৰাজ‍্য	কেৰালা
জিলা	এৰ্নাকুলাম
গঠন	১ এপ্ৰিল ১৯৫৮
চৰকাৰ
• ধৰণ	পৌৰনিগম
• পৰিচালনা	কোচি পৌৰনিগম
• মেয়ৰ	ভি. কে. মিনিমল (INC)
• উপ-মেয়ৰ	দীপক জয় (INC)
কালি
• মহানগৰ	৯৪.৮৮ বৰ্গকিমি (৩৬.৬৩ বৰ্গমাইল)
• মেট্ৰ’	৪৪০ বৰ্গকিমি (১৭০ বৰ্গমাইল)
উচ্চতা	২৬.০২ মিটাৰ (৮৫.৩৭ ফুট)
জনসংখ্যা (2011)
• মহানগৰ	৬,৭৭,৩৮১
• ঘনত্ব	৭,১০০/বৰ্গকিমি (১৮,০০০/বৰ্গমাইল)
• মেট্ৰ’	21,19,724

কোচি (ইংৰাজী: Kochi, /ˈkoʊtʃi/ koh-chee, Malayalam: [kotˈt͡ʃi] ^ⓘ) ভাৰতৰ এখন প্ৰধান বন্দৰ নগৰ। ইয়াক আগতে কোচিন (ইংৰাজী: Cochin, /ˈkoʊtʃɪn/ koh-chin),^[8] বুলি জনা গৈছিল। এই চহৰখন মালাবাৰ উপকূলত অৱস্থিত। ইয়াৰ কাষতে লাক্ষাদ্বীপ সাগৰ আছে। কোচি চহৰখন কেৰালা ৰাজ্যৰ এৰ্নাকুলাম জিলাৰ অন্তৰ্গত। ইয়াৰ প্ৰধান বাণিজ্যিক অঞ্চলটোক এৰ্নাকুলাম বুলি কোৱা হয়। সেইবাবে সমগ্ৰ চহৰখনকো বহুতে এৰ্নাকুলাম বুলিয়েই জানে। ২০১১ চনৰ তথ্যমতে, কোচি পৌৰ নিগমৰ এলেকা আছিল ৯৪.৮৮ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। এই অঞ্চলৰ জনসংখ্যা আছিল ৬,৭৭,৩৮১ গৰাকী।^[5] আনহাতে, বৃহত্তৰ কোচি মহানগৰীয় অঞ্চলটো ৪৪০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ জুৰি বিস্তৃত। এই অঞ্চলৰ জনসংখ্যা আছিল ২১ লাখতকৈও অধিক। ই কেৰালাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু আটাইতকৈ বেছি জনসংখ্যা থকা মহানগৰ অঞ্চল। কোচি চহৰখন বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন অঞ্চলৰ এটা অংশ। ^[9] ভাৰত চৰকাৰে ইয়াক দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ চহৰ হিচাপে ভাগ কৰিছে। কোচি পৌৰ নিগমে চহৰখন পৰিচালনা কৰে। এই পৌৰ সংস্থাটো ১৯৬৭ চনত গঠন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি দুটা চৰকাৰী কৰ্তৃপক্ষই চহৰখনৰ উন্নয়নৰ কাম তদাৰক কৰে। সেই দুটা হ’ল— বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ ^[10] আৰু গোশ্ৰী দ্বীপপুঞ্জ উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ। ^[11]

কোচিক 'আৰৱ সাগৰৰ ৰাণী' বুলি কোৱা হয়। প্ৰাচীন কালৰেপৰাই এই চহৰখন ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মচলা বাণিজ্য কেন্দ্ৰ আছিল। ইয়াৰ মুজিৰিছ বন্দৰে ৰোমান, পাৰ্চী, আৰব আৰু চীনাসকলৰ সৈতে বাণিজ্য কৰিছিল। ^[12] ১৫০৩ চনৰপৰা ১৬৬৩ চনলৈকে পৰ্তুগীজসকলে ইয়াত 'ফৰ্ট কোচি' স্থাপন কৰিছিল। ১৬৬৩ চনত ওলন্দাজসকলে (ডাচ) ইয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণ লয়। পাছলৈ ওলন্দাজসকলে এই অঞ্চলটো ব্ৰিটেইনক এৰি দিয়ে। কোচি চহৰখন কোচিন ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। এই ৰাজ্যখন ব্ৰিটিছৰ অধীনস্থ এখন দেশীয় ৰাজ্য আছিল। আজিকালি কোচিক কেৰালাৰ আৰ্থিক ^[13]^[14], বাণিজ্যিক ^[15]^[16] আৰু ঔদ্যোগিক ^[17]^[18] ৰাজধানী বুলি জনা যায়। কোচি দেশৰ একমাত্ৰ চহৰ য’ত ৱাটাৰ মেট্ৰ’ (পানীত চলা মেট্ৰ’) ব্যৱস্থা আছে। ইয়াক বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ বৈদ্যুতিক নাও মেট্ৰ’ পৰিবহণ ব্যৱস্থা বুলি কোৱা হৈছে। ^[19] ইয়াৰ উপৰি কোচিয়ে কেৰালাৰ প্ৰথমটো চি-প্লেন (পানীত অৱতৰণ কৰা বিমান) সেৱাৰ সফল পৰীক্ষণ কৰিছে। ^[20]^[21] কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰটো সম্পূৰ্ণৰূপে সৌৰশক্তিৰে পৰিচালিত বিশ্বৰ প্ৰথমটো বিমানবন্দৰ। ^[22] ২০১১ চনত মেককিনজি গ্ল’বেল ইনষ্টিটিউটে এটা অধ্যয়ন কৰিছিল। সেইমতে ২০২৫ চনৰ ভিতৰত বিশ্বৰ জিডিপিলৈ ৫০% বৰঙনি যোগাব পৰা ৪৪০খন গোলকীয় চহৰৰ ভিতৰত ভাৰতৰ ২৮খন চহৰ আছিল। ^[23] কোচি তাৰে ভিতৰত এখন চহৰ। ২০১৮ চনৰ জুলাই মাহত জেএলএল (JLL) নামৰ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কোচিক ভাৰতৰ শীৰ্ষ উদীয়মান ভৱিষ্যতৰ মহানগৰ হিচাপে আখ্যা দিছিল। ^[24]^[25]

কোচিৰ চহকী সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যে ইয়াক দেশী-বিদেশী পৰ্যটকৰ বাবে এক জনপ্ৰিয় স্থান কৰি তুলিছে। ২০১২ চনৰপৰা ইয়াত ভাৰতৰ প্ৰথম কলা দ্বিবাৰ্ষিক অনুষ্ঠান 'কোচি-মুজিৰিছ' অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে। ইয়াৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শিল্পী আৰু পৰ্যটকসকল আকৰ্ষিত হয়। ^[26] চতুৰ্দশ শতিকাত চীনাসকলে প্ৰৱৰ্তন কৰা 'চীনা মাছ ধৰা জাল'বোৰ এই চহৰখনৰ এক প্ৰধান প্ৰতীক আৰু পৰ্যটনৰ আকৰ্ষণ। ^[27] চহৰখনৰ আন আন উল্লেখযোগ্য স্থানসমূহ হ’ল— মত্তনচেৰী প্ৰসাদ, মেৰিন ড্ৰাইভ, ভেণ্ডুৰুথী দলং, চেইণ্ট ফ্ৰান্সিল গীৰ্জা আৰু মত্তনচেৰী দলং। ^[28] কেৰালালৈ অহা সৰ্বমুঠ দেশী আৰু বিদেশী পৰ্যটকৰ সংখ্যাৰফালৰপৰা এই চহৰখন প্ৰথম স্থানত আছে। ^[29]^[30] আউতলুক ট্ৰেভেলাৰ আলোচনীৰ হৈ নীলচেন কোম্পানীয়ে এটা সমীক্ষা চলাইছিল। সেই মতে কোচি ভাৰতৰ ষষ্ঠ শ্ৰেষ্ঠ পৰ্যটন থলী আছিল। ^[31] ২০১৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত লনলি প্লেনেটে ২০২০ চনত ভ্ৰমণ কৰিবলগীয়া বিশ্বৰ শীৰ্ষ ১০খন চহৰৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰিছিল। এই তালিকাত কোচি সপ্তম স্থানত আছিল। ^[32]^[33] ২০২৩ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ব্ৰিটিছ ট্ৰেভেল আলোচনী কণ্ডে নাষ্ট ট্ৰেভেলাৰে কোচিক ২০২৪ চনত এছিয়াৰ ভিতৰত ভ্ৰমণ কৰিবলগীয়া অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ স্থান হিচাপে স্বীকৃতি দিছিল। ^[34]

ব্যুৎপত্তি

প্ৰাচীন কালৰ পৰ্যটক আৰু ব্যৱসায়ীসকলে কোচিক বিভিন্ন নামেৰে মাতিছিল। তেওঁলোকে ইয়াক চচিম (Cocym), চচিম (Cochym), কোচিন (Cochin) আৰু কোচি (Kochi) বুলি উল্লেখ কৰিছিল। ^[35] কোচিনৰ ইহুদী সম্প্ৰদায়ে কোচিনক 'কগিন' (Kogin, Hebrew: קוגיןcode: he is deprecated ) বুলি মাতিছিল। ^[36] এই নামটো তেওঁলোকৰ উপাসনাগৃহৰ (Synagogue) ছাব বা মোহৰত দেখিবলৈ পোৱা যায়। আৰব ব্যৱসায়ীসকলে এই ঠাইখনক 'কাশি' বুলি কৈছিল। 'তুহফাত উল মুজাহিদীন' নামৰ কিতাপত এই নামটো উল্লেখ আছে।^[8] 'কোচি' নামটো মালয়ালম ভাষাৰ 'কোছু আজি' (kochu azhi) শব্দৰপৰা অহা বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল 'সৰু হ্ৰদ' বা 'সৰু উপহ্ৰদ'। পোন্ধৰ শতিকাৰ ইটালীৰ পৰ্যটক নিকোলো কণ্টি আৰু সোতৰ শতিকাৰ ফ্ৰা পাওলিনৰ মতে, এই ঠাইখনক 'কোচ্চি' বুলি কোৱা হৈছিল। ইয়াৰ কায়েল (Backwaters) বা হ্ৰদভাগক সাগৰৰ সৈতে সংযোগ কৰা নদীখনৰ নামেৰেই এই নামটো ৰখা হৈছিল। পৰ্তুগীজ আৰু ব্ৰিটিছসকল অহাৰ পাছত 'কোচিন' নামটোৱেই চৰকাৰী নাম হৈ পৰে। ১৯৯৬ চনত চহৰখনৰ নামটো সলনি কৰা হয়। ইয়াৰ মূল মালয়ালম উচ্চাৰণৰ লগত মিলাই নামটো পুনৰ 'কোচি' কৰা হয়। চহৰৰ পৌৰ নিগমে নামৰ এই পৰিৱৰ্তনক আদালতত প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। কিন্তু আদালতে পিছত তেওঁলোকৰ এই আবেদন খাৰিজ কৰে। ^[37]

ইতিহাস

মুজিৰিছ নামৰ বন্দৰটো কোচিৰ অলপ উত্তৰ দিশত আছিল। বৰ্তমান ইয়াক প্ৰায়ভাগেই ত্ৰিছূৰ জিলাৰ কোডুংগালুৰ বুলি জনা যায়। এই বন্দৰটো বহু শতিকা ধৰি ভাৰতীয় মচলা বাণিজ্যৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। প্ৰাচীন কালৰেপৰাই আৰব, যৱন (গ্ৰীক আৰু ৰোমান), ইহুদী, চিৰিয়ান আৰু চীনাসকলে এই ঠাইখনৰ বিষয়ে জানিছিল।^[3] ১৩৪১ চনত পেৰিয়াৰ নদীৰ এক ডাঙৰ বানপানী হৈছিল। ^[38] এই বানপানীয়ে কোডুংগালুৰৰ কাষৰ মুজিৰিছ বন্দৰটো ধ্বংস কৰি পেলায়। ইয়াৰ পিছৰেপৰা কোচি এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠে। পোন্ধৰ শতিকাত চীনৰ পৰ্যটক মা হুয়ানে কোচিলৈ ফুৰিবলৈ আহিছিল। তেওঁ এডমিৰেল জেং হেৰ জাহাজ বাহিনীৰ সৈতে এই যাত্ৰা কৰিছিল। তেওঁৰ কিতাপত কোচিৰ বিষয়ে আটাইতকৈ পুৰণি লিখিত প্ৰমাণ পোৱা যায়। ^[39] ইয়াৰ উপৰি ১৪৪০ চনত ইটালীৰ পৰ্যটক নিকোলো ডা কণ্টিয়েও কোচিলৈ আহিছিল। তেওঁৰ লেখাতো কোচিৰ উল্লেখ দেখিবলৈ পোৱা যায়। ^[40] মধ্যযুগৰ আৰম্ভণিতে তিৰুনাভায়া নামৰ এখন যুদ্ধ হৈছিল। এই যুদ্ধৰ পিছত কেলিকটৰ জামোৰিনে পোন্নানী অঞ্চলটো নিজৰ দখললৈ নিয়ে। ^[41] তাৰ পিছতে পোন্নানীৰ কাষৰ পেৰুম্পাদাপুৰ শাসকজন পলাই কোডুংগালুৰলৈ গুচি যায়। পিছলৈ তেওঁলোক কোচিলৈ আহে। তেওঁলোকে তাত 'কোচিন ৰাজ্য' স্থাপন কৰে। ^[41] যেতিয়া ভাস্কো ডা গামা কেলিকটত পদাৰ্পণ কৰিছিল, তেতিয়া কেলিকটৰ জামোৰিনে কুঞ্জালী মাৰাক্কাৰৰ সৈতে মিলি পৰ্তুগীজসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিছিল। সেই সময়ত কোচিনৰ শাসকে পৰ্তুগীজসকলৰ লগত মিত্ৰতা কৰিছিল।^[41]

পোন্ধৰ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মালাবাৰ উপকূলত কেলিকট আৰু কোচিৰ মাজত তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতা চলিছিল। সেইবাবে চীনৰ মিং ৰাজবংশই এই বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। তেওঁলোকে কোচিক এক বিশেষ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। চীনাসকলৰ মাজত কোচিৰ শাসকজন 'কেয়িলি' (Keyili) নামেৰে জনাজাত আছিল। ^[42] সেই সময়ত কেলিকট এই অঞ্চলৰ আটাইতকৈ প্ৰধান বন্দৰ-চহৰ আছিল। ^[42] কিন্তু কোচি লাহে লাহে ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰতিদ্বন্দ্বী হিচাপে গঢ়ি উঠিছিল। মিং বংশৰ পঞ্চমটো ডাঙৰ সামুদ্ৰিক যাত্ৰাৰ সময়ত এডমিৰেল জেং হেক এটা বিশেষ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল। তেওঁ কোচিৰ শাসক কেয়িলিক এটা চৰকাৰী মোহৰ দিব লাগিছিল। লগতে তেওঁৰ ৰাজ্যৰ এখন পাহাৰক 'ঝেনগুঅ’ ঝি শ্যান' (Zhenguo Zhi Shan) অৰ্থাৎ 'দেশ ৰক্ষা কৰা পাহাৰ' হিচাপে স্বীকৃতি দিব লাগিছিল।^[42] জেং হে-ই কোচিলৈ এখন শিলৰ ফলি আনিছিল।^[42] এই ফলিত স্বয়ং সম্ৰাট য়ংলে-ই লিখা এটা ঘোষণা খোদিত আছিল। যেতিয়ালৈকে কোচি মিং চীনৰ সুৰক্ষাত আছিল, তেতিয়ালৈকে কেলিকটৰ জামোৰিনে কোচি আক্ৰমণ কৰিব পৰা নাছিল। ইয়াৰ ফলত এক সামৰিক সংঘাত এৰাই চলা সম্ভৱ হৈছিল।^[42] কিন্তু মিং বংশৰ এই সামুদ্ৰিক যাত্ৰাবোৰ বন্ধ হোৱাৰ পিছত কোচিৰ বাবে বেয়া দিন আহে। ^[42] অৱশেষত কেলিকটৰ জামোৰিনে কোচিৰ ওপৰত এটা ডাঙৰ আক্ৰমণ চলায়। পোন্ধৰ শতিকাৰ শেষৰফালে জামোৰিনে কোচি দখল কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ এজন প্ৰতিনিধিক এই বন্দৰ-চহৰখনৰ ৰজা হিচাপে বহুৱায়।^[42]

বহুত বুৰঞ্জীবিদৰ মতে, দ্বাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে কোচি ৰাজ্যৰ জন্ম হৈছিল। চেৰা ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত এই নতুন ৰাজ্যখন গঠন হৈছিল। ^[43] এই ৰাজ্যখনত বংশগতভাৱে শাসন চলিছিল। ইয়াত শাসন কৰা ৰাজপৰিয়ালটোক স্থানীয় ভাষাত 'পেৰুম্পাদাপু স্বৰূপম' বুলি জনা গৈছিল।

মধ্যযুগৰ কেৰালা উপকূলত কোঝিকোড় (কেলিকট) বন্দৰৰ অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক স্থান আটাইতকৈ ওপৰত আছিল। আনহাতে কান্নুৰ, কোল্লাম আৰু কোচি দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্যিক বন্দৰ আছিল।^[44] ১৫০০ চনত পৰ্তুগীজ নাৱিক পেদ্ৰ’ আলভাৰেছ কাব্ৰালে কোচিলৈ আহে। তেওঁ কোচিতেই ভাৰতৰ প্ৰথমটো ইউৰোপীয় উপনিৱেশ স্থাপন কৰে।^[45] ১৫০৩ চনৰপৰা ১৬৬৩ চনলৈকে ফৰ্ট কোচি পৰ্তুগীজসকলৰ অধীনত আছিল। এই পৰ্তুগীজ শাসনকালটো স্থানীয় চেইণ্ট থমাছ খ্ৰীষ্টান, মুছলিম মাপিলা আৰু ইহুদীসকলৰ বাবে অতি কষ্টকৰ আছিল। কাৰণ সেই সময়ত পৰ্তুগীজ ভাৰতত ধৰ্মীয় আদালত (Inquisition) সক্ৰিয় আছিল। কেলিকটৰ জামোৰিনৰ অধীনস্থ তানিলুৰ ৰাজ্যৰ ৰজাজনে নিজৰ দল সলনি কৰিছিল। তেওঁ নিজৰ জামোৰিনৰ বিৰুদ্ধে গৈ পৰ্তুগীজসকলক সহায় কৰিছিল।^[41] ইয়াৰ ফলত তানিলুৰ ৰাজ্যখন ভাৰতৰ প্ৰথম পৰ্তুগীজ উপনিৱেশসমূহৰ এখন হৈ পৰে।^[41] তানিলুৰৰ ৰজাই কোচিকো সহায় কৰিছিল। ১৬ আৰু ১৭ শতিকাত কোচিন ৰাজপৰিয়ালৰ বহুতো সদস্যক ভেট্টম (তানিলুৰ) অঞ্চলৰপৰা বাছনি কৰা হৈছিল। অৱশ্যে ১৫০৪ চনৰ কোচিৰ যুদ্ধত তানিলুৰৰ সৈন্যসকলে কেলিকটৰ জামোৰিনৰ হৈহে যুঁজিছিল। ^[46] আনহাতে তানিলুৰ অঞ্চলৰ মাপিলা ব্যৱসায়ীসকলে সদায় জামোৰিনৰ প্ৰতিয়েই আনুগত্য দেখুৱাইছিল।^[8] ভাৰতলৈ সাগৰীয় পথেৰে অহা প্ৰথম ইউৰোপীয় পৰ্যটক ভাস্কো ডা গামাৰ সমাধিটো কোচিতেই আছিল। তেওঁৰ মৃতদেহটো চেইণ্ট ফ্ৰান্সিল গীৰ্জাত সমাধিস্থ কৰা হৈছিল।^[47] পিছত ১৫৩৯ চনত তেওঁৰ অৱশেষ পুনৰ পৰ্তুগাললৈ ঘূৰাই নিয়া হয়। পৰ্তুগীজসকলৰ পিছত ওলন্দাজসকলে (ডাচ) ইয়াত শাসন কৰে। তেওঁলোকে ফৰ্ট ইমানুৱেলৰ নাম সলনি কৰি 'ফৰ্ট ষ্টৰ্মচবাৰ্গ' ৰাখে। এইখিনি সময়তে কোচিৰ ৰাজপৰিয়ালে নিজৰ ৰাজধানী ত্ৰিছূৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে। তেওঁলোকে কোচিৰ দ্বীপসমূহৰ ওপৰত কেৱল নামমাত্ৰ অধিকাৰহে ৰাখিছিল। ১৬৬৪ চনত ওলন্দাজসকলে ফৰ্ট কোচি পৌৰসভা গঠন কৰে। এইখন সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰথম পৌৰসভা আছিল। ১৮ শতিকাত ওলন্দাজসকল দুৰ্বল হোৱাৰ লগে লগে এই পৌৰসভাখন বন্ধ হৈ যায়। কোচিৰ বাকী থকা অংশবোৰ কোচি ৰাজ্যৰ গৱৰ্ণৰসকলে শাসন কৰিছিল। ১৭৭৩ চনৰ ভিতৰত মহীশূৰৰ শাসক হাইদৰ আলীয়ে মালাবাৰ অঞ্চল জয় কৰে। তেওঁ কোচিকো নিজৰ অধীনলৈ আনে। ইয়াৰ ফলত কোচিয়ে মহীশূৰক কৰ দিবলগীয়া হয়। এই সময়ছোৱাতে 'পালিয়াথ আছান' পৰিয়ালৰ হাতত থকা কোচিৰ বংশগত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ পদটোও শেষ হৈ যায়।^[48]

ইতিমধ্যে, ওলন্দাজসকলে (ডাচ) নিজৰ দেশত যুদ্ধ হোৱাৰ ভয় কৰিছিল। সেইবাবে তেওঁলোকে ব্ৰিটেইনৰ সৈতে ১৮১৪ চনত এখন চুক্তি কৰিছিল। এই চুক্তিমতে তেওঁলোকে কোচি চহৰখন ব্ৰিটেইনক এৰি দিছিল। ইয়াৰ বিনিময়ত তেওঁলোকে সুমাত্ৰাৰ পূব দিশে থকা বাংকা (Bangka) নামৰ দ্বীপটো লাভ কৰিছিল। অৱশ্যে এই চুক্তি হোৱাৰ আগৰপৰাই এই অঞ্চলত ইংৰাজ লোক থকাৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।^[49] ১৮৬৬ চনত ফৰ্ট কোচি পৌৰসভাখন পুনৰ আৰম্ভ কৰা হয়। ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ ১৮৬৫ চনৰ মাদ্ৰাজ আইন অনুসৰি ১৮৬৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ফৰ্ট কোচিক পৌৰসভা কৰা হৈছিল। ^[50]^[51]^[52]^[53] ইয়াৰ লগতে কান্নুৰ, থলাছেৰী, কোঝিকোড় আৰু পালাক্কাদকো পৌৰসভা কৰা হৈছিল। মন কৰিবলগীয়া যে ১৯৫৬ চনলৈকে ফৰ্ট কোচি মালাবাৰ জিলাৰ অংশ আছিল। ১৮৮৩ চনত এই পৌৰসভাৰ বাবে প্ৰথমখন নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হৈছিল। ১৮৯৬ চনত কোচিনৰ মহাৰাজ ৰাম বৰ্মা পঞ্চদশে স্থানীয় শাসন-ব্যৱস্থা আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ বাবে তেওঁ মাট্টানচেৰী আৰু এৰ্নাকুলামত টাউন কাউন্সিল (নগৰ পৰিষদ) গঠন কৰিছিল। ১৯০৭ চনত মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ গৱৰ্ণৰ ছাৰ আৰ্থাৰ ল’লী আৰু তেওঁৰ ভাতৃ বেইলবী ল’লী কোচিন আৰু ট্ৰাভাংকোৰৰ এক চৰকাৰী ভ্ৰমণলৈ আহিছিল। এই ভ্ৰমণ ২৫ জানুৱাৰীৰপৰা ১৪ ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে চলিছিল। ২৬ জানুৱাৰী দিনা তেওঁলোকক কোচিনৰ ৰজাই লগ ধৰে। ৰজাই তেওঁলোকৰ সন্মানাৰ্থে এৰ্নাকুলামত এখন চৰকাৰী নৈশভোজৰ আয়োজন কৰিছিল। ^[54]^[55]^[56]^[57] ১৮৭০-ৰ দশকত কোচি ৰাজ্যৰ ৰাজধানীখন পুনৰ সলনি কৰা হয়। এইবাৰ ৰাজধানীখন কোচিৰ কাষৰ ত্ৰিপুনিথুৰালৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৯১০ চনত এৰ্নাকুলামত ৰাজকীয় সচিবালয় আৰু ৰাজদৰবাৰ স্থাপন কৰা হয়। ইয়াৰ লগে লগে এৰ্নাকুলাম চহৰখন কোচি ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক ৰাজধানী হৈ পৰে। ইয়াৰ পিছতে দিৱানৰ (প্ৰধানমন্ত্ৰী) কাৰ্যালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ো এৰ্নাকুলামলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ^[58]

১৯২৫ চনত জনসাধাৰণৰ হেঁচাত কোচি বিধানসভা গঠন কৰা হৈছিল। বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰফালে এই বন্দৰৰ বাণিজ্য বহুত বাঢ়ি গৈছিল। সেইবাবে বন্দৰটোৰ উন্নয়ন কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিছিল। ১৯২০ চনত মাদ্ৰাজৰ তদানীন্তন গৱৰ্ণৰ লৰ্ড উইলিংডনৰ নিৰ্দেশত বন্দৰ অভিযন্তা ৰবাৰ্ট ব্ৰিষ্ট’ক কোচিলৈ অনা হৈছিল। ২১ বছৰৰ ভিতৰত তেওঁ কোচিক ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ অন্যতম সুৰক্ষিত বন্দৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল। তাত পানী শুকুৱাই নতুনকৈ নিৰ্মাণ কৰা বন্দৰত জাহাজবোৰ ৰাখিব পৰা হৈছিল। লগতে তাত শাৰী শাৰীকৈ ভাপচালিত ক্ৰেনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।^[59]

১৯৪৭ চনত যেতিয়া ভাৰতে ব্ৰিটিছ শাসনৰপৰা স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল, তেতিয়া কোচিনেই আছিল নিজ ইচ্ছাত ভাৰতত যোগ দিয়া প্ৰথমখন দেশীয় ৰাজ্য।^[43] ১৯৪৯ চনত কোচিন আৰু ট্ৰাভাংকোৰ লগ লাগি 'ট্ৰাভাংকোৰ-কোচিন' ৰাজ্য গঠন হৈছিল। ১৯৪৯ চনৰপৰা ১৯৫৬ চনলৈকে ট্ৰাভাংকুৰৰ ৰজাজন এই ট্ৰাভাংকোৰ-কোচিন ইউনিয়নৰ 'ৰাজপ্ৰমুখ' (ৰাজ্যপাল সদৃশ পদ) আছিল। পিছলৈ ট্ৰাভাংকোৰ-কোচিনক মাদ্ৰাজ ৰাজ্যৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৈতে চামিল কৰা হয়। অৱশেষত ১৯৫৬ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ ৰাজ্য পুনৰ্গঠন আইনৰ জৰিয়তে এখন নতুন ৰাজ্য 'কেৰালা' গঠন কৰা হয়। এই নতুন কেৰালা ৰাজ্যখন ট্ৰাভাংকোৰ-কোচিন (তামিলনাডুৰ সৈতে চামিল হোৱা ৪টা দক্ষিণৰ তালুক এৰি), মালাবাৰ জিলা আৰু দক্ষিণ কানাড়াৰ কাছাৰগোড তালুক লগ লগাই সৃষ্টি কৰা হৈছিল।^[60] ১৯৬০ চনৰ ৯ জুলাইত মাট্টানচেৰী পৰিষদে এটা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। সেই প্ৰস্তাৱটো চৰকাৰলৈ পঠিওৱা হৈছিল। তাত ফৰ্ট কোচি, মাট্টানচেৰী আৰু এৰ্নাকুলাম পৌৰসভাক একগোট কৰি এটা পৌৰ নিগম গঠন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছিল। চৰকাৰে এই একত্ৰীকৰণৰ সম্ভাৱনীয়তা পৰীক্ষা কৰিবলৈ এখন আয়োগ গঠন কৰি দিছিল। আয়োগৰ প্ৰতিৱেদনৰ ভিত্তিত কেৰালা বিধানসভাই এই পৌৰ নিগম গঠনৰ অনুমোদন দিয়ে। কেৰালা ৰাজ্য গঠন হোৱাৰ ঠিক এঘাৰ বছৰৰ পাছত, অৰ্থাৎ ১৯৬৭ চনৰ ১ নৱেম্বৰত কোচি পৌৰ নিগমৰ জন্ম হয়। এৰ্নাকুলাম, মাট্টানচেৰী আৰু ফৰ্ট কোচি পৌৰসভাৰ লগতে উইলিংডন দ্বীপ, ৪খন পঞ্চায়ত (পাল্লুৰুথী, ভেন্নালা, ভাইট্টিলা আৰু এদাপ্পাল্লী) আৰু গুণ্ডু তথা ৰামনথুৰুথ নামৰ সৰু দ্বীপ দুটা লগ লগাই এই পৌৰ নিগমটো গঠন কৰা হৈছিল। পুৰণি ট্ৰাভাংকুৰ-কোচি-মালাবাৰ অঞ্চলৰ কিছু অংশ কাটি ১৯৫৮ চনৰ ১ এপ্ৰিলত কোচি আৰু এৰ্নাকুলাম জিলা গঠন কৰা হৈছিল। এই জিলাখনৰ এক বৃহৎ অংশ পুৰণি কোচি ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল।^[3]

১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ভাৰতত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ সাধন কৰিছিল। ইয়াৰ পিছৰেপৰা চহৰখনৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ গতি বহুত খৰতকীয়া হয়। ২০০০ চনৰপৰা সেৱা খণ্ডই চহৰখনৰ অৰ্থনীতিক অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে। ইয়াত তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) আৰু বন্দৰভিত্তিক কেইবাটাও ঔদ্যোগিক উদ্যান গঢ়ি উঠে। ইয়াৰ ফলত চহৰখনত ঘৰ-দুৱাৰ আৰু মাটি-বাৰী ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ এক ডাঙৰ জোৱাৰ আহে। লাহে লাহে কোচিৰ ব্যাপক বাণিজ্যিকীকৰণ ঘটে আৰু আজিৰ তাৰিখত ই কেৰালাৰ প্ৰধান বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।^[61]

ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু জলবায়ু

ভৌগোলিক অৱস্থান

কোচি ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত ৯°৫৮′ উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৭৬°১৩′ পূব দ্ৰাঘিমাংশত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৌৰ নিগমৰ চৰকাৰী মাটি-কালি ৯৪.৮৮ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (৩৬.৬৩ বৰ্গ মাইল)। ১৯৬৭ চনত এই চৰকাৰী সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। তাৰ পিছৰেপৰা চহৰখন ইয়াৰ বাহিৰলৈ বহুখিনি সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ^[62] অৱশ্যে চহৰখনৰ চৰকাৰী সীমা এতিয়াও সলনি কৰা হোৱা নাই। চহৰখনৰ এফালে কায়েল বা হ্ৰদভাগ আছে। ই এটা উপদ্বীপৰ উত্তৰ প্ৰান্ত, কেইবাটাও দ্বীপ আৰু মূল ভূ-খণ্ডৰ কিছু অংশ সাঙুৰি লৈছে। ^[63]^[64] ইয়াৰ পশ্চিম দিশে লাক্ষাদ্বীপ সাগৰ আছে। আনহাতে পূব দিশে মূল ভূ-খণ্ডৰ নগৰীকৃত অঞ্চলসমূহ আছে। কোচিৰ বেছিভাগ অংশই সাগৰ পৃষ্ঠৰ সমান উচ্চতাত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপকূলভাগ ৪৮ কিলোমিটাৰ দীঘল।

কোচিৰ পূব অংশক ঘাইকৈ এৰ্নাকুলাম বুলি জনা যায়। আনহাতে ভেণ্ডুৰুথী দলঙৰ পিছৰ পশ্চিম অংশক পশ্চিম কোচি বুলি কোৱা হয়। বৰ্তমান কোচি মহানগৰৰ সীমাৰ ভিতৰত মূল ভূ-খণ্ড এৰ্নাকুলাম আৰু ফৰ্ট কোচি অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে। ইয়াৰ উপৰি উত্তৰ-পূব দিশৰ উপকণ্ঠ অঞ্চল যেনে— এদাপ্পাল্লী, কালামাছেৰী, আলুভা, পেৰুম্বাভুত, অংগামালী আৰু কাক্কানাদ ইয়াৰ ভিতৰত পৰে। লগতে দক্ষিণ-পূব দিশৰ ত্ৰিপুনিথুৰা আৰু ভেম্বনাড হ্ৰদত সিঁচৰতি হৈ থকা কেইবাটাও দ্বীপো ইয়াৰ অন্তৰ্গত। ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু জিচিডিএ (GCDA)-ৰ এক বিশেষ পৰিকল্পনা আছে। সেইমতে ত্ৰিছূৰ জিলাৰ মালা আৰু কোডুংগালুৰক কোচিৰ সীমাৰ ভিতৰত আনিব খোজা হৈছে। লগতে এৰ্নাকুলাম জিলাৰ পিৰাভম আৰু কোলেনচেৰী, কট্টায়মৰ থালায়োলাপৰাম্বু আৰু ভাইকম তথা আলাপ্পুঝা জিলাৰ চেৰ্থলাকো কোচি মহানগৰৰ সীমাৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। এই নতুনকৈ গঠিত হ’বলগীয়া মহানগৰ অঞ্চলটো 'কোচি মহানগৰীয়া আঞ্চলিক উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ' নামৰ এটা নতুন সংস্থাৰ অধীনত দিয়া হ’ব। ^[65]^[66] অৱশ্যে 'দ্য হিন্দু' কাকতৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি ৰাজ্য চৰকাৰে এই সন্দৰ্ভত এতিয়ালৈকে কোনো কঠোৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা নাই। ^[67]

ইয়াৰ মাটিত পলস, টেৰিছ (ৰঙা বালিমাটি) আৰু মুগা বালি আদি পলসুৱা পদাৰ্থ পোৱা যায়। হ্ৰদ বা কায়েলৰ কাষৰীয়া অঞ্চলবোৰত লুণীয়া জলাহ মাটিও দেখিবলৈ পোৱা যায়। ^[43]

ইয়াত পোৱা মূল শিলা বা পাথৰবোৰ হ’ল— আৰ্কিয়ান-বেছিক ডাইক, চাৰ্নকাইট আৰু গ্নেইছ। চহৰখনৰ কেন্দ্ৰস্থলত পৰিৱেশগতভাৱে অতি স্পৰ্শকাতৰ 'মংগলাবনম পক্ষী অভয়াৰণ্য' অৱস্থিত। ইয়াত বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মেংগ্ৰ’ভ (জলাহ অঞ্চলৰ উদ্ভিদ) পোৱা যায়। লগতে এই ঠাইখন বহুতো পৰভ্ৰমী চৰাইৰ বাসস্থান। ^[68]

কোচিৰ পানীৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পূৰ্ণৰূপে ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ উপৰি জিলাখনৰ মাজেৰে বৈ যোৱা পেৰিয়াৰ আৰু মুভাট্টুপুঝা নদীৰ পানীও ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পেৰিয়াৰ নদীয়ে চহৰখনৰ সমগ্ৰ উত্তৰ অংশত পানী যোগান ধৰে। ^[69] আনহাতে জেএনএনইউআৰএম (JnNURM) আঁচনিৰ অধীনত মুভাট্টুপুঝা নদীৰপৰা পশ্চিম অংশলৈ পানী নিয়া হয়। ^[70]

জলবায়ু

কোপেনৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি কোচিত ক্ৰান্তীয় মৌচুমী জলবায়ু দেখিবলৈ পোৱা যায়। চহৰখন বিষুৱৰেখাৰ ওচৰত অৱস্থিত। লগতে ই সাগৰৰ পাৰত থকা বাবে ইয়াত ঋতু অনুসৰি উষ্ণতাৰ বিশেষ তাৰতম্য নহয়। চহৰখনত আৰ্দ্ৰতাৰ পৰিমাণ মধ্যমীয়াৰপৰা উচ্চ স্তৰৰ হয়। ইয়াত বাৰ্ষিক উষ্ণতা সাধাৰণতে ২৩ ৰপৰা ৩১ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ (৭৩ ৰপৰা ৮৮ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) ভিতৰত থাকে। ইয়াত এতিয়ালৈকে সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা ৩৬.৫ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ (৯৭.৭ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে। আনহাতে সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা ১৬.৩ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ (৬১.৩ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে। জুন মাহৰপৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈকে দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহে ইয়ালৈ প্ৰচুৰ বৰষুণ আনে। কাৰণ কোচি চহৰখন পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাৰ বতাহৰ মুখীয়া ঢালত (Windward side) অৱস্থিত। অক্টোবৰৰপৰা ডিচেম্বৰ মাহলৈকে কোচিত উত্তৰ-পূব মৌচুমী বতাহৰ বাবে কম বৰষুণ হয়। এই সময়ত চহৰখন পৰ্বতৰ বতাহৰ বিপৰীত ঢালত (Leeward side) পৰে। অৱশ্যে এই বৰষুণৰ পৰিমাণো গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াত বাৰ্ষিক গড় বৰষুণৰ পৰিমাণ ৩,০১৪.৯ মিলিমিটাৰ (১১৮.৭০ ইঞ্চি)। ইয়াত বছৰি গড়ে ১২৪ দিন বৰষুণ হয়।

কোচি (কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ) ১৯৯১–২০২০ৰ জলবায়ুৰ তথ্য
মাহ	জানু.	ফেব্ৰু.	মাৰ্চ	এপ্ৰি.	মে	জুন	জুলা.	আগ.	চেপ্টে.	অক্টো.	নৱে.	ডিচে.	বছৰ
সৰ্বাধিক উষ্ণতা °C (°F)	37.1 (98.8)	37.6 (99.7)	38.1 (100.6)	38.0 (100.4)	36.8 (98.2)	34.6 (94.3)	33.8 (92.8)	35.6 (96.1)	34.1 (93.4)	35.4 (95.7)	35.4 (95.7)	35.3 (95.5)	38.1 (100.6)
গড় উষ্ণতা - উচ্চ °C (°F)	33.7	34.6	34.8	34.4 (93.9)	33.2 (91.8)	30.7 (87.3)	30.0 (86.0)	30.2 (86.4)	30.9 (87.6)	31.8 (89.2)	32.6 (90.7)	32.9 (91.2)	32.5 (90.5)
গড় উষ্ণতা - নিম্ন °C (°F)	20.6 (69.1)	21.8 (71.2)	23.9 (75.0)	24.7 (76.5)	24.5 (76.1)	23.5 (74.3)	23.1 (73.6)	23.3 (73.9)	23.3 (73.9)	23.2 (73.8)	22.9 (73.2)	21.8 (71.2)	23.1 (73.6)
সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা °C (°F)	15.7 (60.3)	14.8 (58.6)	16.7 (62.1)	20.1 (68.2)	17.8 (64.0)	20.0 (68.0)	20.8 (69.4)	20.9 (69.6)	20.9 (69.6)	20.6 (69.1)	17.2 (63.0)	15.9 (60.6)	14.8 (58.6)
বৰ্ষাপাত mm (ইঞ্চি)	1.8 (0.071)	14.5 (0.571)	39.5 (1.555)	116.0 (4.567)	225.4 (8.874)	595.8 (23.457)	571.0 (22.48)	458.3 (18.043)	358.8 (14.126)	343.2 (13.512)	175.9 (6.925)	53.4 (2.102)	2,953.5 (116.28)
% আৰ্দ্ৰতা	54	55	61	68	71	79	80	78	76	76	72	62	69
Avg. rainy days	0.3	0.9	2.4	6.8	10.6	22.9	23.6	17.9	16.1	13.8	7.4	2.2	125.0
উৎস: India Meteorological Department^[71]

কোচি (আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথী/কোচি নৌসেনা ঘাটি) ১৯৮১–২০১০, চৰম সীমা ১৯৫১–২০১২ৰ জলবায়ুৰ তথ্য
মাহ	জানু.	ফেব্ৰু.	মাৰ্চ	এপ্ৰি.	মে	জুন	জুলা.	আগ.	চেপ্টে.	অক্টো.	নৱে.	ডিচে.	বছৰ
সৰ্বাধিক উষ্ণতা °C (°F)	36.4 (97.5)	35.7 (96.3)	36.0 (96.8)	36.5 (97.7)	35.2 (95.4)	34.2 (93.6)	33.1 (91.6)	32.5 (90.5)	34.2 (93.6)	34.6 (94.3)	35.0 (95.0)	35.2 (95.4)	36.5 (97.7)
গড় উষ্ণতা - উচ্চ °C (°F)	31.9	32.0	32.6	33.0 (91.4)	32.4 (90.3)	30.3 (86.5)	29.6 (85.3)	29.5 (85.1)	30.2 (86.4)	30.7 (87.3)	31.3 (88.3)	31.9 (89.4)	31.3 (88.3)
গড় উষ্ণতা - নিম্ন °C (°F)	23.0 (73.4)	24.2 (75.6)	25.5 (77.9)	25.9 (78.6)	25.7 (78.3)	24.2 (75.6)	23.8 (74.8)	24.0 (75.2)	24.2 (75.6)	24.1 (75.4)	24.1 (75.4)	23.2 (73.8)	24.3 (75.7)
সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা °C (°F)	16.5 (61.7)	16.3 (61.3)	21.6 (70.9)	21.2 (70.2)	21.1 (70.0)	20.4 (68.7)	17.6 (63.7)	20.6 (69.1)	21.1 (70.0)	19.2 (66.6)	19.2 (66.6)	17.7 (63.9)	16.3 (61.3)
বৰ্ষাপাত mm (ইঞ্চি)	24.3 (0.957)	27.1 (1.067)	45.0 (1.772)	113.1 (4.453)	284.5 (11.201)	700.3 (27.571)	575.5 (22.657)	378.8 (14.913)	310.3 (12.217)	366.6 (14.433)	150.4 (5.921)	39.0 (1.535)	3,014.9 (118.697)
% আৰ্দ্ৰতা	61	65	68	70	73	82	83	82	79	77	72	64	73
Avg. rainy days	1.1	1.2	2.6	6.9	11.0	23.0	22.8	19.0	13.4	14.2	7.2	1.8	124.2
উৎস নং ১:
উৎস নং ২: Weather Atlas^[72]

প্ৰশাসন

কোচি পৌৰ নিগমৰ বিষয়াসকল^[73]		দল	তথ্যসূত্ৰ
মেয়ৰ	মিনিমল কে. ভি.	INC	(নিৰ্বাচিত) ২০২৫ চনৰপৰা কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি আছে^[74]
উপ-মেয়ৰ	দীপক জয়	INC	(নিৰ্বাচিত) ২০২৫ চনৰপৰা কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি আছে^[74]
নিগম সচিব	পি. এছ. শিবু		^[75](কেৰালা চৰকাৰৰদ্বাৰা নিযুক্ত)

কোচি পৌৰ নিগমৰ নগৰ ভৱন

চহৰখনত অৱস্থিত কেৰালা উচ্চ ন্যায়ালয় হৈছে কেৰালা ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ আদালত

চহৰখন কোচি পৌৰ নিগমে পৰিচালনা কৰে। এজন মেয়ৰ (নগৰপ্ৰধান) ইয়াৰ মুৰব্বী। প্ৰশাসনিক কাম-কাজৰ বাবে চহৰখনক ৭৬টা ৱাৰ্ডত ভাগ কৰা হৈছে। এই ৱাৰ্ডসমূহৰপৰা ৫ বছৰৰ বাবে পৌৰ নিগম পৰিষদৰ সদস্যসকলক নিৰ্বাচিত কৰা হয়। ^[76]^[77] আগতে কোচিন অঞ্চলত ফৰ্ট কোচি, মাট্টানচেৰী আৰু এৰ্নাকুলাম নামৰ তিনিখন পৌৰসভা আছিল। পিছলৈ এই তিনিওখনক লগ লগাই কোচিন পৌৰ নিগম গঠন কৰা হয়। এই পৌৰ নিগমৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় এৰ্নাকুলামত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি ফৰ্ট কোচি, মাট্টানচেৰী, পাল্লুৰুথী, এদাপ্পাল্লী আৰু পাচালামত ইয়াৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়সমূহ আছে। ^[78] চহৰখনৰ সাধাৰণ প্ৰশাসনৰ কাম-কাজ কৰ্মচাৰী বিভাগ আৰু পৰিষদৰ স্থায়ী সমিতি শাখাই তদাৰক কৰে। পৌৰ নিগমৰ আন আন বিভাগবোৰ হ’ল— নগৰ পৰিকল্পনা, স্বাস্থ্য, অভিযান্ত্ৰিক, ৰাজহ আৰু হিচাপ বিভাগ। চহৰখনৰ জাৱৰ-জোঁথৰ নিষ্কাষণ আৰু নলা-নৰ্দমাৰ ব্যৱস্থাপনাৰ দায়িত্বও পৌৰ নিগমে লয়। চহৰখনত দৈনিক ৬০০ টনতকৈও অধিক আৱৰ্জনা ওলায়। এই আৱৰ্জনাৰ এক বৃহৎ অংশ ব্ৰহ্মপুৰম গোটা আৱৰ্জনা প্ৰকল্পত পচাই জৈৱিক সাৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। খোৱাপানী যোগানৰ বাবে পেৰিয়াৰ নদীৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কোচি পৌৰ নিগমৰ জলশক্তি বিভাগৰ সহযোগত কেৰালা জল কৰ্তৃপক্ষই এই পানী যোগানৰ কামটো চম্ভালে। কেৰালা ৰাজ্যিক বিদ্যুৎ বোৰ্ডে চহৰখনত বিদ্যুৎ যোগান ধৰে।^[79] জিচিডিএ (GCDA) আৰু জিআইডিএ (GIDA) হ’ল চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান। ^[80]

এই প্ৰতিষ্ঠান দুটাই বৃহত্তৰ কোচিন অঞ্চলৰ উন্নয়নৰ কাম আৰম্ভ আৰু তদাৰক কৰে। ইহঁতে ঘাইকৈ চহৰখনৰ আন্তঃগাঁথনিমূলক সুবিধাবোৰৰ উন্নয়নৰ বাবে কাম কৰে। কোচি পৌৰ নিগমৰ পৰিষদখন হৈছে চহৰখনৰ আইন প্ৰণয়নকাৰী গোট। প্ৰতিটো ৱাৰ্ডৰপৰা নিৰ্বাচিত হোৱা কাউন্সিলৰ বা পৌৰসদস্যসকলক লৈ এই পৰিষদখন গঠিত হয়। প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে তেওঁলোকক বাছনি কৰা হয়। এই পৰিষদৰ মুৰব্বী হ’ল মেয়ৰ আৰু তেওঁক উপ-মেয়ৰে সহায় কৰে। স্থানীয় শাসন, নীতিগত সিদ্ধান্ত আৰু পৌৰ প্ৰশাসনৰ দায়িত্ব এই পৰিষদৰ ওপৰত থাকে। সচিবজন হৈছে কোচি পৌৰ নিগমৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক বিষয়া। তেওঁ প্ৰশাসন চম্ভালে আৰু পৰিষদৰ সিদ্ধান্তসমূহ কাৰ্যকৰী কৰে। ^[81]

বিত্ত

গৃহ আৰু নগৰ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ৰ 'চিটিফাইনেঞ্চ পৰ্টেল' (CityFinance Portal)-ত প্ৰকাশিত বিত্তীয় তথ্য অনুসৰি, ২০২২–২৩ বৰ্ষত কোচি পৌৰ নিগমে মুঠ ৪৬৭ কোটি টকা (৫৬ নিযুত মাৰ্কিন ডলাৰ) ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰিছিল। ^[82] আনহাতে এই সময়ছোৱাত মুঠ ব্যয় হৈছিল ৪২৫ কোটি টকা (৫১ নিযুত মাৰ্কিন ডলাৰ)। মুঠ ৰাজহৰ প্ৰায় ৩৪.৯ শতাংশ কৰৰপৰা আহিছিল। ইয়াৰ উপৰি পৌৰ নিগমে সেই বিত্তীয় বৰ্ষত চৰকাৰৰপৰা ২৬৮ কোটি টকা অনুদান হিচাপে লাভ কৰিছিল।

আইন-শৃংখলা

কোচিত কেৰালাৰ সৰ্বোচ্চ ন্যায়িক সংস্থা অৰ্থাৎ কেৰালা উচ্চ ন্যায়ালয় অৱস্থিত। সেইবাবে ইয়াক প্ৰায়েই কেৰালাৰ ন্যায়িক ৰাজধানী বুলি কোৱা হয়। এৰ্নাকুলাম, পানামপিল্লী নগৰ, কোচি, নৰ্থ পাৰাভুৰ আৰু কালুৰত বিভিন্ন আদালত থকা কেইবাটাও আদালত ভৱন আছে।^[83] কোচি চহৰখন এৰ্নাকুলাম ন্যায়িক জিলাৰ অন্তৰ্গত। ইয়াৰ মেৰিন ড্ৰাইভত এখন জিলা আদালত ভৱন আছে। এই জিলাখনৰ অধীনত এৰ্নাকুলাম চহৰত চাৰিখন চাব-অৰ্ডিনেট জাজ বা সহকাৰী দায়ৰা আদালত আছে। লগতে কোচিত এখন তেনে আদালত আছে। এৰ্নাকুলামৰ মুখ্য ন্যায়িক দণ্ডাধীশৰ আদালতখন হৈছে আটাইতকৈ ডাঙৰ ফৌজদাৰী বা অপৰাধমূলক গোচৰৰ আদালত। চহৰখনত ছয়খন প্ৰথম শ্ৰেণীৰ ন্যায়িক দণ্ডাধীশৰ আদালত আছে। চিভিল বা দেৱানী গোচৰৰ বাবে এৰ্নাকুলাম চহৰত চাৰিখন আৰু কোচিত দুখন মুনচিফ আদালত আছে। ইয়াৰ উপৰি কেৰালাৰ এই ন্যায়িক ৰাজধানীখনত কেইবাখনো বিশেষ আদালত আৰু ন্যায়াধিকৰণ আছে। ^[84]

আৰক্ষী প্ৰশাসনকেৰালা আৰক্ষীৰ এটা শাখা হৈছে কোচি চিটি পুলিচ (কোচি চহৰ আৰক্ষী)। এই শাখাটোৱে চহৰখনৰ আইন-শৃংখলা ৰক্ষা কৰে। লগতে ই অপৰাধৰ তদন্তৰ বাবেও দায়বদ্ধ। কোচি চিটি পুলিচৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰ এৰ্নাকুলাম গ্ৰাম্য আৰক্ষীৰপৰা সুকীয়া। ^[85] ইয়াৰ এলেকা সমগ্ৰ কোচি পৌৰ নিগম, থ্ৰীক্কাকৰা, কালামাছেৰী আৰু মৰাডু পৌৰসভা অঞ্চললৈ বিস্তৃত। ভাৰতীয় আৰক্ষী সেৱাৰ (IPS) এজন আৰক্ষী আয়ুক্ত (Police Commissioner) এই চহৰ আৰক্ষী বলৰ মুৰব্বী। সমগ্ৰ চহৰ আৰক্ষী বলটোক চাৰিটা উপ-শাখাত ভাগ কৰা হৈছে। ইয়াৰ অধীনত ২৮খন আৰক্ষী থানা আছে। সাধাৰণ আইন-শৃংখলা শাখাৰ উপৰি এই আৰক্ষী বলত আন কেইবাটাও বিশেষ গোট আছে। সেইবোৰ হ’ল— কোচি চহৰ যান-বাহন আৰক্ষী, ৰাজপথ আৰক্ষী, বিশেষ শাখা আৰু চি-ব্ৰাঞ্চ। লগতে ইয়াৰ ভিতৰত মাদক দ্ৰব্য নিয়ন্ত্ৰণ শাখা, বিদ্ৰোহ নিয়ন্ত্ৰণ গোট, সশস্ত্ৰ সংৰক্ষিত আৰক্ষী, জিলা অপৰাধ নথি-পত্ৰ ব্যুৰ’, আৰক্ষী নিয়ন্ত্ৰণ কক্ষ আৰু এখন মহিলা আৰক্ষী থানাও অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে।^[86]

কেন্দ্ৰীয় তদন্তকাৰী সংস্থা চিবিআই (CBI)-ৰ এটা দুৰ্নীতি প্ৰতিৰোধী শাখায়ো এই চহৰখনৰপৰা কাম-কাজ চলায়। কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ বিভিন্ন গধুৰ উদ্যোগ, বিমানবন্দৰ আৰু সাগৰীয় বন্দৰ অঞ্চলৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে চিআইএছএফ (CISF)-ৰ তিনিটা স্কোয়াড্ৰন নিয়োজিত হৈ আছে। ইয়াত এখন ডাঙৰ বন্দৰ আছে। সেইবাবে ৰাষ্ট্ৰীয় তদন্তকাৰী সংস্থা এনআইএ (NIA), ডিআৰআই (DRI) আৰু ভাৰতীয় শুল্ক বিভাগৰ (Customs) দৰে আন আন গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰীয় সংস্থাসমূহৰ কাৰ্যালয়ো ইয়াত আছে। ৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ৰেকৰ্ড ব্যুৰ’ (NCRB)-ৰ মতে, ২০০৯ চনৰ তুলনাত ২০১০ চনত কোচিত ভাৰতীয় দণ্ডবিধিৰ (IPC) অধীনৰ অপৰাধৰ সংখ্যা ১৯৩.৭ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছিল। সেই সময়ত সমগ্ৰ কেৰালাৰ অপৰাধৰ হাৰ ৪২৪.১ আছিল। ^[87] কিন্তু কেৱল কোচি চহৰতে এই অপৰাধৰ হাৰ আছিল ১,৮৯৭.৮। অৱশ্যে চহৰখনৰ আৰক্ষী আয়ুক্তই ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰ দিছিল। তেওঁৰ মতে হত্যা আৰু অপহৰণৰ দৰে ডাঙৰ অপৰাধৰ ক্ষেত্ৰত চহৰখনৰ অপৰাধৰ হাৰ বহুত কম আছিল। আনকি ই ৰাজ্যখনৰ আন চহৰবোৰতকৈও পিছত আছিল। ^[88]

ৰাজনীতি

কোচি চহৰখন ভাৰতীয় সংসদৰ এৰ্নাকুলাম লোকসভা সমষ্টিৰ অন্তৰ্গত।^[89] বৰ্তমান এই লোকসভা সমষ্টিটোক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা নিৰ্বাচিত সাংসদগৰাকী হৈছে ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ হিবি ইডেন। ^[90] এৰ্নাকুলাম লোকসভা সমষ্টিয়ে কেৰালা বিধানসভালৈ সাতজন সদস্য নিৰ্বাচিত কৰে। এই সাতজন সদস্য ক্ৰমে এৰ্নাকুলাম, কালামাছেৰী, কোচি, পাৰাভুৰ, থ্ৰীক্কাকৰা, ত্ৰিপুনিথুৰা আৰু ভাইপিন সমষ্টিৰপৰা নিৰ্বাচিত হয়। কোচি পৌৰ নিগমৰ এলেকাৰ ভিতৰত চহৰখনক কেৰালা বিধানসভাত কোচি আৰু এৰ্নাকুলাম বিধানসভা সমষ্টিয়ে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। কোচি বিধানসভা সমষ্টিৰ বিধায়ক হৈছে কে. জে. মেক্সী (চিপিআই(এম)) আৰু এৰ্নাকুলাম সমষ্টিৰ বিধায়ক হৈছে টি. জে. বিনোদ (কংগ্ৰেছ)। ^[91] আনহাতে থ্ৰীক্কাকৰা আৰু ত্ৰিপুনিথুৰা বিধানসভা সমষ্টিয়ে কোচি চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চল আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা ঠাইবোৰ সাঙুৰি লয়। এই দুটা সমষ্টিৰ বিধায়ক হৈছে ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় কংগ্ৰেছৰ উমা থমাছ আৰু কে. বাবু। ^[91]

কোচিৰ ৰাজনীতিত কেৰালাৰ দুটা প্ৰধান মিত্ৰজোঁটে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আহিছে। সেই দুটা হ’ল— বাওঁ গণতান্ত্ৰিক ফ্ৰণ্ট (LDF) আৰু সংযুক্ত গণতান্ত্ৰিক ফ্ৰণ্ট (UDF)। চহৰখনৰ স্থানীয় শাসন কোচি পৌৰ নিগমে পৰিচালনা কৰে। নিৰ্বাচনৰ ফলাফলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই পৌৰ নিগমৰ ক্ষমতা বাওঁ গণতান্ত্ৰিক ফ্ৰণ্ট (LDF) আৰু সংযুক্ত গণতান্ত্ৰিক ফ্ৰণ্ট (UDF)-ৰ মাজত সলনি হৈ থাকে। ২০২৫ চনৰ স্থানীয় নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছৰ নেতৃত্বাধীন ইউডিএফ (UDF) মিত্ৰজোঁটে কোচি পৌৰ নিগমৰ ৭৬খন আসনৰ ভিতৰত ৪৭খন আসনত জয়লাভ কৰে। এই জয়ৰ পিছত ভি. কে. মিনিমোল আৰু দীপক জয় ক্ৰমে মেয়ৰ আৰু ডেপুটী মেয়ৰ হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়। ইয়াৰ উপৰি শ্বাইনী মেথিউ নামৰ কাউন্সিলৰগৰাকী অৱশিষ্ট কাৰ্যকালৰ বাবে পৰৱৰ্তী মেয়ৰ হ’বলৈ সাজু হৈছে। ^[92]

অৰ্থনীতি

কোচি চহৰখনক কেৰালাৰ আৰ্থিক^[13] আৰু বাণিজ্যিক^[15] ৰাজধানী বুলি জনা যায়। ভাৰতৰ চতুৰ্থ বৃহত্তম ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বেংক 'ফেডাৰেল বেংক' কোচিৰ উপকণ্ঠ অঞ্চল আলুভাত অৱস্থিত। ই দেশৰ এখন প্ৰধান অনলাইন বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ। অলপতে কোচিলৈ চেবি (SEBI)-ৰ এটা নতুন কাৰ্যালয়ো খোলা হৈছে। ^[93]

বৃহত্তম কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ হ’ল চহৰখনৰ বিকাশৰ তদাৰক কৰা এক আইনী পৰিষদ

১৯২৬ চনত স্থাপিত কোচিন পোৰ্ট ট্ৰাষ্টে কোচিন বন্দৰৰ কাম-কাজসমূহ পৰিচালনা কৰে

ৱাণ্ডাৰলা এমিউজমেণ্ট পাৰ্ক

কাক্কানাদ কোচিৰ এক প্ৰধান ঔদ্যোগিক কেন্দ্ৰ আৰু ই কোচিন বিশেষ অৰ্থনৈতিক মণ্ডল (SEZ), ইনফোপাৰ্ক আৰু স্মাৰ্ট চিটিৰ স্থান

বিদ্যুতৰ উপলব্ধতা, বিশুদ্ধ খোৱা পানী, দীঘল উপকূলভাগ, কায়েল বা লুণীয়া পানীৰ হ্ৰদ আৰু সুন্দৰ বেংকিং ব্যৱস্থাই এই চহৰখনৰ ঔদ্যোগিক বিকাশ খৰতকীয়া কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি এটা ডাঙৰ বন্দৰ, কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্স-শ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল, হাৰ্বাৰ টাৰ্মিনেল আৰু এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমান বন্দৰৰ উপস্থিতিয়ে চহৰখন আৰু ইয়াৰ কাষৰীয়া জিলাখনৰ বিকাশত বহুখিনি সহায় কৰিছে।^[61] শেহতীয়া বছৰবোৰত চহৰখনত প্ৰচুৰ পৰিমাণে বিনিয়োগ হৈছে। ^[94]^[95] এই বিনিয়োগে ইয়াক ভাৰতৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱা দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মেট্ৰ’ চহৰসমূহৰ অন্যতম কৰি তুলিছে। কোচি মহানগৰী অঞ্চলৰপৰা অহা বিক্ৰী কৰৰ উপাৰ্জনে ৰাজ্যখনৰ ৰাজহ সংগ্ৰহত এক বুজন পৰিমাণৰ অৱদান আগবঢ়ায়। ^[96]^[97]

কোচি এলএনজি টাৰ্মিনেল

ভেম্বনাদ ৰেল দলং হৈছে ভাৰতৰ দ্বিতীয় দীৰ্ঘতম ৰেল দলং

ভাল্লাৰপাদম টাৰ্মিনেল, ভাৰতৰ প্ৰথমটো ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল।

কোচি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মেৰিনা হৈছে ভাৰতৰ একমাত্ৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মেৰিনা

ইনফ’পাৰ্ক, কোচি

এই জিলাখনে ৰাজ্যখনৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন বা জিডিপি (GDP)-ত ১৫.১ শতাংশ অৱদান আগবঢ়ায়।^[98] নিৰ্মাণ আৰু উৎপাদন উদ্যোগসমূহে একেলগে জিলাখনৰ মুঠ জিডিপিৰ ৩৭ শতাংশ অৱদান দিয়ে। আনহাতে বাণিজ্য, পৰ্যটন আৰু আতিথ্য উদ্যোগে একেলগে আন ২০ শতাংশ অৱদান যোগায়। ইয়াত থকা মূল ব্যাৱসায়িক খণ্ডসমূহৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ, উৎপাদন, জাহাজ নিৰ্মাণ আৰু পৰিবহণ অন্যতম। ইয়াৰ উপৰি সাগৰীয় খাদ্য আৰু মচলা ৰপ্তানি, ৰাসায়নিক উদ্যোগ, তথ্য প্ৰযুক্তি (IT), পৰ্যটন, স্বাস্থ্য সেৱা আৰু বেংকিং খণ্ডও গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিশ্ব বেংক গোটৰদ্বাৰা ক’চি ভাৰতৰ সোতৰখন প্ৰধান ঔদ্যোগিক চহৰৰ ভিতৰত অন্যতম হিচাপে স্বীকৃত হৈছে। অৱশ্যে ২০০৯ চনৰ ব্যৱসায় আৰম্ভ আৰু পৰিচালনা কৰাৰ সহজতাৰ ৰেংকিঙত বাছনি কৰা ১৭খন ভাৰতীয় চহৰৰ ভিতৰত ক’চি দ্বিতীয় আটাইতকৈ কঠিন চহৰ হিচাপে বিবেচিত হৈছিল। এই তালিকাত ই কেৱল কলকাতাৰ ওপৰত ১৬ নম্বৰ স্থানত আছিল। ^[99]

কেৰালাৰ বেছিভাগ অঞ্চলৰ দৰেই প্ৰবাসী ভাৰতীয় (NRI)সকলৰপৰা অহা ধনো ইয়াৰ উপাৰ্জনৰ এটা প্ৰধান উৎস। ^[100] চহৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দুৰপৰা ১৩ কিলোমিটাৰ (৮.১ মাইল) উত্তৰত অৱস্থিত এলুৰ হৈছে কেৰালাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ঔদ্যোগিক অঞ্চল। ইয়াত ২৫০ তকৈও অধিক কাৰখানা আছে যিয়ে ৰাসায়নিক আৰু পেট্ৰ’ৰাসায়নিক সামগ্ৰী, কীটনাশক আৰু বিৰল ভূমি উপাদান উৎপাদন কৰে। লগতে ইয়াত ৰবৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, সাৰ, জিংক আৰু ক্ৰ’মিয়াম যৌগ আৰু চামৰাৰ সামগ্ৰীও প্ৰস্তুত কৰা হয়। ^[101] কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি সাৰ আৰু ৰাসায়নিক উদ্যোগসমূহৰ অন্যতম ‘ফাৰ্টিলাইজাৰ্ছ এণ্ড কেমিকেলছ ট্ৰাভাংকুৰ লিমিটেড’ (FACT) কোচিত অৱস্থিত। ^[102] আম্বালামুগলত থকা বিপিচিএল (BPCL)-ৰ কোচি ৰিফাইনেৰী হৈছে ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ ৰাষ্ট্ৰীয় তেল শোধনাগাৰ। শক্তি আৰু ইন্ধনৰ প্ৰয়োজন পূৰাবলৈ প্ৰাকৃতিক গেছ আমদানি আৰু সংৰক্ষণ কৰাৰ বাবে পেট্ৰ’নেট ইণ্ডিয়াই এতিয়া কোচি এলএনজি টাৰ্মিনেলৰ কাম প্ৰায় সম্পূৰ্ণ কৰি তুলিছে।^[103] নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ড, কয়াৰ ব’ৰ্ড আৰু মেৰিন প্ৰডাক্টছ এক্সপ’ৰ্ট ডেভেলপমেণ্ট অথৰিটি (MPEDA) ৰ দৰে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় এই চহৰখনতে অৱস্থিত।

চহৰৰ কেন্দ্ৰভাগৰপৰা প্ৰায় ১৬.৫ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত কালামাছেৰী অন্যতম প্ৰধান ঔদ্যোগিক অঞ্চল। ইয়াত FACT, HMT ৰ দৰে আগশাৰীৰ কাৰখানা আৰু KINFRA হাই-টেক পাৰ্কৰ দৰে আইটি/বায়’টেকন’লজী পাৰ্ক অৱস্থিত। কোচিন বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় কালামাছেৰীত অৱস্থিত। ইৰিম্পানম ক’চিৰ আন এটা প্ৰধান ঔদ্যোগিক অঞ্চল। চিপোৰ্ট-এয়াৰপৰ্ট ৰোড (SPAP ৰোড) এই ঠাইৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গৈছে। ইণ্ডিয়ান অইল কৰ্প’ৰেশ্যন, ভাৰত পেট্ৰ’লিয়াম আৰু হিন্দুস্তান পেট্ৰ’লিয়ামৰ দৰে ডাঙৰ তেল প্ৰতিষ্ঠানৰ প্লাণ্ট ইয়াত আছে। ^[104]^[105]^[106]

কেৰালাৰ আন ঠাইৰ দৰেই পৰ্যটন উদ্যোগো স্থানীয় অৰ্থনীতিৰ অন্যতম প্ৰধান চালিকা শক্তি। কোচি অৱস্থিত এৰ্নাকুলাম জিলাখন কেৰালালৈ অহা থলুৱা পৰ্যটকৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰথম স্থানত আছে।^[30] ইয়াৰ ফলত এই জিলাখনে চহৰখনৰ অৰ্থনীতিলৈ ডাঙৰ অৱদান আগবঢ়ায়। ফ’ৰ্ট কোচিৰ পৰ্যটন কেন্দ্ৰ আৰু কেইবাটাও ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন, সংগ্ৰহালয় আদিয়ে পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰে। ইয়াৰ লগতে ভেম্বনাদ হ্ৰদ আৰু কায়েল (backwaters) ৰ দৰে প্ৰাকৃতিক আকৰ্ষণে চহৰখনলৈ বৃহৎসংখ্যক পৰ্যটকক টানি আনে। কেইবাটাও আগশাৰীৰ আতিথ্য ব্ৰেণ্ডৰ উপস্থিতিয়ে থলুৱা লোকসকলৰ বাবে কৰ্মসংস্থাপনৰ এক প্ৰধান উৎস হৈ পৰিছে। কোচি বন্দৰ হৈছে এটা আগশাৰীৰ বন্দৰ য’ত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰুজ জাহাজসমূহ নিয়মীয়াকৈ আহে। ^[107] চহৰখনত দেশৰ প্ৰথমখন মেৰিনা সুবিধা ‘কোচি মেৰিনা’ আছে, ^[108] যিয়ে বৃহৎসংখ্যক নাও-পৰ্যটকক (yacht-totters) আকৰ্ষণ কৰে। ৰিয়েল এষ্টেট উদ্যোগো কোচিৰ অৰ্থনীতিলৈ বহুখিনি অৱদান আগবঢ়োৱা আন এটা উদ্যোগ। বহুতো ব্যৱসায়ীয়ে এই বজাৰত প্ৰৱেশ কৰি আৱাসিক গৃহ নিৰ্মাণ কৰিছে। কোচি হৈছে ভাৰতীয় নৌসেনাৰ প্ৰাথমিক প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ ‘দাক্ষিণাত্য নৌসেনা কমাণ্ড’ৰ প্ৰধান কাৰ্যালয়। কোচিন শ্বিপয়াৰ্ডেও চহৰখনৰ অৰ্থনীতিলৈ অৱদান যোগায়। </ref>^[109]^[110] থোপ্পুম্পাড়ীৰ মাছ ধৰা বন্দৰটো ৰাজ্যখনৰ এটা সৰু মাছ ধৰা বন্দৰ। ই স্থানীয় আৰু ৰপ্তানি বজাৰত মাছ যোগান ধৰে। কোচিৰ সকলো ঋতুৰে উপযোগী বন্দৰটোৰ সম্ভাৱনাক অধিক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰুজ টাৰ্মিনেলো নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।^[111]

ৰপ্তানি আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত কাৰ্যকলাপো চহৰখনৰ অৰ্থনীতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদানকাৰী। কোচিন বন্দৰে বৰ্তমান উইলিংডন দ্বীপৰ টাৰ্মিনেলত কণ্টেইনাৰ কাৰ্গোৰ ৰপ্তানি আৰু আমদানি পৰিচালনা কৰে। ভাল্লাৰপাদমৰপৰা পৰিচালিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল হৈছে ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল। ^[112]^[113]^[114]^[115] কোচিন পোৰ্ট ট্ৰাষ্টে পুথুভিপৰ ওচৰত এটা বৰ্হি-বন্দৰ (Outer Harbour) নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনাও কৰিছে। ^[116] ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ ওপৰত কোচিৰ ঐতিহাসিক নিৰ্ভৰশীলতা আধুনিক সময়তো অব্যাহত আছে। এই চহৰখন মচলাৰ এক প্ৰধান ৰপ্তানিকাৰক দেশ আৰু ইয়াত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জালুক বিনিময় কেন্দ্ৰ (International Pepper Exchange) অৱস্থিত, য’ত জালুকৰ বিশ্বজুৰি ব্যৱসায় কৰা হয়। স্পাইচেছ ব’ৰ্ড অৱ ইণ্ডিয়া আৰু ৱৰ্ল্ড স্পাইচ অৰ্গেনাইজেশ্যনৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় কোচিত আছে।

কোচিত আইটি (IT) আৰু আইটিইএছ (ITES) সম্পৰ্কীয় উদ্যোগসমূহ গঢ়ি উঠিছে। সাগৰৰ তলেৰে যোৱা কেবলৰ জৰিয়তে সস্তা বেণ্ডৱিড্থৰ উপলব্ধতা আৰু ভাৰতৰ অন্যান্য প্ৰধান চহৰৰ তুলনাত কম পৰিচালনা ব্যয় ইয়াৰ বাবে লাভজনক হৈছে। চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলত চৰকাৰী পৃষ্ঠপোষকতাত গঢ়ি উঠা ইনফোপাৰ্ক, কোচিন বিশেষ অৰ্থনৈতিক মণ্ডল (SEZ) আৰু কিংক্ৰা ৰপ্তানি প্ৰসাৰ ঔদ্যোগিক পাৰ্ককে ধৰি বিভিন্ন প্ৰযুক্তি আৰু ঔদ্যোগিক চৌহদ পৰিচালিত হৈ আছে। চহৰখনৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলত কেইবাটাও নতুন ঔদ্যোগিক চৌহদ নিৰ্মাণৰ কাম চলি আছে। কাক্কানাডৰ স্মাৰ্টচিটি অন্যতম প্ৰধান প্ৰকল্প। ^[117] কালামাছেৰীৰ চাইবাৰ চিটি হৈছে ব্যক্তিগত খণ্ডত পৰিকল্পনা কৰা আন এখন একীকৃত আইটি টাউনশ্বিপ সেজ (SEZ)। ^[118]

যাতায়াত

বিহংগম দৃষ্টিত ভাইটিলা মবিলিটি হাবৰ বিস্তৃত দৃশ্য।

বিমান পৰিবহণ

কোচিত কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ (CIAL) অৱস্থিত। এই বিমান বন্দৰটো কোচি চহৰৰপৰা প্ৰায় ২৮ কিলোমিটাৰ (১৭ মাইল) উত্তৰে নেদুম্বাছেৰীত অৱস্থিত। ইয়াৰপৰা ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় দুয়ো ধৰণৰ বিমান চলাচল কৰে। ^[119] কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পুঁজি অবিহনে নিৰ্মাণ কৰা ই ভাৰতৰ প্ৰথমটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমান বন্দৰ। ^[120] বহনক্ষম শক্তি ব্যৱহাৰৰ ব্যাৱসায়িক দূৰদৰ্শিতাৰ বাবে এই বিমান বন্দৰটোক ২০১৮ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘই ‘চেম্পিয়নছ অব্ দি আৰ্থ’ বঁটা প্ৰদান কৰে। ^[121]^[122]^[123]^[124] ইয়াৰ পূৰ্বে ২০১৫ চনতে কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমান বন্দৰ বিশ্বৰ প্ৰথমটো সম্পূৰ্ণ সৌৰ শক্তি চালিত বিমান বন্দৰ হৈ পৰিছিল। ^[123]^[124]

কোচিন বিমান বন্দৰৰপৰা মধ্য প্ৰাচ্য, মালয়েছিয়া, থাইলেণ্ড আৰু ছিংগাপুৰৰ দৰে জনপ্ৰিয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্থানলৈ পোনপটীয়া বিমানৰ সুবিধা আছে। ইয়াৰ উপৰি লাক্ষাদ্বীপৰ দৰে পৰ্যটনস্থলী আৰু ভাৰতৰ বেছিভাগ প্ৰধান চহৰলৈও ইয়াৰপৰা পোনপটীয়া বিমান চলে। ৮,৪০,০০০ বৰ্গ ফুট (৭৮,০০০ বৰ্গ মিটাৰ) টাৰ্মিনেল এলেকা আৰু ২২০০ জন যাত্ৰী (আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰু ঘৰুৱা) ধাৰণ ক্ষমতা থকা ই ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু ব্যস্ত বিমান বন্দৰ। ^[125] আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় যাত্ৰী যাতায়াতৰ ক্ষেত্ৰত ই ভাৰতৰ ভিতৰতে পঞ্চম স্থানত আছে। সমগ্ৰ যাতায়াতৰ হিচাপত ই দেশৰ সপ্তম ব্যস্ত বিমান বন্দৰ। ^[126]^[127]^[128]

কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমান বন্দৰ দেশৰ ভিতৰতে অন্যতম আটাইতকৈ ব্যস্ত বিমান বন্দৰ আৰু ই বিশ্বৰ প্ৰথমটো সম্পূৰ্ণ সৌৰ শক্তি চালিত বিমান বন্দৰ

চহৰখনত কৰ্তব্যৰত কেএছআৰটিচি (KSRTC)-ৰ এখন দুমহলীয়া বাছ

কোচি মেট্ৰ’ ভাৰতৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ কম সময়ত সম্পূৰ্ণ হোৱা মেট্ৰ’ প্ৰকল্প

এৰ্নাকুলাম ফেৰী ঘাট চহৰখনৰ অন্যতম প্ৰধান ফেৰী ঘাট

কোচিৰ বেকৱাটাৰ বা কায়েলত চলাচল কৰা ফেৰী সেৱাৰ এখন নাও

কোচি ৱাটাৰ মেট্ৰ’ই চহৰখনৰ বাবে এখন ফেৰী ব্যৱস্থা পৰিচালনা কৰে

পথ পৰিবহণ

কেইবাটাও ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে কোচি চহৰখন ইয়াৰ চুবুৰীয়া চহৰ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে সুন্দৰভাৱে সংযোজিত হৈ আছে। ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ব্যৱস্থাৰ উত্তৰ-দক্ষিণ কৰিডৰৰ এটা অন্যতম সংযোগস্থল।^[129]^[130] অৱশ্যে কোচিৰ পথ আন্তঃগাঁথনিয়ে বৰ্ধিত যান-বাহনৰ চাহিদা পূৰণ কৰিব পৰা নাই। ^[131]

সেইবাবে যান-জঁট এই চহৰখনৰ এটা ডাঙৰ সমস্যা। কোচি চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66), ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (NH 544), ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬A (NH 966A) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬B (NH 966B)-ৰ সৈতে জড়িত। ^[132]^[133]^[134]

কেইবাটাও ৰাজ্যিক ঘাইপথেও কোচিক কেৰালাৰ অন্যান্য প্ৰান্তৰ সৈতে সংযোগ কৰে। ৰাজ্যিক ঘাইপথ ১৫ (SH 15) অৰ্থাৎ এট্টুমানুৰ-এৰ্নাকুলাম পথে চহৰখনক কট্টায়ম, পালা, কুমিলী, চাংগনাচেৰী আৰু পাথানামথিট্টা আদি ঠাইৰ সৈতে সংযোগ কৰে। ^[135] ৰাজ্যিক ঘাইপথ ৪১ (SH 41) অৰ্থাৎ পালাৰিভাট্টম-থেক্কাডী পথে জিলাখনৰ পূব প্ৰান্তলৈ যোৱাৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে। ৰাজ্যিক ঘাইপথ ৬৩ (SH 63) অৰ্থাৎ ভাইপীন পল্লীপুৰম পথ আৰু ৰাজ্যিক ঘাইপথ ৬৬ (SH 66) অৰ্থাৎ আলাপ্পুঝা-থোপ্পুম্পাড়ী পথ হৈছে উপকূলীয় পথ। এই পথকেইটাই ব্যাকৱাটাৰ (কায়েল) আৰু সাগৰৰ মাজৰ ঠেক ভূমিভাগক সংযোগ কৰে। মহাত্মা গান্ধী পথ (MG Road) আৰু সহোদৰন আয়াপ্পন পথ হৈছে এই চহৰখনৰ মূল ধমনীসদৃশ প্ৰধান পথ। এই পথ দুটা ক্ৰমে ১৯২৫ আৰু ১৯৬২ চনত এৰ্নাকুলামত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰে এটা পথ উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে আৰু আনটো পথ উপকূলৰ উলম্বভাৱে গৈছে। এই দুয়োটা পথতে প্ৰস্তাৱিত মেট্ৰ’ ৰেল সংযোগৰ ব্যৱস্থা আছে। চিপোৰ্ট-এয়াৰপৰ্ট ৰোড (Seaport-Airport Road) হৈছে আন এটা প্ৰধান পথ। এই পথে কোচিন সাগৰীয় বন্দৰক কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমান বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰে। কাক্কানাদত থকা ইনফোপাৰ্ক এক্সপ্ৰেছৱে’খন চিপোৰ্ট-এয়াৰপৰ্ট ৰোডৰ সৈতে সংযোজিত হৈ ইনফোপাৰ্কলৈকে বিস্তৃত হৈছে। চহৰখনৰ অন্যান্য প্ৰধান পথসমূহৰ ভিতৰত চিট্টুৰ পথ, বেনাৰ্জী পথ, শ্বনমুঘম পথ, কোচি বাইপাছ, কালুৰ-কাডাভান্ত্ৰা পথ আৰু পাৰ্ক এভিনিউ আদি অন্যতম। কোচি চহৰৰ বাবে ৰাজ্য চৰকাৰে এটা নতুন ৰিং ৰোডৰ (Ring Road) প্ৰস্তাৱ দিছে। বৰ্তমান NATPAC-ৰদ্বাৰা ইয়াৰ বাবে এটা প্ৰকল্প অধ্যয়ন চলাই থকা হৈছে। ^[136]

ৰাজহুৱা পৰিবহণ

পথ পৰিবহণ

চহৰখনৰ ভিতৰত ৰাজহুৱা পৰিবহণৰ প্ৰধান মাধ্যম হৈছে ব্যক্তিগত মালিকানাধীন বাছ ব্যৱস্থা। ৰাজ্য চৰকাৰে ‘থিৰুকোচি’ সেৱাৰ জৰিয়তেও চহৰখনত বাছ চলায়। এৰ্নাকুলাম টাউন, এৰ্নাকুলাম জেটি আৰু কালুৰত থকা ব্যক্তিগত বাছ টাৰ্মিনেল হৈছে চহৰখনৰ প্ৰধান বাছ আস্থান। ভাইটিলাত ‘দ্য মোবিলিটি হাব’ নামৰ এটা একীকৃত পৰিবহণ টাৰ্মিনেলৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য চলি আছে। এই টাৰ্মিনেলটোৱে চহৰৰ কেন্দ্ৰভাগৰপৰা আঁতৰত দূৰণিবটৰ বাছ সেৱাৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰে। লগতে ই বাছ, মেট্ৰ’ আৰু ফেৰীৰ দৰে বিভিন্ন ৰাজহুৱা পৰিবহণ ব্যৱস্থাক একেলগ কৰে। ^[137]

JNNURM চহৰ পৰিবহণ উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ অধীনত নতুন প্ৰজন্মৰ শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত (AC) নিম্ন- মজিয়াৰ আৰু নন-এচি অৰ্ধ-নিম্ন-মজিয়াৰ বাছ লাভ কৰা দেশৰ কেইখনমান চহৰৰ ভিতৰত কোচি অন্যতম। KSRTC আৰু ব্যক্তিগত বাছে নেদুম্বাছেৰী, পেৰুম্বাভুৰ, আলুভা, মুভাট্টুপুঝা, কোথামংগলাম, চেৰ্থালা আৰু পুচাক্কালৰ দৰে কাষৰীয়া অঞ্চলসমূহলৈ নিয়মীয়াকৈ চলাচল কৰে। চহৰখনত দিনটোৰ যিকোনো সময়তে ভাড়াৰ বাবে টেক্সি আৰু অটো ৰিক্সা উপলব্ধ। কেৰালাৰ বেছিভাগ অঞ্চলৰ দৰেই যান-বাহন বৃদ্ধিৰ তুলনাত পথ আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন নোহোৱাটো কোচিৰ বাবে এটা ডাঙৰ সমস্যা। ^[138]

ৰেল পৰিবহণ

চহৰখনত চাৰিটা প্ৰধান ৰেলৱে ষ্টেচন আছে। সেইকেইটা হৈছে এৰ্নাকুলাম জংচন, এৰ্নাকুলাম টাউন (স্থানীয়ভাৱে ক্ৰমে দক্ষিণ আৰু উত্তৰ ৰেলৱে ষ্টেচন নামেৰে জনাজাত), আলুভা আৰু ত্ৰিপুনিথুৰা। ইয়াৰ উপৰি ইডাপল্লী আৰু কালামাছেৰী নামৰ দুটা সৰু ষ্টেচনো আছে। কোচি বন্দৰৰ দক্ষিণ অংশলৈ ৰেল সংযোগ সুনিশ্চিত কৰিবলৈ ইয়াত ‘কোচিন হাৰ্বাৰ টাৰ্মিনাছ’ আছে। চহৰখনৰ উপনগৰীয় ৰেল নেটৱৰ্কৰ বাবে বৰ্তমান এই টাৰ্মিনাছটোৰ নৱীকৰণৰ কাম চলি আছে। কোচিৰ মূল ৰেল পৰিবহণ ব্যৱস্থাটো ভাৰতীয় ৰেলৱেৰ দাক্ষিণাত্য ৰেল মণ্ডলৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়। ই তিৰুৱনন্তপুৰম ৰেল ডিভিজনৰ অধীনত পৰে। দক্ষিণ ষ্টেচনটো দক্ষিণ ভাৰতৰ আটাইতকৈ ব্যস্ত ৰেলৱে ষ্টেচনসমূহৰ অন্যতম। ইয়াৰপৰা দৈনিক ১২৮ তাতকৈও অধিক ৰেল চলাচল কৰে। ^[139] চহৰখনৰ উত্তৰ দিশত অৱস্থিত উত্তৰ ষ্টেচনটোৱে প্ৰধানকৈ দূৰণিবটৰ ৰেলসমূহ পৰিচালনা কৰে। যিবোৰ ৰেলে দক্ষিণ ষ্টেচন স্পৰ্শ নকৰে, সেইবোৰ এই ষ্টেচনেৰে পাৰ হৈ যায়। লগতে ই বহুতো ৰেলৰ বাবে এটা অতিৰিক্ত আস্থান (ষ্টপেজ)। উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ পিছফালে ‘এৰ্নাকুলাম টাৰ্মিনাছ’ (ষ্টেচন ক’ড° ERG) নামৰ এটা ঐতিহাসিক ৰেলৱে ষ্টেচনো আছে। মহাত্মা গান্ধী আৰু ব্ৰিটিছ ভাইচৰয়ৰ দৰে মহান ব্যক্তিসকলে এই পুৰণি ৰেলৱে ষ্টেচনেৰেই কোচিনলৈ আহিছিল। এৰ্নাকুলাম টাৰ্মিনাছ আছিল চহৰখনৰ প্ৰথমটো ৰেলৱে ষ্টেচন। কিন্তু ১৯৬০ চনৰ আৰম্ভণিতে ইয়াক পৰিত্যাগ কৰিব লগা হৈছিল। বৰ্তমান এই ষ্টেচনটো দাক্ষিণাত্য ৰেলৱেৰ মালবাহী ডিপো হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ^[140]

মেট্ৰ’

কোচি মেট্ৰ’ কোচি চহৰৰ বাবে এক দ্ৰুত পৰিবহণ ব্যৱস্থা। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে চহৰখন আৰু ইয়াৰ কাষৰীয়া মহানগৰ অঞ্চলৰ যান-জঁট বহুখিনি হ্ৰাস কৰা। ^[141] এই মেট্ৰ’ ব্যৱস্থাটো তিনিটা পৰ্যায়ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। প্ৰথম পৰ্যায়ৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য ২০১৩ চনৰ জুন মাহত আৰম্ভ হৈছিল। আলুভাৰপৰা পালাৰিভাট্টমলৈকে ১১টা ষ্টেচনযুক্ত ১৩.৪ কিলোমিটাৰ (৮.৩ মাইল) অংশ ২০১৭ চনৰ ১৭ জুনত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে যাত্ৰীসকলৰ বাবে মুকলি কৰে। আলুভাৰপৰা ত্ৰিপুনিথুৰালৈকে ২৫টা ষ্টেচনযুক্ত ২৮.১২৫ কিলোমিটাৰ (১৭.৪৭৬ মাইল) দৈৰ্ঘ্যৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ কাম ২০২৪ চনৰ মাৰ্চ মাহত সম্পূৰ্ণ হয়।^[142] ^[143] এই কামত প্ৰায় ৫১.৮১ বিলিয়ন টকা ব্যয় হৈছিল। জেএলএন ষ্টেডিয়ামৰপৰা ইনফোপাৰ্ক-কাক্কানাদলৈকে দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ কামক 'পিংক লাইন' বুলি জনা যায়। এই লাইনটো ২০২৬ চনৰ ভিতৰত কাৰ্যক্ষম হ’ব বুলি আশা কৰা হৈছে। ^[144]

জল পৰিবহণ

ভাৰতৰ প্ৰধান সাগৰীয় বন্দৰসমূহৰ ভিতৰত কোচি অন্যতম। ই ভাৰত মহাসাগৰৰ আটাইতকৈ সুৰক্ষিত বন্দৰসমূহৰ ভিতৰত অন‍্যতম। ^[145] 'কোচিন পোৰ্ট ট্ৰাষ্ট' নামৰ এক স্বায়ত্ত্বশাসিত সংস্থাই এই বন্দৰটো পৰিচালনা কৰে। ইয়াত জাহাজত ইন্ধন ভৰোৱা, মালবাহী তথা যাত্ৰীবাহী জাহাজ চম্ভালা আৰু সামগ্ৰী সংৰক্ষণৰ সুন্দৰ সুবিধা আছে। এই বন্দৰটো তিনিটা দ্বীপৰ এক সমষ্টি। ইয়াৰে এটা দ্বীপ মানৱ-নিৰ্মিত।^[146]

এই বন্দৰৰপৰা কলম্বো আৰু লাক্ষাদ্বীপলৈ যাত্ৰীবাহী জাহাজ চলাচল কৰে। 'কেৰালা শ্বিপিং এণ্ড ইনলেণ্ড নেভিগেশ্যন কৰ্প’ৰেশ্যন', ৰাজ্যিক জল পৰিবহণ বিভাগ আৰু ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠানে চহৰখনৰ বিভিন্ন ফেৰী ঘাটৰপৰা নাও সেৱা পৰিচালনা কৰে। দ্বীপসমূহৰ মাজত বাহন আৰু যাত্ৰী কঢ়িয়াবলৈ এৰ্নাকুলাম আৰু ভাইপীন তথা ভাইপীন আৰু ফ’ৰ্ট কোচিৰ মাজত ফেৰী চলে। অৱশ্যে কোচিৰ দ্বীপসমূহক সংযোগ কৰা 'গোশ্ৰী দলং' নিৰ্মাণ হোৱাৰ পিছত ফেৰী পৰিবহণৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিছু কমি গৈছে। ইয়াত থকা প্ৰধান ফেৰী ঘাটসমূহ হৈছে পাৰ্ক এভিনিউৰ ওচৰৰ এৰ্নাকুলাম মেইন বোট জেটি, বেনাৰ্জী পথৰ হাইকোৰ্ট জেটি, উইলিংডন দ্বীপৰ এম্বাৰকেশ্যন জেটি আৰু ফ’ৰ্ট কোচি জেটি। ^[147] ২০২৩ চনৰ এপ্ৰিল মাহত কোচি ৱাটাৰ মেট্ৰ’ প্ৰকল্প লাভ কৰা ভাৰতৰ প্ৰথমখন চহৰ হৈ পৰে। কোচি ৱাটাৰ মেট্ৰ’ হৈছে ভাৰতৰ প্ৰথমটো ৱাটাৰ মেট্ৰ’ প্ৰকল্প। এছিয়াৰ ভিতৰতে ই এনেধৰণৰ সৰ্ববৃহৎ একীকৃত জল পৰিবহণ ব্যৱস্থা। এই ব্যৱস্থাই ১৫টা পথৰ এক নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে কোচিৰ ১০টা দ্বীপক সংযোগ কৰিছে। এই পথসমূহ ৭৬ কিলোমিটাৰ জুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াত ৩৮টা ফেৰী ঘাট আছে।

জনগাঁথনি

কোচি চহৰৰ ধৰ্মসমূহ (২০১১)
ধৰ্ম			শতাংশ
হিন্দু ধৰ্ম			৪৩.৭৮%
খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম			৩৮.১২%
ইছলাম ধৰ্ম			১৭.৫৬%
অন্যান্য			০.৫৪%

প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৭১৩৯ জন লোকেৰে কোচি কেৰালাৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব থকা চহৰ।

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি কোচি মহানগৰ অঞ্চলৰ জনসংখ্যা আছিল ২১,১৭,৯৯০ জন। ইয়াত মহিলা আৰু পুৰুষৰ অনুপাত হৈছে ১০২৮:১০০০। এই হাৰ সৰ্বভাৰতীয় গড় অনুপাত ৯৩৩:১০০০ তকৈ বহুত বেছি। কোচিৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৯৭.৫ শতাংশ। পুৰুষৰ তুলনাত মহিলাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ মাত্ৰ ১.১ শতাংশ কম। সমগ্ৰ ভাৰততে এনে লিংগ পাৰ্থক্যৰ হাৰ আটাইতকৈ কম।

কোচিৰ প্ৰধান ধৰ্মসমূহ হৈছে হিন্দু ধৰ্ম, খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম আৰু ইছলাম ধৰ্ম। ইয়াৰ উপৰি ইয়াত জৈন ধৰ্ম, ইহুদী ধৰ্ম, শিখ ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ লোকো আছে। যদিও চহৰখনৰ ৪৪ শতাংশ লোকে হিন্দু ধৰ্ম পালন কৰে, খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ বৃহৎ অনুসৰণকাৰীয়ে (৩৮ শতাংশ) কোচিক ভাৰতৰ ভিতৰতে অন্যতম বৃহৎ খ্ৰীষ্টান জনসংখ্যা থকা চহৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছে। ^[148] চহৰখনৰ বেছিভাগ বাসিন্দাই মালয়ালী লোক। অৱশ্যে ইয়াত তামিল, গুজৰাটী, ইহুদী, এংলো-ইণ্ডিয়ান, শিখ আৰু কোংকণীকে ধৰি উল্লেখনীয় জনগোষ্ঠীয় সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ো বাস কৰে। যোগাযোগৰ মূল ভাষা হৈছে মালয়ালম। ^[149]^[150] প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ বাবেও মালয়ালম ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অৱশ্যে বহুসংখ্যক স্কুলে ইংৰাজী মাধ্যমৰ শিক্ষাও প্ৰদান কৰে। উচ্চ শিক্ষা আৰু ব্যাৱসায়িক ক্ষেত্ৰত ইংৰাজী ভাষাক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়। ইয়াত তামিল আৰু হিন্দী ভাষা সকলোৱে বুজি পায়, যদিও মুখেৰে বৰকৈ নকয়।

উন্নয়নশীল বিশ্বৰ অন্যান্য দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱা চহৰসমূহৰ দৰেই কোচিও ডাঙৰ নগৰীকৰণৰ সমস্যাত ভুগিছে। ঘৰৰ মূল্য আৰু উপলব্ধতা, নগৰীয়া পৰিয়ালৰ ভিৰ আৰু পৰিয়ালৰ উপাৰ্জনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতীয় চহৰসমূহৰ ভিতৰত কোচি দশম স্থানত আছিল। ^[151]

ৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ৰেকৰ্ড ব্যুৰোৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত পঞ্জীয়নভুক্ত অপৰাধৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত এই চহৰখনে চতুৰ্থ স্থান লাভ কৰিছে। ^[152]^[153]^[154] ২০০৯ চনত চহৰখনত ৰাষ্ট্ৰীয় গড় ১৮১.৪ ৰ বিপৰীতে গড় অপৰাধৰ হাৰ আছিল ৬৪৬.৩। কিন্তু কোচি চহৰৰ আৰক্ষী আয়ুক্তই পিছত স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে এই বৈষম্যৰ কাৰণ আছিল কোচিত সৰু সৰু অপৰাধৰ ক্ষেত্ৰত গোচৰ ৰুজু হোৱাৰ হাৰ ভাৰতৰ অন্যান্য চহৰতকৈ বেছি আছিল। ৰাজ্যিক অপৰাধ ৰেকৰ্ড ব্যুৰো (SCRB) ৰ প্ৰতিৱেদনেও এই কথা সমৰ্থন কৰে। কাৰণ এই প্ৰতিৱেদন অনুসৰি কেৰালা ৰাজ্যৰ ভিতৰত কোচি চহৰতে মহিলাৰ বিৰুদ্ধে আটাইতকৈ কম অপৰাধ সংঘটিত হয়। ^[155] ইনষ্টিটিউট অৱ কম্পিটিটিভনেছৰ ২০১১ চনৰ জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ প্ৰতিৱেদন অনুসৰি কোচি ৰাজ্যৰ ভিতৰত প্ৰথম আৰু দেশৰ ভিতৰত ষষ্ঠ স্থানত আছে। ^[156] ২০০৯ চনত নীলচেন কোম্পানীৰ এক অধ্যয়ন অনুসৰি ভাৰতৰ শীৰ্ষ ১০খন আটাইতকৈ চহকী চহৰৰ তালিকাত কোচি সপ্তম স্থানত আছিল। ^[157] চহৰসমূহৰ বাবে কৰা স্বচ্ছ ভাৰত ৰেংকিঙত কোচি ভাৰতৰ চতুৰ্থ আটাইতকৈ পৰিষ্কাৰ চহৰ হিচাপে বিবেচিত হৈছিল। প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ অভিলাষী 'স্মাৰ্ট চিটি মিছন'ৰ অধীনত স্মাৰ্ট চিটি হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ বাছনি কৰা এশখন ভাৰতীয় চহৰৰ ভিতৰত কোচিও অন্যতম আছিল। ^[158]

সংস্কৃতি

মেৰিন ড্ৰাইভ, কোচি

কেইবা শতিকা ধৰি ধাৰাবাহিকভাৱে হোৱা প্ৰব্ৰজনৰ ফলত এই চহৰখনৰ জনসংখ্যা কেৰালাৰ সকলো প্ৰান্তৰ আৰু সমগ্ৰ ভাৰতৰ বিভিন্ন ঠাইৰ মানুহৰ এক সংমিশ্ৰণ হৈ পৰিছে। দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ বৃহৎ উপস্থিতিয়ে ইয়াৰ সৰ্বভাৰতীয় স্বৰূপটোক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। ^[159]

খোজকাঢ়ি যোৱা লোকসকলে কোচিৰ সাগৰৰ পাৰৰ ফুৰা পথ মেৰিন ড্ৰাইভেৰে খোজকাঢ়িব পাৰে

লুলু মল ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ শ্বপিং মল

মেৰিন ড্ৰাইভত কেট্টুভেল্লাম দলং

বিগংগম দৃষ্টিত কোচিৰ ফ’ৰাম মলৰ দৃশ্য

কোচিত মালয়ালী, কোংকণী ^[160]^[161], গুজৰাটী ^[149], বঙালী ^[162], মাৰাঠী ^[163], পঞ্জাবী ^[150]^[164], তামিল, কানাড়া, বিহাৰী, এংলো ইণ্ডিয়ান আৰু কেইটামান ইহুদী পৰিয়ালকে ধৰি এক বৈচিত্ৰ্যমজ়, বহুসাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ সমাজ আছে। এই চহৰখনত এসময়ত 'মালাবাৰ য়াহুদান' অৰ্থাৎ বৰ্তমান 'কোচিন ইহুদী' নামেৰে জনাজাত এটা ডাঙৰ ইহুদী সম্প্ৰদায় আছিল। তেওঁলোকে কোচিৰ ব্যৱসায় আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। কোচি আৰু ইয়াৰ ওচৰ-পাজৰৰ অঞ্চল যেনে চেন্নামংগলাম, পৰাভুৰ বা মালা আদিত তেওঁলোকৰ কেইবাটাও সৰ্বধৰ্ম উপাসনাগৃহ আছিল। ^[165]

১৮৭৬ চনত কেৰালাত গঠিত হোৱা চিৰিয়ান অৰ্থডক্স অৰ্থাৎ জাকোবাইট চিৰিয়ান খ্ৰীষ্টান চাৰ্চৰ সাতটা ধৰ্মপ্ৰান্তৰ ভিতৰত কোচি অন্যতম আছিল। ইয়াৰ বিচপৰ আসনখন কাৰিঙ্গাচিৰাৰ চেইণ্ট জৰ্জ কেথেড্ৰেলত অৱস্থিত। লগতে জাকোবাইটসকলৰ সিংহসন গীৰ্জাৰ বিচপৰ আসনখন চহৰখনৰ মেৰীছ কেথেড্ৰেল ইলামকুলামত আছে। কেৰালাৰ ভেৰাপোলী ধৰ্মপ্ৰদেশৰ ৰোমান কেথলিক কেথেড্ৰেল আৰু কোচি ধৰ্মপ্ৰান্তৰ কাৰ্যালয় চহৰখনতে অৱস্থিত। চেইণ্ট থমাছ খ্ৰীষ্টান সম্প্ৰদায়ৰ অন্তৰ্ভুক্ত আৰু ২২খন পূব কেথলিক গীৰ্জাৰ অন্যতম 'চাইৰো-মালাবাৰ গীৰ্জা'ৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় এৰ্নাকুলামত আছে। খ্ৰীষ্টান ধৰ্মীয় উপাসনাৰ প্ৰধান স্থানসমূহৰ ভিতৰত এৰ্নাকুলামৰ চেইণ্ট মেৰীছ চাইৰো-মালাবাৰ কেথলিক কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, এৰ্নাকুলামৰ চেইণ্ট ফ্ৰান্সিল আছিছি ৰোমান কেথলিক কেথেড্ৰেল, ভাল্লাৰপাদম-এৰ্নাকুলামৰ বেচিলিকা অৱ আৱাৰ লেডী অৱ ৰেনচম, ফ’ৰ্ট কোচিৰ চাণ্টা ক্ৰুজ বেচিলিকা ৰোমান কেথলিক কেথেড্ৰেল, কালুৰৰ চেইণ্ট এণ্টনী শ্ৰাইন আৰু ইডাপল্লীৰ চেইণ্ট জৰ্জ ফোৰেন গীৰ্জা অন্যতম। চহৰখনৰ বহু-জনগোষ্ঠীয় গাঁথনিৰ বাবে কোচিয়ে উত্তৰ ভাৰতীয় হিন্দু উৎসৱ হোলীৰ লগতে কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত উৎসৱ ওনাম আৰু বিষুও উদ্‌যাপন কৰে। খ্ৰীষ্টান আৰু ইছলাম ধৰ্মীয় উৎসৱ যেনে বৰদিন, ইষ্টাৰ, ঈদ-উল-ফিতৰ আৰু মিলাদ-উন-নবীও ইয়াত পালন কৰা হয়। ডিচেম্বৰ মাহৰ শেষৰ ১০ দিনত ফ’ৰ্ট কোচিত 'কোচিন কাৰ্নিভাল' নামৰ এক আনন্দময় উৎসৱ উদ্‌যাপন কৰা হয়। ^[166]

কোচিত বহুতো শ্বপিং মল আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ফ’ৰাম মল, ওবেৰন মল, চেণ্টাৰ স্কোৱাৰ মল আৰু লুলু মল অন্যতম। সৰ্বমুঠ ১৭ একৰ লিজত দিব পৰা এলেকাৰে লুলু মল হৈছে ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্বপিং মলসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। ^[167]^[168]^[169] কোচিত কেৰালা ৰাজ্যৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি পাঁচ তাৰকাযুক্ত হোটেল আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ক্ৰাউন প্লাজা ^[170], মেৰিয়ট ইণ্টাৰনেশ্যনেল ^[171], গ্ৰ্যাণ্ড হায়াট ^[172], শ্বেৰাটন, লে মেৰিডিয়ান ^[173], ৰেডিছন ব্লু ^[174], হলিডে ইন ^[175], ৰামাডা ^[176], ইবিছ ^[177] আৰু তাজ মালাবাৰ আদিৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ব্ৰেণ্ড অন্তৰ্ভুক্ত। ^[178]

কোচি মালয়ালম সাহিত্যৰ কেইবাজনো আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী ব্যক্তিৰ বাসস্থান আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত চাংগামপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই ^[179], কেশৰী বালকৃষ্ণ পিল্লাই^[180], জি শঙ্কৰ কুৰুপ ^[181] আৰু ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন অন্যতম। ^[182] সহোদৰন আয়াপ্পন ^[183] আৰু পণ্ডিত কৰুপ্পনৰ দৰে বিশিষ্ট সমাজ সংস্কাৰকসকলৰ ঘৰো কোচিত আছিল। ^[184] 'কোচি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰন্থমেলা' হৈছে চহৰখনত প্ৰতিবছৰে অনুষ্ঠিত হোৱা এটা বাৰ্ষিক অনুষ্ঠান।

স্বাস্থ্যসেৱা

উন্নত তৃতীয়ক আৰু চতুৰ্থক পৰ্যায়ৰ চিকিৎসা সুবিধাৰে সমৃদ্ধ কোচিত ভাৰতৰ ভিতৰতে অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ স্বাস্থ্যসেৱা উপলব্ধ। উন্নত চিকিৎসাৰ বাবে সমগ্ৰ কেৰালাৰ লোকসকলৰ বাবে ই এক প্ৰধান থলি। ^[185]^[186]

শেহতীয়া সময়ছোৱাত এই চহৰখনে তুলনামূলকভাৱে কম খৰচতে উন্নত চিকিৎসা বিচাৰি অহা ভাৰত, মধ্য প্ৰাচ্য, আফ্ৰিকা, ইউৰোপ আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বহু ৰোগীক আকৰ্ষণ কৰিছে। কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল কোচি চহৰতে সফল হৃদযন্ত্ৰ সংৰোপণ কৰা হৈছে। ^[187] অমৃতা ইনষ্টিটিউট অৱ মেডিকেল ছায়েন্সেছ এণ্ড ৰিচাৰ্চ চেণ্টাৰ, ছানৰাইজ হাস্পতাল, স্পেচিয়েলিষ্ট হাস্পতাল, মেডিকেল ট্ৰাষ্ট হাস্পতাল, পিভিএছ মেম’ৰিয়েল হাস্পতাল, ৰেনাই মেডিসিটি, লেকশ্ব’ৰ হাস্পতাল, লিছি হাস্পতাল, এষ্টাৰ মেডিচিটি ^[188] আৰু ৰাজগিৰি ইনষ্টিটিউট অৱ মেডিকেল ছায়েন্সেছ হৈছে কোচিৰ উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰতিষ্ঠান।^[189] চহৰখনৰ আন আন প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত এৰ্নাকুলাম মেডিকেল চেণ্টাৰ, কিমছ হাস্পতাল, গৌতম হাস্পতাল, লুৰ্ডছ হাস্পতাল আৰু শৰাফ হাস্পতাল অন্যতম। ভাৰতৰ কিছুমান প্ৰতিষ্ঠিত বন্ধ্যাত্ব নিবাৰণ বা সন্তানহীনতা চিকিৎসা কেন্দ্ৰ যেনে বিজয়া হাস্পতাল, ব’ৰ্ন হল ক্লিনিক ^[190] আৰু চিমৰ (CIMAR) কোচিত অৱস্থিত। চৰকাৰী খণ্ডৰ ভিতৰত এৰ্নাকুলাম সাধাৰণ চিকিৎসালয় আৰু এৰ্নাকুলাম চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় কোচিৰ উল্লেখযোগ্য চিকিৎসা প্ৰতিষ্ঠান।

২০১৯ চনৰ আগষ্ট মাহত ঘৰুৱা প্ৰশমনমূলক সেৱা (Palliative Care) আগবঢ়াবলৈ জিলাখনত 'আৰিকে' নামৰ এক ঘৰুৱা শুশ্ৰূষা কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰা হয়। এই সেৱাৰ অধীনত প্ৰশমনমূলক শুশ্ৰূষাৰ প্ৰশিক্ষণ লোৱা নাৰ্ছসকলে ৰোগীৰ ঘৰলৈ গৈ সেৱা আগবঢ়ায়। সাধাৰণ চিকিৎসালয়ৰ ঘৰুৱা প্ৰশমনমূলক সেৱা আঁচনিৰ অধীনত পঞ্জীয়ন কৰা লোকসকলে এই সুবিধা লাভ কৰে। ^[191]

শিক্ষা

১৮৭৫ চনত স্থাপিত মহাৰাজজ কলেজ ৰাজ্যখনৰ অন্যতম পুৰণি মহাবিদ্যালয়

মডেল ইঞ্জিনিয়াৰিং কলেজৰ মূল ভৱনটো ভাৰতৰ প্ৰথমটো উপগ্ৰহ ‘আৰ্যভট্ট’ৰদ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত আছিল

চিত্ৰ:Administrative Block, Cusat.jpg

কোচিন বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় দেশৰ অন্যতম শীৰ্ষস্থানীয় শিক্ষানুষ্ঠান

কালামাছেৰীত অৱস্থিত ৰাজগিৰি কলেজ অৱ ছচিয়েল ছায়েন্সেছ

মাধ্যমিক শিক্ষা

সমগ্ৰ ৰাজ্যখনতে প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ গাঁথনি মূলতঃ একেই। ইয়াত চৰকাৰী মালিকানাধীন বিদ্যালয় আৰু চৰকাৰী সাহায্য প্ৰাপ্ত বিদ্যালয় আছে। এই বিদ্যালয়সমূহ কেৰালা ৰাজ্যিক শিক্ষা বোৰ্ডৰ সৈতে জড়িত। ব্যক্তিগত সংস্থা বা ব্যক্তিৰ মালিকানাধীন বেছিভাগ বিদ্যালয় কেন্দ্ৰীয় মাধ্যমিক শিক্ষা বোৰ্ড (CBSE) ৰ সৈতে জড়িত। ^[192] ইণ্ডিয়ান চাৰ্টিফিকেট অৱ চেকেণ্ডাৰী এডুকেশ্যন (ICSE) ৰ সৈতে জড়িতও কিছুমান বিদ্যালয় আছে। ^[193] ৰাজ্যিক শিক্ষা বোৰ্ডে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী দুয়োটা মাধ্যমতে শিক্ষা প্ৰদান কৰে। আনহাতে অন্যান্য বোৰ্ডসমূহে কেৱল ইংৰাজী মাধ্যমহে আগবঢ়ায়। আইবি (IB) আৰু আইজিচিএছই (IGCSE) ৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পাঠ্যক্ৰম অনুসৰণ কৰা কেইখনমান বিদ্যালয়ো ইয়াত আছে। ^[194]

চহৰ আৰু ইয়াৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলত কেৰালা ৰাজ্যিক শিক্ষা বোৰ্ডৰ অধীনত ৩৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৬৭খন ব্যক্তিগত সাহায্য প্ৰাপ্ত বিদ্যালয় আৰু ৩১খন সাহায্যহীন বিদ্যালয় আছে। ^[195] ইয়াৰ উপৰি ৬২খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয়, ২খন আইজিচিএছই (IGCSE) আৰু ৯খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। ^[196]^[197]

চৰকাৰী খণ্ডৰ উল্লেখযোগ্য বিদ্যালয়সমূহ হৈছে শ্ৰী ৰাম বৰ্মা হাইস্কুল, ইডাপল্লী হাইস্কুল, চৰকাৰী স্কুল-কোচি আৰু চৰকাৰী বালিকা উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়, এৰ্নাকুলাম। কেন্দ্ৰীয় বিদ্যালয়, চিন্ময় মিছন আৰু ভাৰতীয় বিদ্যা ভৱনে চহৰৰ সীমাৰ ভিতৰত আৰু উপকণ্ঠ অঞ্চলত কেইবাখনো অৰ্ধ-ব্যক্তিগত বিদ্যালয় পৰিচালনা কৰে। ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু ধৰ্মীয় ট্ৰাষ্টৰ মালিকানাধীন কেইবাখনো বিশেষভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় (সাহায্য প্ৰাপ্ত আৰু সাহায্যহীন দুয়োবিধ) ইয়াত আছে। ইয়াৰ ভিতৰত চেইণ্ট এলবাৰ্টছ এইচএছএছ, এৰ্নাকুলাম, চেইণ্ট টেৰেছাছ চিজিএইচএছএছ, চেইণ্ট মেৰীছ চিজিএইচএছএছ এৰ্নাকুলাম, চেইণ্ট এণ্টনীছ চিজিএইচএছএছ, মডেল টেকনিকেল হায়াৰ চেকেণ্ডাৰী স্কুল, কালুৰ, দ্য ডেল্টা ষ্টাডী, ৰাজগিৰি পাব্লিক স্কুল, কেম্পিয়ন স্কুল, আছিছি বিদ্যানিকেতন, কোচিন ৰিফাইনেৰীজ স্কুল, গ্ৰেগৰিয়ান পাব্লিক স্কুল, গ্ৰীটছ পাব্লিক স্কুল, টক-এইচ পাব্লিক স্কুল, নেভি চিলড্ৰেন স্কুল, গ্লোবেল পাব্লিক স্কুল, চয়েছ স্কুল, বিদ্যোদয় স্কুল, মাৰ থমা পাব্লিক স্কুল, নৱ নিৰ্মাণ পাব্লিক স্কুল, চেইণ্ট পলছ ইণ্টাৰনেশ্যনেল স্কুল, কালামাছেৰী আৰু দ্য চাৰ্টাৰ স্কুল কোচি অন্যতম। ^[198]

উচ্চ শিক্ষা

কোচিন বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় (CUSAT) চহৰখনৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা এখন প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয়। কোচিত উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা বেছিভাগ মহাবিদ্যালয় মহাত্মা গান্ধী বিশ্ববিদ্যালয় অথবা তিৰুৱনন্তপুৰমৰ এ পি জে আব্দুল কালাম প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে জড়িত। উইলিংডন দ্বীপত ইণ্ডিয়ান মেৰিটাইম ইউনিভাৰ্চিটিৰ এটা চৌহদ আছে। কালাডীত থকা শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয় হৈছে উপকণ্ঠ অঞ্চলত অৱস্থিত এখন গৱেষণাভিত্তিক বিশ্ববিদ্যালয়। অন্যান্য ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চেণ্ট্ৰেল ইনষ্টিটিউট অৱ ফিচাৰীজ নটিকেল এণ্ড ইঞ্জিনিয়াৰিং ট্ৰেনিং, নেচনেল ইউনিভাৰ্চিটি অৱ এডভান্সড লিগেল ষ্টাডিজ, নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ ওচেন’গ্ৰাফী আৰু চেণ্ট্ৰেল মেৰিন ফিচাৰীজ ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট অন্যতম। ^[199]^[200]^[201]

এই অঞ্চলৰ কিছুমান আগশাৰীৰ বিজনেছ স্কুল বা বি-স্কুল কোচিত আছে। ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড়ে (IIMK) কোচিৰ ইনফোপাৰ্কৰ অতুল্য ভৱনত ইয়াৰ প্ৰথমটো উপ-চৌহদ স্থাপন কৰিছে।^[202] কোচিন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ স্কুল অৱ মেনেজমেণ্ট ষ্টাডিজ (SMS) হৈছে দক্ষিণ ভাৰতৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকে পুৰণি ব্যৱস্থাপনামূলক শিক্ষানুষ্ঠান। এছচিএমএছ কোচিন দেশৰ অন্যতম উদীয়মান বি-স্কুল। ^[203] আন এখন প্ৰধান বি-স্কুল এক্সআইএমই (XIME)-এ কোচিত এটা নতুন চৌহদ মুকলি কৰিছে। ^[204] অন্যান্য আগশাৰীৰ ব্যৱস্থাপনামূলক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত ৰাজগিৰি চেণ্টাৰ ফৰ বিজনেছ ষ্টাডিজ, কোচি বিজনেছ স্কুল, অমৃতা স্কুল অৱ বিজনেছ, এলবাৰ্টিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট আৰু টক-এইচ বি স্কুল অন্তৰ্ভুক্ত।

চহৰ আৰু ইয়াৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলত চাৰিখন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় আছে। সেইকেইটা হ’ল পনেক্কাৰাত থকা অমৃতা ইনষ্টিটিউট অৱ মেডিকেল ছায়েন্সেছ এণ্ড ৰিচাৰ্চ চেণ্টাৰ, কালামাছেৰীত থকা কোচিন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, শ্ৰী নাৰায়ণ ইনষ্টিটিউট অৱ মেডিকেল ছায়েন্সেছ আৰু কোলেনচেৰীত থকা এম.অ.এছ.চি. চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়। কিছুমান প্ৰতিষ্ঠিত সাধাৰণ মহাবিদ্যালয় হৈছে মহাৰাজজ কলেজ, চেইণ্ট এলবাৰ্টছ কলেজ, চেইণ্ট টেৰেছাছ কলেজ, ছেক্ৰেড হাৰ্টছ কলেজ, ভাৰত মাতা কলেজ, একুইনাছ কলেজ, ডি পল ইনষ্টিটিউট অৱ সায়েন্স এণ্ড টেকন’লজী (DIST) আৰু কোচিন কলেজ। চহৰখনৰ প্ৰধান অভিযান্ত্ৰিক আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা মহাবিদ্যালয়সমূহ হৈছে স্কুল অৱ ইঞ্জিনিয়াৰিং CUSAT, কালামাছেৰীত থকা এছচিএমএছ স্কুল অৱ ইঞ্জিনিয়াৰিং এণ্ড টেকন’লজী, মডেল ইঞ্জিনিয়াৰিং কলেজ, ৰাজগিৰি স্কুল অৱ ইঞ্জিনিয়াৰিং এণ্ড টেকন’লজী আৰু ফিছেট (ফেডাৰেল ইনষ্টিটিউট অৱ সায়েন্স এণ্ড টেকন’লজী)। ^[205]

কেৰালাৰ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ আসন হোৱাৰ বাবে কেইবাখনো শীৰ্ষস্থানীয় আইনী শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত আছে। চৰকাৰী আইন মহাবিদ্যালয়-এৰ্নাকুলাম হৈছে কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি আইন শিক্ষালয়সমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। ^[206] CUSAT-ৰ স্কুল অৱ লিগেল ষ্টাডিজ (SLS) দেশৰ অন্যতম আগশাৰীৰ স্নাতক, স্নাতকোত্তৰ আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান। চহৰখনত নেচনেল ইউনিভাৰ্চিটি অৱ এডভান্সড লিগেল ষ্টাডিজ (NUALS) অৱস্থিত। ই ভাৰতৰ এখন অগ্ৰণী আইন বিশ্ববিদ্যালয় আৰু কেৰালাৰ একমাত্ৰ আইন মহাবিদ্যালয় যি ক্লেট (CLAT) পৰীক্ষাৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত।

সমাজসেৱামূলক সংগঠন

কোচিন চহৰৰ কিছুমান প্ৰধান অনাথ আশ্ৰম আৰু পুনৰ্সংস্থাপন আশ্ৰয়গৃহ হৈছে পাল্লুৰুথী ভেলীৰ পাল্লুৰুথী ৰিলিফ চেটেলমেণ্ট, ডন বস্ক’ স্নেহ ভৱন, ডন বস্ক’ বিগ বয়জ, ক্ৰেচেণ্ট গাৰ্লছ অনাথ আশ্ৰম, ৱাইএমচিএ বয়জ হোম, বাল ভৱন আৰু বাৎসল্য ভৱন। ^[207]

পাল্লুৰুথী ৰিলিফ চেটেলমেণ্ট কোচি পৌৰ নিগমৰ অধীনত আছে। পিপলছ কাউঞ্চিল ফৰ ছচিয়েল জাষ্টিচৰ সহযোগত ইয়াৰ পৰিচালনা কৰা হয়। ^[208] ইয়াত প্ৰায় ৩০০ গৰাকী আৱাসী আছে। ইয়াৰে বহু লোক মানসিকভাৱে অসুস্থ। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগমৰ বাছ আস্থানৰ ওচৰত কোচি পৌৰ নিগমে মহিলাৰ বাবে এটা নৈশ আশ্ৰয়গৃহ চলায়। এই আশ্ৰয়গৃহটোৱে বিনামূলীয়া আৰু নিৰাপদ থকাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। ^[209] মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা, বিনামূলীয়া আইনী সাহায্য আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ বাবে কাম কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৯৮৫ চনত ন্যায়াধীশ ভি. আৰ. কৃষ্ণ আয়াৰৰ পৃষ্ঠপোষকতাত পিপলছ কাউঞ্চিল ফৰ ছচিয়েল জাষ্টিচ গঠন কৰা হৈছিল। ^[210]^[211]

ডন বস্ক’ স্নেহ ভৱন কোচিৰ অধীনত থকা শিশুসকলৰ অনাথ আশ্ৰমসমূহ হৈছে স্নেহ ভৱন এমেক্স, স্নেহ ভৱন, বাৎসল্য ভৱন, ডন বস্ক’ আৰু বস্ক’ নিলয়ম। কোচিত ডন বস্ক’ৰ সহযোগত চাইল্ডলাইন ইণ্ডিয়া প্ৰকল্পটো গ্ৰহণ কৰা হৈছে। বিপদত পৰা আৰু সহায়ৰ প্ৰয়োজন হোৱা শিশুসকলে '১০৯৮' নম্বৰত যোগাযোগ কৰিব পাৰে। এইটো এটা টোল ফ্ৰী নম্বৰ। ^[212] স্নেহ ভৱন এনেক্স হৈছে শিশুৰ সৈতে যোগাযোগ কৰাৰ প্ৰথমটো কেন্দ্ৰ। শিশুসকলে ইয়াত এটা নিৰাপদ নৈশ আশ্ৰয়গৃহ হিচাপে থাকিব পাৰে। ^[213] স্নেহ ভৱন বাটৰ শিশু আৰু অস্বাস্থ্যকৰ তথা বিপদসংকুল পৰিৱেশৰপৰা অহা শিশুসকলৰ বাবে বাসস্থান। বাৎসল্য ভৱন কেন্দ্ৰটো কেৱল ৰাজপথৰপৰা উদ্ধাৰ কৰা ছোৱালী বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ঘৰৰপৰা পলাই অহা ছোৱালী, বাটৰ শিশু, যৌনকৰ্মীৰ সন্তান, নিৰ্যাতিত শিশু আৰু শিশু শ্ৰমিকসকল ইয়াত থাকে। স্থানীয় বিদ্যালয়ত প্ৰাথমিক আৰু হাইস্কুল শিক্ষাপ্ৰদানৰ লগতে এই কেন্দ্ৰটোৱে আশ্ৰয়, খাদ্য, কাপোৰ আৰু শৈক্ষিক সাহায্য আগবঢ়ায়। ^[214]

চহৰখনৰ ভিতৰত স্বতন্ত্ৰভাৱে সামাজিক সেৱা আগবঢ়োৱা লোকেও বাস কৰে। ইটালীৰ চিষ্টাৰ ফেবিওলাই ফ’ৰ্ট কোচিত অনাথ শিশুসকলৰ বাবে "আশ্বাস ভৱন" নামৰ এটা আশ্ৰয়গৃহ চলায়। ^[215] ব্ৰাডাৰ জাডছনে পথত পৰিত্যক্ত অৱস্থাত থকা লোকসকলৰ বাবে নিজৰ বাহনতে এখন "মবাইল বাথ চাৰ্ভিচ" অৰ্থাৎ ভ্ৰাম্যমাণ স্নান সেৱা চলায়। ^[216]^[217]

গণমাধ্যম

কোচিৰপৰা প্ৰকাশিত প্ৰধান মালয়ালম বাতৰি কাকতসমূহৰ ভিতৰত মালয়ালা মনোৰমা, মাতৃভূমি, চিৰাজ ডেইলী, মাধ্যমম, দেশাভিমানী, দীপিকা, কেৰালা কৌমূদী আৰু জন্মভূমি আদি অন্যতম। জনপ্ৰিয় ইংৰাজী বাতৰি কাকতসমূহৰ ভিতৰত দ্য হিন্দু, দ্য নিউ ইণ্ডিয়ান এক্সপ্ৰেছ, দ্য টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়া, দ্য পায়নিয়াৰ আৰু দ্য ডেক্কান ক্ৰনিকল অন্যতম। ^[218] চহৰখনৰপৰা কেইবাখনো সন্ধিয়াৰ বাতৰি কাকতো প্ৰকাশ পায়। ইয়াৰ উপৰি হিন্দী, কানাড়া, তামিল আৰু তেলুগুৰ দৰে অন্যান্য আঞ্চলিক ভাষাৰ বাতৰি কাকতো ইয়াত পোৱা যায়।

চহৰখনৰপৰা কেইবাখনো বিত্তীয় বা ব্যাৱসায়িক আলোচনীও প্ৰকাশ পায়। ইয়াৰ ভিতৰত দ্য ইকনমিক টাইমছ, বিজনেছ লাইন, দ্য বিজনেছ ষ্টেণ্ডাৰ্ড আৰু দ্য ফাইনেঞ্চিয়েল এক্সপ্ৰেছ অন্যতম। সত্যদীপম, দ্য উইক আৰু বনিতাৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ আলোচনী আৰু ধৰ্মীয় প্ৰকাশনসমূহো এই চহৰখনৰপৰাই প্ৰকাশিত হয়। কোচিত এছিয়ানেট প্লাছ, ফ্লাৱাৰ্ছ, জীৱন টিভি, মঝাভিল মনোৰমা, কাইৰালী ৱী, মনোৰমা নিউজ আৰু ৰিপ’ৰ্টাৰ টিভিৰ দৰে কেইবাটাও আগশাৰীৰ মালয়ালম টেলিভিছন চেনেলৰ কাৰ্যালয় আছে। ইয়াৰ লগতে এছিয়ানেট, কাইৰালী টিভি, অমৃতা টিভি আৰু দূৰদৰ্শনৰ দৰে প্ৰধান সংবাদ ব্যুৰ’সমূহ ইয়াত অৱস্থিত। প্ৰসাৰ ভাৰতীয়ে কোচিৰ কাক্কানাদত ইয়াৰ আৰ্থ ষ্টেচন আৰু সম্প্ৰচাৰ কেন্দ্ৰ পৰিচালনা কৰে। ডিডি ডাইৰেক্ট+, ডিচ টিভি, এয়াৰটেল ডিজিটেল টিভি, ৰিলায়েন্স ডিটিএইচ, ছান ডাইৰেক্ট ডিটিএইচ আৰু টাটা স্কাইৰ জৰিয়তে ইয়াত উপগ্ৰহ টেলিভিছন সেৱা উপলব্ধ। কোচিৰপৰা সম্প্ৰচাৰিত হোৱা এফএম ৰেডিঅ’ চেনেলসমূহ হৈছে ৰেইনব’ এফএম (AIR) ১০১.৯ মেগাহাৰ্টজ, এআইআৰ কোচি ১০২.৩ মেগাহাৰ্টজ, ক্লাব এফএম ৯৪.৩ মেগাহাৰ্টজ ^[219], ৰেডিঅ’ মেংগো ৯১.৯ মেগাহাৰ্টজ ^[220], ৰেড এফএম ৯৩.৫ মেগাহাৰ্টজ ^[221] আৰু ৰেডিঅ’ মিৰ্চী ১০৪.০ মেগাহাৰ্টজ। ^[222]^[223]

কোচিক সজীৱ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগৰ (বিশেষকৈ সমসাময়িক মালয়ালম চিনেমাৰ) প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু বুলি গণ্য কৰা হয়। ^[224] যোৱা দুটা দশকৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ সৈতে সংগতি ৰাখি মনোৰঞ্জন উদ্যোগৰ মূল কেন্দ্ৰ হিচাপে কোচিৰ উত্থান ঘটিছে। প্ৰতি বছৰে কোচিত বহুতো চলচ্চিত্ৰৰ শ্বুটিং কৰা হয়। ^[225] কোচিত আধুনিক প্ৰযুক্তিৰে সমৃদ্ধ প্ৰডাকচন আৰু পোষ্ট-প্ৰডাকচনৰ সুবিধাও উপলব্ধ। ^[226]^[227]^[228]^[229]^[230] এই কাৰণসমূহৰ বাবে অভিনেতা, কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞ আৰু অন্যান্য জড়িত কৰ্মীসহ চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এক ডাঙৰ অংশই কোচিত বসবাস কৰে। ^[231]^[232] ইয়াত ৫০খনতকৈও অধিক চিনেমা হল আছে য’ত মালয়ালম, তামিল, ইংৰাজী আৰু হিন্দী চিনেমা প্ৰদৰ্শিত হয়। এই চহৰখনতে ওবেৰন মলত চাৰিটা স্ক্ৰীণযুক্ত কেৰালাৰ প্ৰথমটো চিনে মাল্টিপ্লেক্স স্থাপন কৰা হৈছিল। গোল্ড চুক গ্ৰেণ্ডতো কিউ চিনেমাছৰদ্বাৰা পৰিচালিত চাৰিটা স্ক্ৰীণযুক্ত এটা চিনে মাল্টিপ্লেক্স আছে। ৯টা স্ক্ৰীণযুক্ত পিভিআৰ (PVR) হৈছে কোচিত থকা আন এটা ৰাষ্ট্ৰীয় মাল্টিপ্লেক্স ব্ৰেণ্ড আৰু ই লুলু ইণ্টাৰনেশ্যনেল শ্বপিং মলত অৱস্থিত। চেণ্টাৰ স্কোৱাৰ মলত ১১টা স্ক্ৰীণ থকা চিনেপলিছ হৈছে ৰাজ্যখনৰ প্ৰথমটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মেগাপ্লেক্স ব্ৰেণ্ড। ওৱেষ্টফৰ্ড ইনষ্টিটিউট অৱ ফিল্ম টেকন’লজী কোচিত অৱস্থিত।^[233]

কেৰালাৰ ভিতৰত এৰ্নাকুলাম জিলাতে আটাইতকৈ বেছি টেলিফোন সংযোগ আছে। ^[234] এয়াৰচেল, এয়াৰটেল, আইডিয়া চেলুলাৰ, ভোডাফোন, ৰিলায়েন্স ইনফ’কম, টাটা ড’ক’ম’, জিঅ’, টাটা ইণ্ডিকম আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন বিএছএনএল-ৰ দৰে বিভিন্ন ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীয়ে দূৰসংযোগ সেৱা আগবঢ়ায়। সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ টেলিকম কোম্পানীৰ কেৰালা চাৰ্কলৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় কোচিতে অৱস্থিত।

ক্ৰীড়া

কেৰালাৰ অন্যান্য প্ৰান্তৰ দৰেই ফুটবল খেল স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় খেল। ইণ্ডিয়ান ছুপাৰ লীগ (ISL)-ত কেৰালা ব্লাষ্টাৰ্ছ দলে কোচি চহৰৰ লগতে সমগ্ৰ কেৰালা ৰাজ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ব্লাষ্টাৰ্ছ হৈছে দেশৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ বেছি সমৰ্থক থকা ক্লাবসমূহৰ অন্যতম। ছচিয়েল মিডিয়াত আটাইতকৈ বেছি অনুসৰণকাৰী থকা এছিয়াৰ ফুটবল ক্লাবসমূহৰ ভিতৰত ইয়াৰ স্থান পঞ্চম। ^[235]^[236] কোচিত পূৰ্বে এফ চি কোচিন আৰু চিৰাগ ইউনাইটেড কেৰালা নামৰ দুটা ফুটবল ক্লাব আছিল। বৰ্তমান এই ক্লাব দুটা বন্ধ হৈ পৰিছে। এফ চি কোচিনক ভাৰতৰ প্ৰথমটো সম্পূৰ্ণ বৃত্তিপৰায়ণ বা পেছাদাৰী ফুটবল ক্লাব বুলি গণ্য কৰা হয়। ^[237]^[238] ভাৰতত অনুষ্ঠিত হোৱা ২০১৭ চনৰ অনুৰ্ধ-১৭ ফিফা বিশ্বকাপ (FIFA U-17 World Cup) আয়োজন কৰা দেশৰ ৬খন চহৰৰ ভিতৰত কোচিও অন্যতম আছিল। ^[239]

জৱাহৰলাল নেহৰু ষ্টেডিয়াম ভাৰতৰ অন্যতম বৃহত্তম ষ্টেডিয়াম

কাডাভান্ত্ৰাত থকা আঞ্চলিক ক্ৰীড়া কেন্দ্ৰত মহেশ ভূপতি টেনিছ একাডেমী অৱস্থিত

কালুৰত অৱস্থিত জৱাহৰলাল নেহৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ষ্টেডিয়ামখন ভাৰতৰ চতুৰ্থ বৃহত্তম ষ্টেডিয়াম আৰু তৃতীয় বৃহত্তম ক্ৰিকেট ষ্টেডিয়াম। ^[240]^[241] এই ষ্টেডিয়ামখন ফুটবল আৰু ক্ৰিকেটৰ বাবে এক প্ৰধান ক্ৰীড়া কেন্দ্ৰ। কোচি চহৰখন ইণ্ডিয়ান প্ৰিমিয়াৰ লীগ (IPL) ক্ৰিকেটৰ পূৰ্বৰ দল 'কোচি টাঙ্কাৰ্ছ কেৰালা'ৰ গৃহভূমি আছিল। এই দলটোৱে ২০১১ চনৰ আইপিএল সংস্কৰণত খেলিবলৈ ফ্ৰেঞ্চাইজিৰ অধিকাৰ লাভ কৰিছিল। অৱশ্যে এতিয়া এই দলটো বন্ধ হৈ পৰিছে।

চহৰৰ সোঁমাজত মহাত্মা গান্ধী পথ (MG Road)-ত অৱস্থিত মহাৰাজজ ষ্টেডিয়ামখন ৰাজ্যখনৰ এক প্ৰধান এথলেটিকছ কেন্দ্ৰ। ইয়াত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডৰ চিহ্নেটিক ট্ৰেক আৰু ঘাঁহৰ খেলপথাৰ আছে। ^[242] জিচিডিএ (GCDA)-ৰদ্বাৰা পৰিচালিত আম্বেদকাৰ ষ্টেডিয়ামখন কেৱল ফুটবলৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। কেৰালা চৰকাৰ আৰু ফিফা (FIFA)-ৰ পুঁজিৰে এই ষ্টেডিয়ামখনৰ উন্নয়ন কৰা হয়। ^[243] স্পেইনৰ বিখ্যাত ক্লাব ৰিয়েল মাদ্ৰিদে কোচিত এখন ফুটবল স্কুল স্থাপন কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছে।

কাডাভান্ত্ৰাত থকা ৰাজীৱ গান্ধী স্পৰ্টছ কমপ্লেক্স এখন প্ৰধান ইনড’ৰ ষ্টেডিয়াম। ইয়াক মূলতঃ বেডমিণ্টন, টেনিছ আৰু বাস্কেটবল প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ কেন্দ্ৰস্থলত থকা ২৫ মিটাৰ × ১০ মিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ চুইমিং পুলটো ৰাজ্যখনৰ অন্যতম বৃহৎ জলক্ৰীড়া কেন্দ্ৰ। ইয়াত নিয়মীয়াকৈ সাতুৰ প্ৰতিযোগিতা আৰু প্ৰশিক্ষণ অনুষ্ঠিত কৰা হয়। উদ্যোগমন্ডলত থকা ফেক্ট (FACT) খেলপথাৰ, ছেক্ৰেড হাৰ্টছ কলেজ খেলপথাৰ, কালামাছেৰীৰ এইচএমটি (HMT) খেলপথাৰ আৰু চেইণ্ট এলবাৰ্টছ কলেজ খেলপথাৰ ভলীবল, বেডমিণ্টন আৰু ক্ৰিকেট আদি বিভিন্ন খেলৰ বাবে অন্যান্য প্ৰধান প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ। ^[244]

কোচি চহৰৰ ভিতৰত দুটা আৰু উপকণ্ঠ অঞ্চলত এটা গল্ফ ক’ৰ্ছ (Golf Course) আছে। আটাইতকৈ পুৰণি গল্ফ ক্লাবটো বোলগাট্টী পেলেচত অৱস্থিত। ^[245] ১৯০৩ চনত নিৰ্মিত এই ৯-হ’লৰ গল্ফ কেন্দ্ৰটো কোচিন গল্ফ ক্লাব ছ’চাইটীয়ে পৰিচালনা কৰে। কোচিন বিমানবন্দৰৰ ওচৰত থকা কোচিন গল্ফ এণ্ড কাণ্ট্ৰী ক্লাবটো কেৰালাৰ প্ৰথমটো ১৮-হ’লৰ গল্ফ ক’ৰ্ছ। চিয়াল (CIAL)-ৰদ্বাৰা পৰিচালিত এই খেলপথাৰখনৰ খেলাৰ এলেকা ৭,২০০ গজতকৈও অধিক। সকলো ঋতুৰ বাবে উপযোগী এই গল্ফ ক’ৰ্ছৰ ৯টা হ’লযুক্ত প্ৰথম পৰ্যায়ৰ কাম ২০১০ চনৰ মে’ মাহত সদস্য আৰু সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে মুকলি কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইয়াক ১৮-হ’লৰ ক’ৰ্ছলৈ সম্প্ৰসাৰণ কৰা হয়। ^[246]^[247]

পানীৰে আৱৰি থকাৰ বাবে এই চহৰখন ইয়টিং (Yachting) অৰ্থাৎ নাও চলোৱা খেলৰ বাবে অতি উপযোগী। কেৰালা ইয়টিং এছ’চিয়েশ্যন ^[248] আৰু কোচিন ইয়ট ক্লাব চহৰখনতে অৱস্থিত। ^[249] এই দুয়োটা সংগঠনে নিয়মীয়াকৈ ইয়টিং প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত কৰে। ২০০৮-০৯ চনৰ 'ভলভো ওচেন ৰেচ' (Volvo Ocean Race)-ৰ সময়ত হ’ল্ট বা জিৰণিৰ বাবে বাছনি কৰা কোচি একমাত্ৰ ভাৰতীয় চহৰ আছিল।

চহৰখনত থকা পেছাদাৰী ক্ৰীড়া ক্লাবসমূহ
ক্লাব	খেল	লীগ	খেলপথাৰ	প্ৰতিষ্ঠা
গোল্ডেন থ্ৰেডচ এফ চি^[250]	ফুটবল	কেৰালা প্ৰিমিয়াৰ লীগ	পানামপিল্লী খেলপথাৰ	২০১০
কেৰালা ব্লাষ্টাৰ্ছ^[251]	ফুটবল	ইণ্ডিয়ান ছুপাৰ লীগ	জৱাহৰলাল নেহৰু ষ্টেডিয়াম	২০১৪
কোচি ব্লু স্পাইকাৰ^[252]	ভলীবল	প্ৰ’ ভলীবল লীগ	ৰাজীৱ গান্ধী ইনড’ৰ ষ্টেডিয়াম	২০১৮
গডস্পীড কোচি^[253]	ৰেচিং	ইণ্ডিয়ান ৰেচিং লীগ		২০২২
কোচি কেডিচ	পাঞ্জা খেল	প্ৰ’ পাঞ্জা লীগ		২০২৩
ফোৰ্চা কোচি এফ চি	ফুটবল	ছুপাৰ লীগ কেৰালা	জৱাহৰলাল নেহৰু ষ্টেডিয়াম	২০২৪

নৌসেনা

ভাৰতীয় নৌসেনাৰ তিনিটা প্ৰধান শাখাৰ অন্যতম ‘দাক্ষিণাত্য নৌসেনা কমাণ্ড’ (Southern Naval Command)-ৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় ক’চিৰ আই এন এছ ভেন্দুৰুথীত অৱস্থিত। ইয়াক ফ্ল্যাগ অফিচাৰ কমাণ্ডিং-ইন-চিফৰদ্বাৰা পৰিচালনা কৰা হয়। দাক্ষিণাত্য নৌসেনা কমাণ্ডৰ অধীনত ফ্ল্যাগ অফিচাৰ চি ট্ৰেনিং (FOST), এটা প্ৰশিক্ষণ স্কোয়াড্ৰন, প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান তথা ঘাটি, স্থলবাহিনী আৰু জৰীপকাৰী জাহাজ আছে। ইয়াত এখন নৌসেনা বিমান ঘাটি আৰু এখন জাহাজ মেৰামতি কাৰখানাও আছে। ^[254]^[255]

ইয়াত ভাৰতীয় নৌসেনা দিৱসো উদ্‌যাপন কৰা হয়। এইটো এটা সপ্তাহজোৰা ৰাজহুৱা অনুষ্ঠান, য’ত যুদ্ধজাহাজ, বিমান, হেলিকপ্টাৰ আৰু নৌসেনাৰ অন্যান্য সঁজুলিসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। ^[256]^[257] কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ জাহাজ নিৰ্মাণ আৰু মেৰামতি প্ৰতিষ্ঠান। ^[258] ২০২০ চনত ই ভাৰতীয় নৌসেনাৰ বাবে প্ৰথমখন থলুৱা বিমানবাহী জাহাজ (Aircraft Carrier) সাজি উলিয়াইছিল। ^[259]

ভগ্নী চহৰসমূহ

কোচিৰ সৈতে ভগ্নী চহৰৰ সম্পৰ্ক থকা চহৰসমূহ হ’ল:

নৰফ’ল্ক, ভাৰ্জিনিয়া, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ^[260]
মেনলো পাৰ্ক, কেলিফৰ্ণিয়া, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ ^[261]
পিয়াটিগ’ৰ্স্ক, ৰাছিয়া ^[262]

তথ‍্য উৎস

↑ K. C. Sivaramakrishnan (2006). People's Participation in Urban Governance. Concept Publishing Company. পৃষ্ঠা. 156. ISBN 81-8069-326-0. https://books.google.com/books?id=TJ9dMtfjMToC&pg=PA156.
↑ Ganesh Kumar (September 2010). Modern General Knowledge. Upkar Prakashan. পৃষ্ঠা. 194. ISBN 978-81-7482-180-5. https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194.
1 2 3 "History of Ernakulam". National Informatics CentreErnakulam Portal. http://ernakulam.nic.in/history.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.
1 2 Jose, Anna (24 December 2025). "Minimol, Shiny Mathew to share mayor term". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2025/Dec/24/minimol-shiny-mathew-to-share-mayor-term.
1 2 3 "Profile of Kochi". Kochi Municipal Corporation. https://cochinmunicipalcorporation.kerala.gov.in/web/guest/poverty-reduction। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 August 2018.
↑ "Demographia World Urban Areas". demographia.com. http://www.demographia.com/db-worldua.pdf.
↑ "Urban Agglomerations/Cities having population 1 million and above". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf.
1 2 3 S. Muhammad Hussain Nainar (1942). Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language. University of Madras. https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage.
↑ "Urban Sector Kerala". Archived from the original on 23 March 2012. https://web.archive.org/web/20120323132153/http://www.urbanindia.nic.in/programme/ud/presentations/banglore/Kochi_region.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "GCDA – Greater Cochin Development Authority". http://www.gcdaonline.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.
↑ "Indian Census 2011 list of cities". http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 June 2017.
↑ "Muziris, at last?" Archived 19 October 2021 at the Wayback Machine R. Krishnakumar, www.frontline.in Frontline, 10–23 April 2010.
1 2 "Setting a scorching pace: the metro saga". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/tp-others/setting-a-scorching-pace-the-metro-saga/article18717013.ece.
↑ "Check out the 10 novelties onboard Kochi Metro". Malayala Manorama. http://english.manoramaonline.com/news/kerala/2017/06/06/special-features-kochi-metro-three-coach-wonder.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 October 2017.
1 2 "Cochin Chronicle – Introduction". Kerala Tourism Development Corporation. Archived from the original on 22 October 2017. https://web.archive.org/web/20171022033650/http://www.keralatourism.org/kochi/। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 October 2017.
↑ "Kochi emerging as tier-2 destination for corporates". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kochi-emerging-as-tier-2-destination-for-corporates/articleshow/57034187.cms.
↑ "Industrial areas in Kochi". Kerala Tourism Development Corporation. Archived from the original on 22 October 2017. https://web.archive.org/web/20171022033715/http://www.keralatourism.org/kochi/industrial-capital-kochi.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 October 2017.
↑ "LNG the answer?". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/lng-the-answer/article19699572.ece.
↑ Kumar, V. Sajeev (9 January 2022). "Kochi becomes first city with water metro project". প্ৰকাশক Chennai: Business Line. https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/kochi-becomes-first-city-with-water-metro-project/article38202868.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 December 2022.
↑ "Kochi to Munnar in 25 minutes on seaplane: Expected ticket charges, booking platforms and environmental concerns". Onmanorama. https://www.onmanorama.com/travel/travel-news/2024/11/12/kochi-munnar-seaplane-ticket-cost-booking-luggage.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-12-01.
↑ www.ETInfra.com. "First seaplane of Kerala took off from Kochi and landed in Idukki district - ET Infra" (en ভাষাত). ETInfra.com. https://infra.economictimes.indiatimes.com/news/urban-transportation/first-seaplane-of-kerala-took-off-from-kochi-and-landed-in-idukki-district/115197929। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-12-01.
↑ "World's first solar-powered airport". BBC News. https://www.bbc.com/news/av/technology-34709035.
↑ "Urban world: Mapping the economic power of cities 2011". McKinsey Global Institute. http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Urban%20world%20mapping%20economic%20power%20of%20cities/MGI_urban_world_mapping_economic_power_of_cities_full_report.ashx। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 February 2013.
↑ "Kochi rated as future mega city in India by JLL". The Economic Times. 1 August 2018. https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/kochi-rated-as-future-mega-city-in-india-by-jll/articleshow/65230138.cms.
↑ "Kochi ranked topmost emerging city in country". The New Indian Express. 2 August 2018. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/aug/02/kochi-ranked-topmost-emerging-city-in-country-1851933.html.
↑ "Facts about Kochi Biennale Foundation". Kochi Biennale Foundation. Archived from the original on 31 October 2014. https://web.archive.org/web/20141031012916/http://kochimuzirisbiennale.org/about-kbf/। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 January 2010.
↑ Rongmei, Precious. "The fast-disappearing act of Kochi's iconic Chinese Fishing Nets". The Times of India. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/the-fast-disappearing-act-of-kochis-iconic-chinese-fishing-nets/articleshow/102137232.cms.
↑ Culture and trade thrive in Kerala's Kochi, CNN, 2020-01-28, https://www.cnn.com/videos/travel/2020/01/28/kerala-sights-and-sounds-one.cnn, আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-11-17
↑ "Destnation Wide Number of Foreign Tourists Visited Kerala During 2010". Kerala Tourism Development Corporation. http://www.keralatourism.org/destination-wise-foreign-2010.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 October 2017.
1 2 "Tourist statistics – 2008". Kerala Tourism Development Corporation. http://www.keralatourism.org/tourismstatistics/Tourist-Statistics2008.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 October 2010.
↑ "Nielsen retains top tourism destination grade for Kerala". Business Line (Chennai). http://www.thehindubusinessline.com/companies/nielsen-retains-top-tourism-destination-grade-for-kerala/article2920128.ece.
↑ "Kochi included in list of Lonely Planet top 10 cities for 2020; the only name from India". The Week. 22 October 2019. https://www.theweek.in/news/india/2019/10/22/lonely-planet-top-10-cities-2020-kochi-the-only-inclusion-from-india.html.
↑ "Kochi seventh in top 10 cities to visit in 2020: Lonely Planet". The Indian Express. 23 October 2019. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2019/oct/23/kochi-seventh-in-top-10-cities-to-visit-in-2020-lonely-planet-2051543.html.
↑ "Condé Nast Traveller rates Kochi one of the best places to go in Asia in 2024; Here's why". onmanorama.com. https://www.onmanorama.com/travel/travel-news/2023/11/17/conde-nast-traveller-kochi-best-places-travel-2024.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-11-17.
↑ "Facts about India". Kochi Municipal Corporation. http://www.corporationofcochin.net/Cochin.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 January 2010.
↑ "Fort And Harbour". Cghearth.com. Archived from the original on 28 August 2012. https://web.archive.org/web/20120828215559/http://www.cghearth.com/brunton-boatyard/fort-harbour। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "C.Ramachandra Menon vs State Of Kerala on 7 February, 1990". indiankanoon.org. https://indiankanoon.org/doc/198782201/.
↑ "History of Kochi Rajas". Centre For Heritage Studies. http://www.centreforheritagestudies.com/heritage/html/history.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 March 2009.
↑ Ma Huan: Ying Yai Sheng Lan (1970). The Overall Survey of the Ocean's Shores. translated by J. V. G. Mills. Hakluyt Society, White Lotus Press. ISBN 974-8496-78-3.
↑ "Accounts of Nicolo de' Conti (ca. 1395–1469)". win.tue.nlNiccolò di Conti. http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/conti.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.
1 2 3 4 5 A Survey of Kerala History, A. Sreedhara Menon, DC Books, Kottayam (2007)
1 2 3 4 5 6 7 Sen, Tansen (2016). "The Impact of Zheng He's Expeditions on Indian Ocean Interactions". Bulletin of the School of Oriental and African Studies খণ্ড 79 (3): 616–617. doi:10.1017/S0041977X16001038. .
1 2 3 C. M. Dinesh Mani, Mayor(2000–2005). "Cochin". Cochin (A Monograph). Corporation of Kochi. http://www.corporationofcochin.net/Cochin.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 October 2010.
↑ এই ঠাইবোৰত বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ ব্যৱসায়ীসকল গোট খাইছিল। ১৪৯৮ চনত পৰ্তুগীজসকল কোঝিকোড়ৰ কপ্পাদত উপস্থিত হয়। ইয়াৰ লগে লগে ইউৰোপৰপৰা ভাৰতলৈ পোনপটীয়া সাগৰীয় পথ মুকলি হয়।<ref>DC Books, Kottayam (2007), A. Sreedhara Menon, A Survey of Kerala History
↑ "Early Voyages to the Far East". University of Calgary. https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/vasco3.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2011.
↑ Logan, William (2010). Malabar Manual (Volume-I). প্ৰকাশক New Delhi: Asian Educational Services. পৃষ্ঠা. 631–666. ISBN 9788120604476.
↑ "St. Francis Church in Ernakulam". Department of Tourism, Kerala. Archived from the original on 19 January 2018. https://web.archive.org/web/20180119175542/http://www.keralatourism.org/kochi/st-francis-church.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 January 2018.
↑ "Kochi 'Queen of Arabian Sea'". National Informatics Centre. http://ernakulam.nic.in/kochi.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 January 2018.
↑ KP Padmanabha Menon. (1914). Kochi Rajyacharithram.
↑ "Chronological List of Central Acts (Updated through 17-10-2014)". Lawmin.nic.in. Archived from the original on 7 January 2018. https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 August 2016.
↑ Lewis McIver, G. Stokes (1883). Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras ((Vol II) সম্পাদনা). প্ৰকাশক Madras: E.Keys at the Government Press. পৃষ্ঠা. 444. https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 December 2020.
↑ Presidency, Madras (India (1915). Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. (Vol.2 সম্পাদনা). প্ৰকাশক Madras: The Superintendent, Government Press. পৃষ্ঠা. 20. https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 December 2020.
↑ Frowde, Henry (1908–1909). Imperial Gazetteer of India (New সম্পাদনা). প্ৰকাশক Oxford: Clarendon Press. https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 December 2020.
↑ Sir Arthur Lawley's Photo Album, Empire and Commonwealth Museum
↑ The Fourth Tour of His Excellency Sir Arthur Lawley to Cochin and Travancore – 25 January to 14 February 1907. Madras Government Press.
↑ Letter from Lord Wenlock to his wife Constance, 29 January 1907. Hull University. Forbes Adam Archive.
↑ Sir Arthur Lawley, Eloquent Knight Errant, Chapter 5. Ruler of the Raj. Lady Lawley Cottage (Western Australian Red Cross) 2008 iBooks
↑ "History". National Informatics Centre. http://highcourtofkerala.nic.in/history.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.
↑ "Cochin Harbour and Willingdon Island". Official website of Ernakulam District. Government of Kerala. Archived from the original on 7 November 2006. https://web.archive.org/web/20061107141411/http://www.ekm.kerala.gov.in/places.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 August 2006.
↑ Plunkett, R., Cannon, T., Davis, P., Greenway, P. & Harding (2001). Lonely Planet South India. Lonely Planet. ISBN 1-86450-161-8.
1 2 "Statistical data". Govt. of Kerala. Archived from the original on 28 May 2006. https://web.archive.org/web/20060528151219/http://www.kerala.gov.in/statistical/panchayat_statistics2001/ekm_shis.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 August 2006.
↑ "Cochin City Profile". Kochi Municipal Corporation. https://cochinmunicipalcorporation.kerala.gov.in/documents/10157/32ef97a6-beb2-45ab-b6c1-20c0759023fd। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.
↑ "Kochi City Development Plan". Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission. Archived from the original on 3 August 2016. https://web.archive.org/web/20160803123428/http://jnnurm.nic.in/wp-content/uploads/2010/12/KOCHICDP.pdf#page=7। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 January 2018.
↑ "Govt of Kerala, CDP Kochi". http://www.lsg.kerala.gov.in/htm/CDPKochi/Executive%20Summary.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 January 2018.
↑ "Metro status for Kochi soon". Archived from the original on 26 April 2013. https://web.archive.org/web/20130426072151/http://www.deccanchronicle.com/130212/news-current-affairs/article/metro-status-kochi-soon। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2013.
↑ "Kochi forward for Metro status". The New Indian Express. Archived from the original on 18 April 2015. https://web.archive.org/web/20150418084918/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/article1459708.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.
↑ "Metro status eludes Kochi as government drags its feet". The Hindu. 13 April 2013. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/metro-status-eludes-kochi-as-government-drags-its-feet/article4611185.ece.
↑ "Mangalavanam Bird Sanctuary". Kerala Tourism Development Corporation. https://www.keralatourism.org/kerala-article/mangalavanam-bird-sanctuary/181/। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 January 2018.
↑ "Growth response of phytoplankton exposed to industrial effluents in River Periyar". CUSAT. http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/11646/9/09%20ch.2.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "West Kochi water project to be commissioned tomorrow". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/west-kochi-water-project-to-be-commissioned-tomorrow/article19362432.ece.
↑ "Climatological Tables of Observatories in India 1991-2020". India Meteorological Department. https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: April 8, 2024.
↑ "Climate and monthly weather forecast Kochi (Cochin), India". Weather Atlas. Archived from the original on 16 June 2022. https://web.archive.org/web/20220616115214/https://www.weather-atlas.com/en/india/kochi-climate। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 June 2022.
↑ "Kochi Municipal Corporation". https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/en। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 August 2022.
1 2 "Kochi Mayor promises corruption-free governance, to hold public hearings" (en-IN ভাষাত). The Hindu. 2025-12-29. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kochi-mayor-promises-corruption-free-governance-to-hold-public-hearings/article70449215.ece.
↑ "Kochin corporation". Kochin corporation. https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-07-23.
↑ "Cochin Localbody". wardmap.ksmart.live. https://wardmap.ksmart.live/FinalN/FinalN_Ernakulam_Cochin.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-01-02.
↑ "Kochi Municipal Corporation, Division Map". Kochi Municipal Corporation. http://www.corporationofcochin.net/files/DivisionMap_2010_Revised_Cochin.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 November 2010.
↑ "Zonal Office". Kochi Municipal Corporation. https://cochinmunicipalcorporation.kerala.gov.in/web/guest/camp-office। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.
↑ "Private firm allowed to draw Periyar water". The Hindu. 9 September 2003. Archived from the original on 24 December 2003. https://web.archive.org/web/20031224010411/http://www.hindu.com/2003/09/09/stories/2003090907690300.htm.
↑ "About". Greater Cochin Development Authority. Archived from the original on 2 August 2017. https://web.archive.org/web/20170802162304/http://gcda.kerala.gov.in/aboutus। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.
↑ "Kochin corporation". Kochin corporation. https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-23.
↑ "Kochi Municipal Corporation Finance". CityFinance Portal, Ministry of Housing and Urban Affairs. https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 March 2026.
↑ "District Court, Ernakulam - List of Judges". Archived from the original on 2025-04-24. https://web.archive.org/web/20250424130844/https://ernakulam.dcourts.gov.in/list-of-judges/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-25.
↑ "Judicial Setup of Ernakulam District". District Court, Ernakulam. https://ernakulam.dcourts.gov.in/judicial-setup/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 January 2026. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
↑ Praveen, M. P. (2021-03-02). "New sub-division brings hopes of better policing" (en-IN ভাষাত). The Hindu. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/new-sub-division-brings-hopes-of-better-policing/article33975088.ece.
↑ "Organisational chart". Kochi City Police. http://kochicitypolice.org/organizational-chart.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 August 2006.
↑ Radhakrishnan, S. Anil (28 October 2011). "Alarming crime rate in Kochi". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/article2577288.ece.
↑ "Kochi city police 'set record straight'". The Hindu. 30 October 2011. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/kochi-city-police-set-record-straight/article2582826.ece.
↑ "Assembly Constituencies – Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies". Kerala. Election Commission of India. http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S11/KL_Dist_PC_AC.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 October 2008.
↑ "PRS Legislative Research – Find Your MP". https://prsindia.org/mptrack/17-lok-sabha/hibi-eden। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 August 2022.
1 2 "Members - Kerala Legislature". www.niyamasabha.org. http://www.niyamasabha.org/codes/mla_5.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-12-25.
↑ Daily, Keralakaumudi. "Kochi to have two Mayors and Deputy Mayors in five years; first term for VK Minimol and Deepak Joy" (en ভাষাত). Keralakaumudi Daily. https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=1669408&u=kochi-to-have-two-mayors-and-deputy-mayors-in-five-years-first-term-for-vk-minimol-as-mayor-and-deepak-joy-as-deputy-mayor। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-12-25.
↑ "SEBI opens office in Kochi". Business Line. 29 May 2013. http://www.thehindubusinessline.com/markets/stock-markets/sebi-opens-office-in-kochi/article4763365.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.
↑ George Joseph (10 June 2005). "Check out how Kochi is shining!". Rediff.com. http://www.rediff.com/money/2005/oct/06kochi.htm.
↑ "Developing metro and quaint environs". Kerala Tourism Development Corporation (India). Archived from the original on 22 October 2017. https://web.archive.org/web/20171022033715/http://www.keralatourism.org/kochi/industrial-capital-kochi.php.
↑ "Rs. 620-crore rise in revenue collection in Ernakulam district". The Hindu. 20 January 2009. http://www.hindu.com/2009/02/26/stories/2009022653140300.htm.
↑ "Government starves the golden goose". The Hindu. 23 December 2012. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/government-starves-the-golden-goose/article4231544.ece.
↑ "Ernakulam District: Executive Summary". https://www.nabard.org/demo/auth/writereaddata/tender/221016023907_Ernakulam_PLP%202016-17%20%20.split-and-merged.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 December 2020.
↑ "Doing Business in India 2009". World Bank. http://www.doingbusiness.org/~/media/FPDKM/Doing%20Business/Documents/Subnational-Reports/DB09-Sub-India.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2010.
↑ Director, Kerala Tourism. "Kerala, Gods Own Country: Where Business Blooms". cbcglobelink.org. Archived from the original on 23 July 2006. https://web.archive.org/web/20060723081434/http://www.cbcglobelink.org/cbcglobelink/events/IndiaTourism05/Presentation/KT+Investment+2005-London.ppt.
↑ "Status of Human Health at the Eloor Industrial Belt, Kerala- India". Greenpeace. http://www.greenpeace.org/india/Global/india/report/2003/8/status-of-human-health-at-the.doc। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ Money Control. "Fertilisers and Chemicals Travancore". Money Control. http://www.moneycontrol.com/company-facts/fertiliserschemicalstravancore/history/FCT.
↑ "Petronet LNG Kochi terminal's operating capacity goes up". Business Line. 18 May 2017. http://www.thehindubusinessline.com/companies/petronet-lng-kochi-terminals-operating-capacity-goes-up/article9707274.ece.
↑ "Tanker lorry strike at Irumpanam IOC plant ends". Mathrubhumi. http://english.mathrubhumi.com/news/kerala/tanker-lorry-strike-at-irumpanam-ioc-plant-ends-english-news-1.1527637.
↑ "LPG truck employees in Kerala call off scheduled strike". Malayala Manorama. http://english.manoramaonline.com/news/kerala/2017/05/01/drivers-strike-affects-lpg-supply-in-kerala-tuesday.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.
↑ "BPCL to set up LPG pipeline from Kochi to Coimbatore". The Hindu. http://www.thehindubusinessline.com/companies/bpcl-to-set-up-lpg-pipeline-from-kochi-to-coimbatore/article4927296.ece.
↑ "Cochin Port Trust, the Cruise Destination". Cochin Port Trust. http://www.cochinport.com/cruise/index.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 November 2010.
↑ Joseph, George (19 April 2010). "Kochi marina set to start operations". Business Standard (India). http://www.business-standard.com/india/news/kochi-marina-set-to-start-operations/392303/.
↑ "List of ship building centres in India". Shipping Ministry of India. http://shipping.nic.in/shipwing2.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.
↑ "Southern Naval Command". Bharat Rakshak. Archived from the original on 25 August 2006. https://web.archive.org/web/20060825162539/http://www.bharat-rakshak.com/NAVY/SNC.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 August 2006.
↑ "Cochin – The Leading Cruise Destination in India". Cochin Port Trust. 30 June 2007. http://cochinport.gov.in/index.php?opt=cruisedestination.
↑ "Kochi terminal handed over to Dubai Ports International". The Hindu. 2 April 2005. Archived from the original on 6 April 2005. https://web.archive.org/web/20050406123043/http://www.hindu.com/2005/04/02/stories/2005040202321500.htm.
↑ "Vallarpadam phase I by early 2009: DP World". The Hindu. 2 April 2005. http://www.thehindubusinessline.com/2006/06/13/stories/2006061302240700.htm.
↑ "Vallarpadam ICTT: Set to make Kochi a key hub". Business Line. 27 October 2008. http://www.thehindubusinessline.com/2008/10/27/stories/2008102750370600.htm.
↑ "Statement by the Government of India". Press Information Bureau, Govt of India. 27 October 2008. http://trbaalu.nic.in/minister/press/2005/Feb05/16_02.pdf.
↑ "Cochin Port Trust". http://www.cochinport.com/tenders/Tender%20Document.pdf.
↑ "SmartCity Kochi inaugurated". The Hindu. http://www.thehindubusinessline.com/news/national/smartcity-kochi-inaugurated/article8264427.ece.
↑ "HDIL says it will not exit Cybercity project in Kochi". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/hdil-says-it-will-not-exit-cybercity-project-in-kochi/article4788645.ece.
↑ "The Official Website of Cochin International Airport". Cochin-airport.in. Archived from the original on 26 March 2010. https://web.archive.org/web/20100326160159/http://www.cochin-airport.in/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=80&linkId=80। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.
↑ "A novel venture in the history of Indian Aviation". Cochin International Airport. http://www.cochin-airport.com/html/0100fram.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.
↑ "Cochin International Airport Ltd receives UN's environment prize". The New Indian Express. 27 September 2018. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/Sep/28/cochin-international-airport-ltd-receives-uns-environment-prize-1878064.html.
↑ "PM Modi, Cochin Airport win UN's 'Champions of the Earth' award". The Times of India. 26 September 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-macron-awarded-champions-of-the-earth-award-by-the-un/articleshow/65971220.cms.
1 2 "World's first solar-run airport in Kochi". India Brand Equity Foundation. 17 August 2015. https://ibef.org/news/worlds-first-solarrun-airport-in-kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 September 2025.
1 2 "About Us". Cochin International Airport Limited. 31 December 2024. https://www.cial.aero/About-Us। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 September 2025.
↑ "CIAL Technical Information". Airports Authority of India. http://www.aai.aero/allAirports/cochin_TI.jsp। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 October 2010.
↑ "CIAL to enhance solar power generation". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/jan/07/cial-to-enhance-solar-power-generation-1747253.html.
↑ "Cial hopeful of crossing the 1-crore passenger milestone". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/cial-hopeful-of-crossing-the-1-crore-passenger-milestone/articleshow/61625091.cms.
↑ Staff, T. N. M. (2024-11-28). "Bengaluru airport becomes India's third-busiest for international traffic" (en ভাষাত). The News Minute. https://www.thenewsminute.com/karnataka/bengaluru-airport-becomes-indias-third-busiest-for-international-traffic। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-03-25.
↑ "NS&EW Corridor Map". National Highway Authority of India. Archived from the original on 27 July 2011. https://web.archive.org/web/20110727123029/http://www.nhai.org/images/Nov10/NSEW%20%20%20Eng%20.jpg। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.
↑ "NS&EW Corridor Chainage Chart". National Highway Authority of India. Archived from the original on 20 August 2010. https://web.archive.org/web/20100820143051/http://www.nhai.org/chain_NS.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.
↑ "Kochi Metro extension decongests traffic, brings much-needed breather to city roads". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2017/oct/20/kochi-metro-extension-decongests-traffic-brings--much-needed-breather-to-city-roads-1678222.html.
↑ "NS&EW Corridor Map". National Highway Authority of India. Archived from the original on 27 July 2011. https://web.archive.org/web/20110727123029/http://www.nhai.org/images/Nov10/NSEW%20%20%20Eng%20.jpg। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2011.
↑ "NS&EW Corridor Chainage Chart". National Highway Authority of India. Archived from the original on 20 August 2010. https://web.archive.org/web/20100820143051/http://www.nhai.org/chain_NS.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2011.
↑ "A mammoth task achieved". The Hindu. 11 February 2011. http://www.hindu.com/2011/02/11/stories/2011021155350500.htm.
↑ "State Highways in Kerala". Archived from the original on 1 December 2010. https://web.archive.org/web/20101201055331/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=maps&pageId=248। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 November 2010.
↑ "Ring roads for Kochi city". MyDreamHouse.in. 17 February 2012. Archived from the original on 26 April 2013. https://web.archive.org/web/20130426000744/http://www.mydreamhouse.in/ring-roads-kochi-city। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "Vyttila Mobility Hub". http://www.vyttilamobilityhub.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.
↑ "Kochi Municipal Corporation – Urban Knowledge Base". Kochi Municipal Corporation. http://www.corporationofcochin.net/urban_kb/Traffic%20&%20Transportation.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 October 2010.
↑ "Ernakulam Junction (South)/ERS Railway Station – Today's Train Arrival Timings – All Trains – India Rail Info – Database of Indian Railways Trains & Stations". India Rail Info. 19 June 2010. http://indiarailinfo.com/arrivals/52। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.
↑ "Cochin State Railways". Irfca.org. http://www.irfca.org/gallery/Trips/south/csr-erg/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "More funds for metro rail; sanction yet to be granted". The Hindu. http://www.hindu.com/2010/03/07/stories/2010030761160300.htm/.
↑ "PM Modi to inaugurate Kochi Metro on June 17". Mathrubhumimathrubhumi.com. 30 May 2017. http://english.mathrubhumi.com/news/kerala/pm-modi-to-inaugurate-kochi-metro-on-june-17-1.1976455। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 May 2017.
↑ "Kochi Metro Phase 1 Now Complete, PM Modi Inaugurates Thripunithura Terminal Station" (en-US ভাষাত). Times Now. 6 March 2024. https://www.timesnownews.com/city/kochi/kochi-metro-phase-1-now-complete-pm-modi-inaugurates-thripunithura-terminal-station-article-108256793। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-03-09.
↑ ലേഖകൻ, മാധ്യമം (2 September 2023). "കൊച്ചി മെട്രോ കാക്കനാട്ടേക്ക്; നിർമാണം ഡിസംബറിൽ ആരംഭിക്കും" (en ভাষাত). Madhyamam. https://www.madhyamam.com/kerala/kochi-metro-to-kakanad-construction-will-begin-in-december-1198555। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 September 2023.
↑ "Trade with India—major ports in India". National Informatics Centre. http://www.indiainbusiness.nic.in/trade-india/ports.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.
↑ Gopal, Madan (1990). K.S. Gautam. ed. India through the ages. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. পৃষ্ঠা. 177. https://archive.org/details/indiathroughages00mada.
↑ "Ernakulam-West Kochi circular ferry services from tomorrow". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/ernakulamwest-kochi-circular-ferry-services-from-tomorrow/article5032933.ece.
↑ "Census of India, 2011, Religion PCA". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. https://censusindia.gov.in/2011census/Religion_pca/RL-3200.xlsx। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 September 2020.
1 2 "Jain Temple turns 100". The Hindu. 25 November 2004. http://www.hindu.com/lf/2004/11/25/stories/2004112501310200.htm.
1 2 "The Punjabi part of Kochi". The Hindu. http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300240100.htm.
↑ "Liveability Index 2011, The Best Cities in India". IFC. 12 December 2011. Archived from the original on 26 April 2013. https://web.archive.org/web/20130426181029/http://competitiveness.in/wp-content/uploads/2012/01/Liveability-Report.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 July 2012.
↑ "TABLE-1.6". http://ncrb.nic.in/cii2008/Statistics2008.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.
↑ "IPC crime rate in Mega Cities: Table Table-2 (A), page-44". http://ncrb.nic.in/CII-2009-NEW/cii-2009/Chapter%202.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2011.
↑ "Crime rate high in Kochi". Metrovaartha.com. 29 March 2010. Archived from the original on 14 July 2011. https://web.archive.org/web/20110714080836/http://www.metrovaartha.com/2010/03/29032404/CRIME-LIST-KOCHI-20100329.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.
↑ "Kochi is safest in Kerala for women". AsianAge. 9 October 2012. Archived from the original on 18 February 2017. https://web.archive.org/web/20170218143649/http://archive.asianage.com/kochi/kochi-safest-kerala-women-168.
↑ "Liveability Index 2011, The Best Cities In India". CII/Institute of Competitiveness. Archived from the original on 26 April 2013. https://web.archive.org/web/20130426181029/http://competitiveness.in/wp-content/uploads/2012/01/Liveability-Report.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 July 2012.
↑ "Top 10 affluent Indian cities ranked". Nielsen Company. Archived from the original on 14 July 2011. https://web.archive.org/web/20110714181633/http://in.nielsen.com/news/20090902.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 November 2010.
↑ "Only 98 cities instead of 100 announced: All questions answered about the smart cities project". Firstpost. 28 August 2015. http://www.firstpost.com/business/why-only-98-cities-instead-of-100-announced-all-questions-answered-about-smart-cities-project-2410576.html.
↑ T S Sudhir (29 April 2006). "Kochi's 'mini-India'". NDTV. http://www.ndtv.com/template/template.asp?template=Assemblypolls2006&slug=%27Mini-India%27+votes+for+better+Kerala&id=87395&callid=1&category=National.
↑ "Konkani Akademi Library". University of Chicago. Archived from the original on 25 July 2011. https://web.archive.org/web/20110725102924/https://coral.uchicago.edu:8443/display/lasa/Kerala+Konkani+Akademi+Library+(Kochi,+India)। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2011.
↑ "Konkanis in Kochi". The Hindu. 13 August 2009. http://www.hindu.com/mp/2009/08/13/stories/2009081351590100.htm.
↑ "Bengalis celebrate Durga Puja". The Hindu. 19 October 2007. http://www.hindu.com/2007/10/19/stories/2007101961831100.htm.
↑ "From the land of Marathas". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/From-the-land-of-Marathas/article14469004.ece.
↑ Rajagopal, Shyama (25 July 2008). "Sikhs love peace-loving Kochi". The Hindu. https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Sikhs-love-peace-loving-Kochi/article15265943.ece.
↑ "The Jews, Israel, and India". An Interview with Nathan Katz. Jerusalem Centre for public affairs. Archived from the original on 5 September 2006. https://web.archive.org/web/20060905125230/http://www.jcpa.org/cjc/cjc-katz-f05.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2006.
↑ "Cochin celebration and carnival 2016". Mathrubhumi. Archived from the original on 2 January 2018. https://web.archive.org/web/20180102014857/http://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-events/cochin-carnival-1.33994.
↑ "Biggest shopping mall in India opens in Kochi". The New Indian Express. 10 March 2013. Archived from the original on 24 May 2013. https://web.archive.org/web/20130524163220/http://newindianexpress.com/business/news/article1496045.ece.
↑ "India's biggest shopping mall opens in Kochi". The Hindu. 11 March 2013. http://www.thehindu.com/todays-paper/indias-biggest-shopping-mall-opens-in-kochi/article4496042.ece.
↑ "Kochi boasts of Asia's largest shopping mall". Deccan Chronicle. 10 March 2013. Archived from the original on 25 May 2013. https://web.archive.org/web/20130525093655/http://www.deccanchronicle.com/130310/news-current-affairs/article/kochi-boasts-asia%E2%80%99s-largest-shopping-mall.
↑ "Crowne Plaza Kochi". InterContinental Hotels Group. Archived from the original on 13 January 2018. https://web.archive.org/web/20180113093137/https://www.ihg.com/crowneplaza/hotels/us/en/kochi/cokch/hoteldetail। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "Kochi Marriott Hotel". Marriott International. http://www.marriott.com/hotels/travel/cokmc-kochi-marriott-hotel। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "Grand Hyatt Kochi Bolgatty". Hyatt. Archived from the original on 27 October 2020. https://web.archive.org/web/20201027132055/https://www.hyatt.com/en-US/hotel/india/grand-hyatt-kochi-bolgatty/cokgh। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 October 2020.
↑ "Le Méridien Kochi". Marriott International. https://www.marriott.com/hotels/travel/cokmd-le-meridien-kochi/। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 October 2020.
↑ "Radisson Blu Kochi". Radisson Blu. https://www.radissonblu.com/en/hotel-kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "Welcome to Holiday Inn Cochin". InterContinental Hotels Group. Archived from the original on 13 January 2018. https://web.archive.org/web/20180113093059/https://www.ihg.com/holidayinn/hotels/us/en/cochin/coker/hoteldetail। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "Ramada Resort Cochin". Wyndham Worldwide. https://www.wyndhamhotels.com/ramada/cochin-india/ramada-resort-cochin/overview। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "ibis Kochi City Centre". Ibis. http://www.ibis.com/gb/hotel-7928-ibis-kochi-city-centre-/index.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "Taj Malabar Resort & Spa, Cochin". Taj Hotels Resorts and Palaces. https://www.tajhotels.com/en-in/taj/taj-malabar-cochin/। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 October 2020.
↑ "Changampuzha Krishna Pillai – Biography". keralasahityaakademi.org. http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Changanpuzha/Html/Changanpuzhagraphy.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.
↑ "Changampuzha Krishna Pillai – Biography". keralasahityaakademi.org. http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Changanpuzha/Html/Changanpuzhagraphy.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.
↑ "A house for a poet". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/a-house-for-a-poet/article7089536.ece.
↑ "One for the road". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/society/one-for-the-road/article5839510.ece.
↑ "The Making of a Brotherhood: An anti-caste communal feast in Kerala and its relevance in current culture wars". The Indian Express. http://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/the-making-of-a-brotherhood-4697780/.
↑ Sadasivan, S N (2000). A Social History of India. প্ৰকাশক New Delhi: A P H Publishing Corporation. পৃষ্ঠা. 551. ISBN 9788176481700. https://books.google.com/books?id=Be3PCvzf-BYC&q=pandit+karuppan&pg=PA532.
↑ Sudha Nambudiri (19 April 2011). "Kochi, the new medical hub". Archived from the original on 26 May 2013. https://web.archive.org/web/20130526153004/http://newindianexpress.com/cities/kochi/article383139.ece.
↑ "Kochi set to be hub of plush hospitals". News 18. 26 September 2011. http://www.news18.com/news/india/kochi-set-to-be-hub-of-plush-hospitals-404036.html.
↑ "Gift of life". The Hindu. 21 December 2004. Archived from the original on 8 November 2012. https://web.archive.org/web/20121108184759/http://www.hindu.com/2004/12/21/stories/2004122115190300.htm.
↑ "Top Angioplasty Surgery Hospital in Kerala, India, Coronary Artery Bypass Surgery Asia". http://www.astermedcity.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.
↑ "Medical Trust Hospital". http://www.medicaltrusthospital.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.
↑ "Best IVF, Surrogacy and Infertility treatment clinic in India". Bourn hall IVF clinic. Archived from the original on 15 March 2015. https://web.archive.org/web/20150315023605/http://www.bournhall-clinic.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.
↑ "Home palliative day care service launched". The Hindu. 7 August 2019. https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/home-palliative-day-care-service-launched/article28872337.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 August 2019.
↑ "CBSE Schools in Ernakulam District". National Informatics Centre. http://ernakulam.nic.in/cbsekv.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.
↑ "Good show by Kochi schools in ICSE exams". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/good-show-by-kochi-schools-in-icse-exams/article3444966.ece.
↑ "Kerala parents opt for home-schools for their children". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-parents-opt-for-home-schools-for-their-children/articleshow/62262561.cms.
↑ "List of Schools in Ernakulam District". Government of Kerala, Education Department. http://www.education.kerala.gov.in/schoollist/lp/ekm.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 November 2010.
↑ "Central Board of Secondary Education". Central Board of Secondary Education. http://cbse.nic.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 November 2010.
↑ "Locate Affiliated Schools". Council for the Indian School Certificate Examinations. http://www.cisce.org/LocateSchool.jsp। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 November 2010.
↑ "List of Schools in Ernakulam District". Government of Kerala, Education Department. http://www.education.kerala.gov.in/schoollist/lp/ekm.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 November 2010.
↑ "NIO at a Glance". National Institute of Oceanography. http://www.nio.org/index/option/com_subcategory/task/show/title/NIO%20at%20a%20Glance/tid/1/sid/117/thid/118। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "NUALS – An Overview". National University of Advanced Legal Studies. Archived from the original on 7 September 2017. https://web.archive.org/web/20170907084851/http://nuals.ac.in/Who-are-we.aspx। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "About Us". Central Marine Fisheries Research Institute. http://www.cmfri.org.in/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "IIM-K Satellite campus in Kochi". Business Line. http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article3512160.ece?ref=wl_industry-and-economy। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "Award for SCMS-Cochin". Business Line. http://www.thehindubusinessline.com/news/education/article3981367.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "XIME Bangalore to inaugurate Kochi campus in November 2012". Mbauniverse.com. 4 September 2012. http://www.mbauniverse.com/article/id/6188/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "List of Institutions having B. Tech". Government of Kerala. Archived from the original on 13 January 2018. https://web.archive.org/web/20180113093140/http://www.e-grantz.kerala.gov.in/ViewInstitution.aspx?courseid=102&coursename=B.Tech। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "Education Plus Thiruvananthapuram : In the name of law". The Hindu. 28 December 2004. Archived from the original on 11 January 2005. https://web.archive.org/web/20050111001556/http://www.hindu.com/edu/2004/12/28/stories/2004122800050100.htm.
↑ "Centres". Archived from the original on 20 August 2011. https://web.archive.org/web/20110820130526/http://makeadiff.in/blog/cochin/centres/। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 April 2011.
↑ "Journey home for relief centre inmates", The Hindu (20 February), 2011
↑ "Keeping Kochi updated". The Hindu. 19 January 2004. Archived from the original on 10 August 2010. https://web.archive.org/web/20100810151044/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/09/15/stories/2003091500530200.htm.
↑ "Accredited Organisations". KELSA. http://kelsa.nic.in/accorg.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "List of Service Providers". Archived from the original on 24 January 2011. https://web.archive.org/web/20110124195736/http://keralawomenscommission.gov.in/vanithaweb/images/pdf/serv.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 April 2011.
↑ "News » Childline Kochi unearths bonded Labor". Childlineindia.org.in. 22 September 2010. Archived from the original on 22 October 2012. https://web.archive.org/web/20121022151623/http://childlineindia.org.in/1098/CHILDLINE-Kochi-unearths-bonded-Labor.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "Palluruthy". dbbangalore.org. 26 May 1974. Archived from the original on 24 November 2012. https://web.archive.org/web/20121124002632/http://dbbangalore.org/houses/kerala/kochi/palluruthy/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "Don Bosco Sneha Bhavan, Street Children, Young at Risk, Welfare, Palluruthy, Kochi". Dbsnehabhavan.org. Archived from the original on 3 November 2012. https://web.archive.org/web/20121103222719/http://www.dbsnehabhavan.org/overview.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "Q & A with Sr. Fabiola Fabbri, bringing love to orphans in southern India". National Catholic Reporter. http://globalsistersreport.org/blog/q/ministry/q-sr-fabiola-fabbri-bringing-love-orphans-southern-india-43471.
↑ "Indian Catholic's 'mobile bathroom' serves sick, abandoned". Catholic.org. 17 April 2006. http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=19477। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "'Mobile bath' serves the sick and abandoned in southern Indian city.". Thefreelibrary.com. 5 May 2006. http://www.thefreelibrary.com/'Mobile+bath'+serves+the+sick+and+abandoned+in+southern+Indian+city.-a0145836561। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.
↑ "Keeping Kochi updated". The Hindu. 15 September 2003. Archived from the original on 10 August 2010. https://web.archive.org/web/20100810151044/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/09/15/stories/2003091500530200.htm.
↑ "Club FM". Club FM. http://clubfm.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 March 2011.
↑ "Radio Mango Cochin". http://www.radiomango.in/cgi-bin/fm.dll/FM/home.do?tabId=1&BV_ID=@@@। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 March 2011.
↑ "RED FM Kochi". Kal Radio Limited. Archived from the original on 7 July 2011. https://web.archive.org/web/20110707152436/http://www.sunnetwork.org/redfm/kochi/index.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 March 2011.
↑ "Radio Mirchi Kochi Launches". http://www.radioandmusic.com/biz/radio/private-fm-stations/160418-radio-mirchi-launches-kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 June 2016.
↑ "Online Radio " Vipindas.co.nr". Vipinmpd08.wordpress.com. Archived from the original on 27 February 2009. https://web.archive.org/web/20090227121346/http://vipinmpd08.wordpress.com/all-stuffs/radio/। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.
↑ Subin Mananthavady (30 April 2011). "Mollywood comes to Kochi". Passline Business Magazine. http://www.passlinebusinessmagazine.com/.
↑ "Kochi takes centrestage in Mollywood". The Times of India. 5 January 2013. https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/malayalam/news-and-interviews/Kochi-takes-centrestage-in-Mollywood/articleshow/17885745.cms.
↑ G. Krishnakumar (15 September 2006). "Filmmakers' hotspot". The Hindu. http://www.hindu.com/2006/09/15/stories/2006091500800200.htm. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
↑ "Megamedia Films launches post-production facility in Kochi". Post Production Buyer's Guide. 15 December 2008. Archived from the original on 2 May 2015. https://web.archive.org/web/20150502200526/http://www.postproductionbuyersguide.com/megamedia-films_12_15_08.php.
↑ "Chithranjali unit coming to city". The New Indian Express. 6 March 2010. Archived from the original on 4 March 2016. https://web.archive.org/web/20160304095733/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article255393.ece.
↑ "Chithranjali opens studio in Kochi". The Hindu. 7 March 2010. Archived from the original on 14 May 2010. https://web.archive.org/web/20100514110731/http://www.hindu.com/2010/03/07/stories/2010030750830200.htm.
↑ "Kochi sizzling onscreen". The New Indian Express. 29 January 2013. Archived from the original on 26 May 2013. https://web.archive.org/web/20130526145345/http://newindianexpress.com/cities/kochi/article1439876.ece.
↑ "Making the right move". Deccan Chronicle. 10 October 2011. https://www.deccanchronicle.com/.
↑ "Kamal in Kochi". Malayala Manorama. 6 May 2012. http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?contentId=11528395&tabId=20.
↑ "Story of WIFT – WIFT" (en-US ভাষাত). https://www.wift.in/story-of-wift/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-12-30.
↑ "PRD Kerala". Communications. Public Relations Department, Kerala. Archived from the original on 25 April 2013. https://web.archive.org/web/20130425184054/http://www.prd.kerala.gov.in/industryinfra_main.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 February 2013.
↑ Salikha, Adelaida. "Top FIVE Asian Clubs With Highest Social Media Followers, Up to October 2018". Good News from Southeast Asia. https://seasia.co/2018/10/31/top-five-asian-clubs-with-highest-social-media-followers-up-to-october-2018। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 September 2020.
↑ "Indian Football: Five most-followed clubs on social media". Khel Now. 18 June 2020. https://khelnow.com/football/indian-football-clubs-social-media-followers/। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 September 2020.
↑ "First Soccer City in Kochi | Kochi Cochin News". Cochinsquare.com. 30 April 2010. Archived from the original on 18 September 2010. https://web.archive.org/web/20100918230844/http://www.cochinsquare.com/first-soccer-city-in-kochi/। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.
↑ "Metro Plus Kochi : A home for Josco". The Hindu. 29 April 2010. Archived from the original on 29 June 2011. https://web.archive.org/web/20110629043133/http://www.hindu.com/mp/2010/04/29/stories/2010042951760100.htm.
↑ "Kochi to host U-17 FIFA World Cup matches". Manoramaonline. http://english.manoramaonline.com/sports/football/kochi-to-host-u-17-fifa-world-cup-matches.html.
↑ "Jawaharlal Nehru Stadium". 35th National Games. Archived from the original on 30 June 2017. https://web.archive.org/web/20170630144529/http://www.35thnationalgames.in/index.php?option=com_content&view=article&id=142&Itemid=54। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 April 2011.
↑ "Nehru Stadium". The Hindustan Times. 11 April 2011. Archived from the original on 12 April 2011. https://web.archive.org/web/20110412225901/http://www.hindustantimes.com/specials/cricket/ipl2011/VenueDetails.aspx?venueid=73। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 April 2011.
↑ "New International Stadium Confirmed To Come in Ernakulam (Cochin) – Cochin". Zimbio. http://www.zimbio.com/COCHIN/articles/251/NEW+INTERNATIONAL+STADIUM+CONFIRMED+COME+ERNAKULAM। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.
↑ "Development should go beyond city limits". The Hindu. 26 March 2012. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/article3230015.ece.
↑ "Swimming pool complex". Rajiv Gandhi Sports Centre. http://www.rsccochin.org/show_sport.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 October 2010.
↑ "Kochi Golf Club and Golf Course, Bolgatty". Cochin Golf Club Society. Archived from the original on 8 February 2011. https://web.archive.org/web/20110208034454/http://cochingolfclub.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 October 2010.
↑ "18-Hole Golf Course To Be Opened Next Year". The Hindu. 5 December 2011. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/article2688787.ece.
↑ "Cochin Golf Cup". The Hindu. 15 March 2009. Archived from the original on 29 June 2011. https://web.archive.org/web/20110629043214/http://www.hindu.com/2009/03/15/stories/2009031555941400.htm.
↑ "Kerala Yachting Association, Kochi". Kerala Yachting Association. http://www.keralayachting.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 October 2010.
↑ "Cochin Yacht Club". Cochin Yacht Club. http://www.cochinyachtclub.com/home.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 October 2010.
↑ "Golden Threads Football Club – Professional Football Club From Kerala". goldenthreadsfc.com. http://goldenthreadsfc.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 September 2023.
↑ "Kerala Blasters FC – Official Website". https://keralablastersfc.in। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 September 2023.
↑ "Kochi Blue Spikers". kochibluespikers.com. http://kochibluespikers.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 September 2023.
↑ Aravind, V. S. (11 December 2022). "Akhil Rabindra wins Drivers Championship in inaugural Indian Racing League". Sportstar. https://thehindu.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 September 2023.
↑ "Organisation of Southern Naval Command, Kochi". Indian Navy. https://www.indiannavy.nic.in/content/organisation-southern-naval-command-kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "INS Grauda (Aviation Establishment)". Indian Navy. https://www.indiannavy.nic.in/content/ins-grauda-aviation-establishment। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.
↑ "Navy Day celebrations". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Navy-Day-celebrations/article14879509.ece.
↑ "Navy Week celebration in Kochi from November 28". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2017/oct/26/navy-week-celebration-in-kochi-from-november-28-1683183.html.
↑ "Welcome to Cochin Shipyard : ISO 9001 Certified Shipyard of the Millenium". Cochinshipyard.com. http://www.cochinshipyard.com/credentials.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 August 2013.
↑ Gurung, Shaurya Karanbir (2020-02-10). "Structural and outfitting work of India's first indigenous aircraft carrier complete". The Economic Times. ISSN 0013-0389. https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/structural-and-outfitting-work-of-indias-first-indigenous-aircraft-carrier-complete/articleshow/74070075.cms?from=mdr.
↑ "Kochi, India – Norfolk Sister City Association". Norfolk Sister City Association. http://www.norfolksistercities.org/sister-cities/kochi-india/। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 January 2018.
↑ "Kochi, Menlo Park sign agreement on cultural and economic exchange". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/kochi-menlo-park-sign-agreement-on-cultural-and-economic-exchange/article6885223.ece.
↑ "Association with Pyatigorsk". Centre for Heritage, Environment and Development. http://www.c-hed.org/?p=2108। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 January 2018.

অধিক পঢ়ক

মা হুয়ান: ইয়িং য়াই শেং লান, দি অভাৰঅল ছাৰ্ভে অৱ দি অ’চেনছ শ্ব’ৰ্চ, জে. ভি. জি. মিলছৰদ্বাৰা অনূদিত, ১৯৭০ হাকলুইট চছাইটি, পুনৰ্মুদ্ৰণ ১৯৯৭, হোৱাইট লটাছ প্ৰেছ, আই.এচ.বি.এন. 974-8496-78-3
প্লানকেট, আৰ, কেনন, টি, ডাভিছ, পি, গ্ৰীনৱে, পি আৰু হাৰ্ডিং, পি (২০০১), লনলী প্লেনেট চাউথ ইণ্ডিয়া, লনলী প্লেনেট, আই.এচ.বি.এন. 1-86450-161-8
মনোৰমা য়েৰবুক ২০০৩ (ইংৰাজী সংস্কৰণ), আই.এচ.বি.এন. 81-900461-8-7
ৰবাৰ্ট চাৰ্লছ ব্ৰিষ্ট’। কোচিন চাগা, পাইকো পাব্লিচিং হাউচ; দ্বিতীয় সংস্কৰণ (১৯৬৭), OCLC 1659055
কে. চি. জাকাৰিয়া, এছ. ইৰুদায়া ৰাজনৰদ্বাৰা আনএম্প্লয়মেণ্ট ইন কেৰালা এট দি টাৰ্ণ অৱ দি ২০থ চেন্সুৰী ইনচাইটচ ফ্ৰম দি চিডিএছ গাল্ফ মাইগ্ৰেশ্যন ষ্টাডিজ
কে পি পদ্মনাভ মেননৰদ্বাৰা কোচি ৰাজ্যচৰিত্ৰম পি (১৯১৪)
"অখিলবিজ্ঞানকোষম"
মালয়ালম বিশ্বকোষ
ডি চি বুক্স মাল্টিমিডিয়া চিৰিজ

বহিঃসংযোগ

জিঅ’হেক – কোচি

Kochi প্ৰবন্ধৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ ভগ্নী প্ৰকল্পসমূহত অধিক তথ্য চাব পাৰে:
	শব্দৰ অৰ্থ ৱিকিঅভিধানত
	চিত্ৰ আৰু মিডিয়া কমন্সত
	মাধ্যম আৰু কাৰ্যক্ৰম ৱিকিবিশ্ববিদ্যালয়ত
	বা-বাতৰি ৱিকিসংবাদত
	উক্তিৰ সংগ্ৰহ ৱিকিউক্তিত
	কিতাপ, লিখনি আদি ৱিকিউৎসত
	পাঠ্যপুথি ৱিকিগ্ৰন্থত

[1] K. C. Sivaramakrishnan (2006). People's Participation in Urban Governance. Concept Publishing Company. পৃষ্ঠা. 156. ISBN 81-8069-326-0. https://books.google.com/books?id=TJ9dMtfjMToC&pg=PA156.

[2] Ganesh Kumar (September 2010). Modern General Knowledge. Upkar Prakashan. পৃষ্ঠা. 194. ISBN 978-81-7482-180-5. https://books.google.com/books?id=DbnFSqKSVb0C&pg=PA194.

[Ernakulam_Portal-3] 1 2 3 "History of Ernakulam". National Informatics CentreErnakulam Portal. http://ernakulam.nic.in/history.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.

[auto2-4] 1 2 Jose, Anna (24 December 2025). "Minimol, Shiny Mathew to share mayor term". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2025/Dec/24/minimol-shiny-mathew-to-share-mayor-term.

[Corporation_Stats-5] 1 2 3 "Profile of Kochi". Kochi Municipal Corporation. https://cochinmunicipalcorporation.kerala.gov.in/web/guest/poverty-reduction। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 August 2018.

[6] "Demographia World Urban Areas". demographia.com. http://www.demographia.com/db-worldua.pdf.

[Metropolitan_Stats-7] "Urban Agglomerations/Cities having population 1 million and above". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf.

[Makhdoom-8] 1 2 3 S. Muhammad Hussain Nainar (1942). Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language. University of Madras. https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage.

[9] "Urban Sector Kerala". Archived from the original on 23 March 2012. https://web.archive.org/web/20120323132153/http://www.urbanindia.nic.in/programme/ud/presentations/banglore/Kochi_region.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[10] "GCDA – Greater Cochin Development Authority". http://www.gcdaonline.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.

[11] "Indian Census 2011 list of cities". http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 June 2017.

[12] "Muziris, at last?" Archived 19 October 2021 at the Wayback Machine R. Krishnakumar, www.frontline.in Frontline, 10–23 April 2010.

[Financial_Capital-13] 1 2 "Setting a scorching pace: the metro saga". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/tp-others/setting-a-scorching-pace-the-metro-saga/article18717013.ece.

[14] "Check out the 10 novelties onboard Kochi Metro". Malayala Manorama. http://english.manoramaonline.com/news/kerala/2017/06/06/special-features-kochi-metro-three-coach-wonder.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 October 2017.

[Commercial_Capital-15] 1 2 "Cochin Chronicle – Introduction". Kerala Tourism Development Corporation. Archived from the original on 22 October 2017. https://web.archive.org/web/20171022033650/http://www.keralatourism.org/kochi/। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 October 2017.

[16] "Kochi emerging as tier-2 destination for corporates". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kochi-emerging-as-tier-2-destination-for-corporates/articleshow/57034187.cms.

[17] "Industrial areas in Kochi". Kerala Tourism Development Corporation. Archived from the original on 22 October 2017. https://web.archive.org/web/20171022033715/http://www.keralatourism.org/kochi/industrial-capital-kochi.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 October 2017.

[18] "LNG the answer?". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/lng-the-answer/article19699572.ece.

[19] Kumar, V. Sajeev (9 January 2022). "Kochi becomes first city with water metro project". প্ৰকাশক Chennai: Business Line. https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/kochi-becomes-first-city-with-water-metro-project/article38202868.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 December 2022.

[20] "Kochi to Munnar in 25 minutes on seaplane: Expected ticket charges, booking platforms and environmental concerns". Onmanorama. https://www.onmanorama.com/travel/travel-news/2024/11/12/kochi-munnar-seaplane-ticket-cost-booking-luggage.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-12-01.

[21] www.ETInfra.com. "First seaplane of Kerala took off from Kochi and landed in Idukki district - ET Infra" (en ভাষাত). ETInfra.com. https://infra.economictimes.indiatimes.com/news/urban-transportation/first-seaplane-of-kerala-took-off-from-kochi-and-landed-in-idukki-district/115197929। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-12-01.

[22] "World's first solar-powered airport". BBC News. https://www.bbc.com/news/av/technology-34709035.

[Urban_world:_Mapping_the_economic_power_of_cities-23] "Urban world: Mapping the economic power of cities 2011". McKinsey Global Institute. http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Urban%20world%20mapping%20economic%20power%20of%20cities/MGI_urban_world_mapping_economic_power_of_cities_full_report.ashx। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 February 2013.

[24] "Kochi rated as future mega city in India by JLL". The Economic Times. 1 August 2018. https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/kochi-rated-as-future-mega-city-in-india-by-jll/articleshow/65230138.cms.

[25] "Kochi ranked topmost emerging city in country". The New Indian Express. 2 August 2018. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/aug/02/kochi-ranked-topmost-emerging-city-in-country-1851933.html.

[26] "Facts about Kochi Biennale Foundation". Kochi Biennale Foundation. Archived from the original on 31 October 2014. https://web.archive.org/web/20141031012916/http://kochimuzirisbiennale.org/about-kbf/। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 January 2010.

[27] Rongmei, Precious. "The fast-disappearing act of Kochi's iconic Chinese Fishing Nets". The Times of India. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/the-fast-disappearing-act-of-kochis-iconic-chinese-fishing-nets/articleshow/102137232.cms.

[28] Culture and trade thrive in Kerala's Kochi, CNN, 2020-01-28, https://www.cnn.com/videos/travel/2020/01/28/kerala-sights-and-sounds-one.cnn, আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-11-17

[29] "Destnation Wide Number of Foreign Tourists Visited Kerala During 2010". Kerala Tourism Development Corporation. http://www.keralatourism.org/destination-wise-foreign-2010.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 October 2017.

[Tourism_Statistics-30] 1 2 "Tourist statistics – 2008". Kerala Tourism Development Corporation. http://www.keralatourism.org/tourismstatistics/Tourist-Statistics2008.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 October 2010.

[31] "Nielsen retains top tourism destination grade for Kerala". Business Line (Chennai). http://www.thehindubusinessline.com/companies/nielsen-retains-top-tourism-destination-grade-for-kerala/article2920128.ece.

[32] "Kochi included in list of Lonely Planet top 10 cities for 2020; the only name from India". The Week. 22 October 2019. https://www.theweek.in/news/india/2019/10/22/lonely-planet-top-10-cities-2020-kochi-the-only-inclusion-from-india.html.

[33] "Kochi seventh in top 10 cities to visit in 2020: Lonely Planet". The Indian Express. 23 October 2019. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2019/oct/23/kochi-seventh-in-top-10-cities-to-visit-in-2020-lonely-planet-2051543.html.

[34] "Condé Nast Traveller rates Kochi one of the best places to go in Asia in 2024; Here's why". onmanorama.com. https://www.onmanorama.com/travel/travel-news/2023/11/17/conde-nast-traveller-kochi-best-places-travel-2024.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-11-17.

[auto-35] "Facts about India". Kochi Municipal Corporation. http://www.corporationofcochin.net/Cochin.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 January 2010.

[36] "Fort And Harbour". Cghearth.com. Archived from the original on 28 August 2012. https://web.archive.org/web/20120828215559/http://www.cghearth.com/brunton-boatyard/fort-harbour। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[37] "C.Ramachandra Menon vs State Of Kerala on 7 February, 1990". indiankanoon.org. https://indiankanoon.org/doc/198782201/.

[38] "History of Kochi Rajas". Centre For Heritage Studies. http://www.centreforheritagestudies.com/heritage/html/history.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 March 2009.

[mahuan-39] Ma Huan: Ying Yai Sheng Lan (1970). The Overall Survey of the Ocean's Shores. translated by J. V. G. Mills. Hakluyt Society, White Lotus Press. ISBN 974-8496-78-3.

[[[Niccolò_di_Conti]]-40] "Accounts of Nicolo de' Conti (ca. 1395–1469)". win.tue.nlNiccolò di Conti. http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/conti.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.

[askh-41] 1 2 3 4 5 A Survey of Kerala History, A. Sreedhara Menon, DC Books, Kottayam (2007)

[sen16-616-7-42] 1 2 3 4 5 6 7 Sen, Tansen (2016). "The Impact of Zheng He's Expeditions on Indian Ocean Interactions". Bulletin of the School of Oriental and African Studies খণ্ড 79 (3): 616–617. doi:10.1017/S0041977X16001038. .

[Corporation_of_Kochi-43] 1 2 3 C. M. Dinesh Mani, Mayor(2000–2005). "Cochin". Cochin (A Monograph). Corporation of Kochi. http://www.corporationofcochin.net/Cochin.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 October 2010.

[Malekandathil-44] এই ঠাইবোৰত বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ ব্যৱসায়ীসকল গোট খাইছিল। ১৪৯৮ চনত পৰ্তুগীজসকল কোঝিকোড়ৰ কপ্পাদত উপস্থিত হয়। ইয়াৰ লগে লগে ইউৰোপৰপৰা ভাৰতলৈ পোনপটীয়া সাগৰীয় পথ মুকলি হয়।<ref>DC Books, Kottayam (2007), A. Sreedhara Menon, A Survey of Kerala History

[First_European_Settlement-45] "Early Voyages to the Far East". University of Calgary. https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/vasco3.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2011.

[Logan-46] Logan, William (2010). Malabar Manual (Volume-I). প্ৰকাশক New Delhi: Asian Educational Services. পৃষ্ঠা. 631–666. ISBN 9788120604476.

[Vasco_Da_Gama-47] "St. Francis Church in Ernakulam". Department of Tourism, Kerala. Archived from the original on 19 January 2018. https://web.archive.org/web/20180119175542/http://www.keralatourism.org/kochi/st-francis-church.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 January 2018.

[48] "Kochi 'Queen of Arabian Sea'". National Informatics Centre. http://ernakulam.nic.in/kochi.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 January 2018.

[charitram-49] KP Padmanabha Menon. (1914). Kochi Rajyacharithram.

[Ref1-50] "Chronological List of Central Acts (Updated through 17-10-2014)". Lawmin.nic.in. Archived from the original on 7 January 2018. https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 August 2016.

[51] Lewis McIver, G. Stokes (1883). Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras ((Vol II) সম্পাদনা). প্ৰকাশক Madras: E.Keys at the Government Press. পৃষ্ঠা. 444. https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 December 2020.

[google.co.in-52] Presidency, Madras (India (1915). Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. (Vol.2 সম্পাদনা). প্ৰকাশক Madras: The Superintendent, Government Press. পৃষ্ঠা. 20. https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 December 2020.

[53] Frowde, Henry (1908–1909). Imperial Gazetteer of India (New সম্পাদনা). প্ৰকাশক Oxford: Clarendon Press. https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 December 2020.

[Cochin1-54] Sir Arthur Lawley's Photo Album, Empire and Commonwealth Museum

[Cochin0-55] The Fourth Tour of His Excellency Sir Arthur Lawley to Cochin and Travancore – 25 January to 14 February 1907. Madras Government Press.

[Cochin2-56] Letter from Lord Wenlock to his wife Constance, 29 January 1907. Hull University. Forbes Adam Archive.

[Cochin3-57] Sir Arthur Lawley, Eloquent Knight Errant, Chapter 5. Ruler of the Raj. Lady Lawley Cottage (Western Australian Red Cross) 2008 iBooks

[58] "History". National Informatics Centre. http://highcourtofkerala.nic.in/history.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.

[ekm-safe-59] "Cochin Harbour and Willingdon Island". Official website of Ernakulam District. Government of Kerala. Archived from the original on 7 November 2006. https://web.archive.org/web/20061107141411/http://www.ekm.kerala.gov.in/places.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 August 2006.

[lonelyplanet-60] Plunkett, R., Cannon, T., Davis, P., Greenway, P. & Harding (2001). Lonely Planet South India. Lonely Planet. ISBN 1-86450-161-8.

[Trade_&_Industry_in_Kochi-61] 1 2 "Statistical data". Govt. of Kerala. Archived from the original on 28 May 2006. https://web.archive.org/web/20060528151219/http://www.kerala.gov.in/statistical/panchayat_statistics2001/ekm_shis.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 August 2006.

[62] "Cochin City Profile". Kochi Municipal Corporation. https://cochinmunicipalcorporation.kerala.gov.in/documents/10157/32ef97a6-beb2-45ab-b6c1-20c0759023fd। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.

[63] "Kochi City Development Plan". Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission. Archived from the original on 3 August 2016. https://web.archive.org/web/20160803123428/http://jnnurm.nic.in/wp-content/uploads/2010/12/KOCHICDP.pdf#page=7। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 January 2018.

[64] "Govt of Kerala, CDP Kochi". http://www.lsg.kerala.gov.in/htm/CDPKochi/Executive%20Summary.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 January 2018.

[65] "Metro status for Kochi soon". Archived from the original on 26 April 2013. https://web.archive.org/web/20130426072151/http://www.deccanchronicle.com/130212/news-current-affairs/article/metro-status-kochi-soon। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2013.

[66] "Kochi forward for Metro status". The New Indian Express. Archived from the original on 18 April 2015. https://web.archive.org/web/20150418084918/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/article1459708.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.

[67] "Metro status eludes Kochi as government drags its feet". The Hindu. 13 April 2013. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/metro-status-eludes-kochi-as-government-drags-its-feet/article4611185.ece.

[68] "Mangalavanam Bird Sanctuary". Kerala Tourism Development Corporation. https://www.keralatourism.org/kerala-article/mangalavanam-bird-sanctuary/181/। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 January 2018.

[69] "Growth response of phytoplankton exposed to industrial effluents in River Periyar". CUSAT. http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/11646/9/09%20ch.2.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[70] "West Kochi water project to be commissioned tomorrow". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/west-kochi-water-project-to-be-commissioned-tomorrow/article19362432.ece.

[71] "Climatological Tables of Observatories in India 1991-2020". India Meteorological Department. https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: April 8, 2024.

[Weather_Atlas-72] "Climate and monthly weather forecast Kochi (Cochin), India". Weather Atlas. Archived from the original on 16 June 2022. https://web.archive.org/web/20220616115214/https://www.weather-atlas.com/en/india/kochi-climate। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 June 2022.

[73] "Kochi Municipal Corporation". https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/en। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 August 2022.

[auto5-74] 1 2 "Kochi Mayor promises corruption-free governance, to hold public hearings" (en-IN ভাষাত). The Hindu. 2025-12-29. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kochi-mayor-promises-corruption-free-governance-to-hold-public-hearings/article70449215.ece.

[Kochin_corporation-75] "Kochin corporation". Kochin corporation. https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-07-23.

[76] "Cochin Localbody". wardmap.ksmart.live. https://wardmap.ksmart.live/FinalN/FinalN_Ernakulam_Cochin.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-01-02.

[Corporation_Wards-77] "Kochi Municipal Corporation, Division Map". Kochi Municipal Corporation. http://www.corporationofcochin.net/files/DivisionMap_2010_Revised_Cochin.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 November 2010.

[78] "Zonal Office". Kochi Municipal Corporation. https://cochinmunicipalcorporation.kerala.gov.in/web/guest/camp-office। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.

[watersource-79] "Private firm allowed to draw Periyar water". The Hindu. 9 September 2003. Archived from the original on 24 December 2003. https://web.archive.org/web/20031224010411/http://www.hindu.com/2003/09/09/stories/2003090907690300.htm.

[80] "About". Greater Cochin Development Authority. Archived from the original on 2 August 2017. https://web.archive.org/web/20170802162304/http://gcda.kerala.gov.in/aboutus। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.

[81] "Kochin corporation". Kochin corporation. https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-23.

[82] "Kochi Municipal Corporation Finance". CityFinance Portal, Ministry of Housing and Urban Affairs. https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 March 2026.

[83] "District Court, Ernakulam - List of Judges". Archived from the original on 2025-04-24. https://web.archive.org/web/20250424130844/https://ernakulam.dcourts.gov.in/list-of-judges/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-25.

[84] "Judicial Setup of Ernakulam District". District Court, Ernakulam. https://ernakulam.dcourts.gov.in/judicial-setup/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 January 2026. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[85] Praveen, M. P. (2021-03-02). "New sub-division brings hopes of better policing" (en-IN ভাষাত). The Hindu. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/new-sub-division-brings-hopes-of-better-policing/article33975088.ece.

[KCP-86] "Organisational chart". Kochi City Police. http://kochicitypolice.org/organizational-chart.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 August 2006.

[87] Radhakrishnan, S. Anil (28 October 2011). "Alarming crime rate in Kochi". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/article2577288.ece.

[auto1-88] "Kochi city police 'set record straight'". The Hindu. 30 October 2011. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/kochi-city-police-set-record-straight/article2582826.ece.

[89] "Assembly Constituencies – Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies". Kerala. Election Commission of India. http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S11/KL_Dist_PC_AC.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 October 2008.

[90] "PRS Legislative Research – Find Your MP". https://prsindia.org/mptrack/17-lok-sabha/hibi-eden। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 August 2022.

[:0-91] 1 2 "Members - Kerala Legislature". www.niyamasabha.org. http://www.niyamasabha.org/codes/mla_5.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-12-25.

[92] Daily, Keralakaumudi. "Kochi to have two Mayors and Deputy Mayors in five years; first term for VK Minimol and Deepak Joy" (en ভাষাত). Keralakaumudi Daily. https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=1669408&u=kochi-to-have-two-mayors-and-deputy-mayors-in-five-years-first-term-for-vk-minimol-as-mayor-and-deepak-joy-as-deputy-mayor। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-12-25.

[93] "SEBI opens office in Kochi". Business Line. 29 May 2013. http://www.thehindubusinessline.com/markets/stock-markets/sebi-opens-office-in-kochi/article4763365.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.

[Kochi_shining-94] George Joseph (10 June 2005). "Check out how Kochi is shining!". Rediff.com. http://www.rediff.com/money/2005/oct/06kochi.htm.

[Developing_metro_and_quaint_environs-95] "Developing metro and quaint environs". Kerala Tourism Development Corporation (India). Archived from the original on 22 October 2017. https://web.archive.org/web/20171022033715/http://www.keralatourism.org/kochi/industrial-capital-kochi.php.

[Commercial_Tax-96] "Rs. 620-crore rise in revenue collection in Ernakulam district". The Hindu. 20 January 2009. http://www.hindu.com/2009/02/26/stories/2009022653140300.htm.

[State_Exchequer-97] "Government starves the golden goose". The Hindu. 23 December 2012. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/government-starves-the-golden-goose/article4231544.ece.

[98] "Ernakulam District: Executive Summary". https://www.nabard.org/demo/auth/writereaddata/tender/221016023907_Ernakulam_PLP%202016-17%20%20.split-and-merged.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 December 2020.

[World_Bank_and_International_Financial_Corporation-99] "Doing Business in India 2009". World Bank. http://www.doingbusiness.org/~/media/FPDKM/Doing%20Business/Documents/Subnational-Reports/DB09-Sub-India.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2010.

[NRI_investments-100] Director, Kerala Tourism. "Kerala, Gods Own Country: Where Business Blooms". cbcglobelink.org. Archived from the original on 23 July 2006. https://web.archive.org/web/20060723081434/http://www.cbcglobelink.org/cbcglobelink/events/IndiaTourism05/Presentation/KT+Investment+2005-London.ppt.

[101] "Status of Human Health at the Eloor Industrial Belt, Kerala- India". Greenpeace. http://www.greenpeace.org/india/Global/india/report/2003/8/status-of-human-health-at-the.doc। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[History_:_Timelines_of_FACT-102] Money Control. "Fertilisers and Chemicals Travancore". Money Control. http://www.moneycontrol.com/company-facts/fertiliserschemicalstravancore/history/FCT.

[103] "Petronet LNG Kochi terminal's operating capacity goes up". Business Line. 18 May 2017. http://www.thehindubusinessline.com/companies/petronet-lng-kochi-terminals-operating-capacity-goes-up/article9707274.ece.

[104] "Tanker lorry strike at Irumpanam IOC plant ends". Mathrubhumi. http://english.mathrubhumi.com/news/kerala/tanker-lorry-strike-at-irumpanam-ioc-plant-ends-english-news-1.1527637.

[105] "LPG truck employees in Kerala call off scheduled strike". Malayala Manorama. http://english.manoramaonline.com/news/kerala/2017/05/01/drivers-strike-affects-lpg-supply-in-kerala-tuesday.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.

[106] "BPCL to set up LPG pipeline from Kochi to Coimbatore". The Hindu. http://www.thehindubusinessline.com/companies/bpcl-to-set-up-lpg-pipeline-from-kochi-to-coimbatore/article4927296.ece.

[Cochin_Port_Cruises-107] "Cochin Port Trust, the Cruise Destination". Cochin Port Trust. http://www.cochinport.com/cruise/index.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 November 2010.

[108] Joseph, George (19 April 2010). "Kochi marina set to start operations". Business Standard (India). http://www.business-standard.com/india/news/kochi-marina-set-to-start-operations/392303/.

[CSL-109] "List of ship building centres in India". Shipping Ministry of India. http://shipping.nic.in/shipwing2.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.

[nav-110] "Southern Naval Command". Bharat Rakshak. Archived from the original on 25 August 2006. https://web.archive.org/web/20060825162539/http://www.bharat-rakshak.com/NAVY/SNC.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 August 2006.

[111] "Cochin – The Leading Cruise Destination in India". Cochin Port Trust. 30 June 2007. http://cochinport.gov.in/index.php?opt=cruisedestination.

[Vallarpadam-112] "Kochi terminal handed over to Dubai Ports International". The Hindu. 2 April 2005. Archived from the original on 6 April 2005. https://web.archive.org/web/20050406123043/http://www.hindu.com/2005/04/02/stories/2005040202321500.htm.

[Vallarpadam1-113] "Vallarpadam phase I by early 2009: DP World". The Hindu. 2 April 2005. http://www.thehindubusinessline.com/2006/06/13/stories/2006061302240700.htm.

[ICTT_Vallarpadam-114] "Vallarpadam ICTT: Set to make Kochi a key hub". Business Line. 27 October 2008. http://www.thehindubusinessline.com/2008/10/27/stories/2008102750370600.htm.

[Logistic_Hub-115] "Statement by the Government of India". Press Information Bureau, Govt of India. 27 October 2008. http://trbaalu.nic.in/minister/press/2005/Feb05/16_02.pdf.

[116] "Cochin Port Trust". http://www.cochinport.com/tenders/Tender%20Document.pdf.

[117] "SmartCity Kochi inaugurated". The Hindu. http://www.thehindubusinessline.com/news/national/smartcity-kochi-inaugurated/article8264427.ece.

[118] "HDIL says it will not exit Cybercity project in Kochi". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/hdil-says-it-will-not-exit-cybercity-project-in-kochi/article4788645.ece.

[119] "The Official Website of Cochin International Airport". Cochin-airport.in. Archived from the original on 26 March 2010. https://web.archive.org/web/20100326160159/http://www.cochin-airport.in/contents/viewcontent.aspx?linkIdLvl2=80&linkId=80। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.

[Cochin_International_Airport-120] "A novel venture in the history of Indian Aviation". Cochin International Airport. http://www.cochin-airport.com/html/0100fram.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.

[121] "Cochin International Airport Ltd receives UN's environment prize". The New Indian Express. 27 September 2018. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/Sep/28/cochin-international-airport-ltd-receives-uns-environment-prize-1878064.html.

[122] "PM Modi, Cochin Airport win UN's 'Champions of the Earth' award". The Times of India. 26 September 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-macron-awarded-champions-of-the-earth-award-by-the-un/articleshow/65971220.cms.

[auto4-123] 1 2 "World's first solar-run airport in Kochi". India Brand Equity Foundation. 17 August 2015. https://ibef.org/news/worlds-first-solarrun-airport-in-kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 September 2025.

[auto3-124] 1 2 "About Us". Cochin International Airport Limited. 31 December 2024. https://www.cial.aero/About-Us। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 September 2025.

[CIAL_Info-125] "CIAL Technical Information". Airports Authority of India. http://www.aai.aero/allAirports/cochin_TI.jsp। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 October 2010.

[126] "CIAL to enhance solar power generation". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2018/jan/07/cial-to-enhance-solar-power-generation-1747253.html.

[127] "Cial hopeful of crossing the 1-crore passenger milestone". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/cial-hopeful-of-crossing-the-1-crore-passenger-milestone/articleshow/61625091.cms.

[128] Staff, T. N. M. (2024-11-28). "Bengaluru airport becomes India's third-busiest for international traffic" (en ভাষাত). The News Minute. https://www.thenewsminute.com/karnataka/bengaluru-airport-becomes-indias-third-busiest-for-international-traffic। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-03-25.

[129] "NS&EW Corridor Map". National Highway Authority of India. Archived from the original on 27 July 2011. https://web.archive.org/web/20110727123029/http://www.nhai.org/images/Nov10/NSEW%20%20%20Eng%20.jpg। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.

[130] "NS&EW Corridor Chainage Chart". National Highway Authority of India. Archived from the original on 20 August 2010. https://web.archive.org/web/20100820143051/http://www.nhai.org/chain_NS.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 January 2018.

[131] "Kochi Metro extension decongests traffic, brings much-needed breather to city roads". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2017/oct/20/kochi-metro-extension-decongests-traffic-brings--much-needed-breather-to-city-roads-1678222.html.

[Golden_Quadrilateral-132] "NS&EW Corridor Map". National Highway Authority of India. Archived from the original on 27 July 2011. https://web.archive.org/web/20110727123029/http://www.nhai.org/images/Nov10/NSEW%20%20%20Eng%20.jpg। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2011.

[NSEW_Chainage-133] "NS&EW Corridor Chainage Chart". National Highway Authority of India. Archived from the original on 20 August 2010. https://web.archive.org/web/20100820143051/http://www.nhai.org/chain_NS.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2011.

[Four-laned_NH47C-134] "A mammoth task achieved". The Hindu. 11 February 2011. http://www.hindu.com/2011/02/11/stories/2011021155350500.htm.

[135] "State Highways in Kerala". Archived from the original on 1 December 2010. https://web.archive.org/web/20101201055331/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=maps&pageId=248। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 November 2010.

[136] "Ring roads for Kochi city". MyDreamHouse.in. 17 February 2012. Archived from the original on 26 April 2013. https://web.archive.org/web/20130426000744/http://www.mydreamhouse.in/ring-roads-kochi-city। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[137] "Vyttila Mobility Hub". http://www.vyttilamobilityhub.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.

[Traffic-138] "Kochi Municipal Corporation – Urban Knowledge Base". Kochi Municipal Corporation. http://www.corporationofcochin.net/urban_kb/Traffic%20&%20Transportation.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 October 2010.

[139] "Ernakulam Junction (South)/ERS Railway Station – Today's Train Arrival Timings – All Trains – India Rail Info – Database of Indian Railways Trains & Stations". India Rail Info. 19 June 2010. http://indiarailinfo.com/arrivals/52। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.

[140] "Cochin State Railways". Irfca.org. http://www.irfca.org/gallery/Trips/south/csr-erg/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[141] "More funds for metro rail; sanction yet to be granted". The Hindu. http://www.hindu.com/2010/03/07/stories/2010030761160300.htm/.

[deadline-142] "PM Modi to inaugurate Kochi Metro on June 17". Mathrubhumimathrubhumi.com. 30 May 2017. http://english.mathrubhumi.com/news/kerala/pm-modi-to-inaugurate-kochi-metro-on-june-17-1.1976455। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 May 2017.

[143] "Kochi Metro Phase 1 Now Complete, PM Modi Inaugurates Thripunithura Terminal Station" (en-US ভাষাত). Times Now. 6 March 2024. https://www.timesnownews.com/city/kochi/kochi-metro-phase-1-now-complete-pm-modi-inaugurates-thripunithura-terminal-station-article-108256793। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-03-09.

[144] ലേഖകൻ, മാധ്യമം (2 September 2023). "കൊച്ചി മെട്രോ കാക്കനാട്ടേക്ക്; നിർമാണം ഡിസംബറിൽ ആരംഭിക്കും" (en ভাষাত). Madhyamam. https://www.madhyamam.com/kerala/kochi-metro-to-kakanad-construction-will-begin-in-december-1198555। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 September 2023.

[Trade_Logistics_–_India_Seaports-145] "Trade with India—major ports in India". National Informatics Centre. http://www.indiainbusiness.nic.in/trade-india/ports.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.

[Madan-146] Gopal, Madan (1990). K.S. Gautam. ed. India through the ages. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. পৃষ্ঠা. 177. https://archive.org/details/indiathroughages00mada.

[147] "Ernakulam-West Kochi circular ferry services from tomorrow". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/ernakulamwest-kochi-circular-ferry-services-from-tomorrow/article5032933.ece.

[Census_GIS_Household-148] "Census of India, 2011, Religion PCA". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. https://censusindia.gov.in/2011census/Religion_pca/RL-3200.xlsx। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 September 2020.

[Jain_Temple_turns_100,_Kerala-149] 1 2 "Jain Temple turns 100". The Hindu. 25 November 2004. http://www.hindu.com/lf/2004/11/25/stories/2004112501310200.htm.

[Kochi_Sikh_Community-150] 1 2 "The Punjabi part of Kochi". The Hindu. http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300240100.htm.

[151] "Liveability Index 2011, The Best Cities in India". IFC. 12 December 2011. Archived from the original on 26 April 2013. https://web.archive.org/web/20130426181029/http://competitiveness.in/wp-content/uploads/2012/01/Liveability-Report.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 July 2012.

[152] "TABLE-1.6". http://ncrb.nic.in/cii2008/Statistics2008.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.

[Crime_Statistics-153] "IPC crime rate in Mega Cities: Table Table-2 (A), page-44". http://ncrb.nic.in/CII-2009-NEW/cii-2009/Chapter%202.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2011.

[154] "Crime rate high in Kochi". Metrovaartha.com. 29 March 2010. Archived from the original on 14 July 2011. https://web.archive.org/web/20110714080836/http://www.metrovaartha.com/2010/03/29032404/CRIME-LIST-KOCHI-20100329.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.

[SCRB-155] "Kochi is safest in Kerala for women". AsianAge. 9 October 2012. Archived from the original on 18 February 2017. https://web.archive.org/web/20170218143649/http://archive.asianage.com/kochi/kochi-safest-kerala-women-168.

[Liveability-156] "Liveability Index 2011, The Best Cities In India". CII/Institute of Competitiveness. Archived from the original on 26 April 2013. https://web.archive.org/web/20130426181029/http://competitiveness.in/wp-content/uploads/2012/01/Liveability-Report.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 July 2012.

[Affluent_Cities-157] "Top 10 affluent Indian cities ranked". Nielsen Company. Archived from the original on 14 July 2011. https://web.archive.org/web/20110714181633/http://in.nielsen.com/news/20090902.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 November 2010.

[158] "Only 98 cities instead of 100 announced: All questions answered about the smart cities project". Firstpost. 28 August 2015. http://www.firstpost.com/business/why-only-98-cities-instead-of-100-announced-all-questions-answered-about-smart-cities-project-2410576.html.

[Kochi's_'mini-India'_NDTV-159] T S Sudhir (29 April 2006). "Kochi's 'mini-India'". NDTV. http://www.ndtv.com/template/template.asp?template=Assemblypolls2006&slug=%27Mini-India%27+votes+for+better+Kerala&id=87395&callid=1&category=National.

[Konkani_Library,_Kochi-160] "Konkani Akademi Library". University of Chicago. Archived from the original on 25 July 2011. https://web.archive.org/web/20110725102924/https://coral.uchicago.edu:8443/display/lasa/Kerala+Konkani+Akademi+Library+(Kochi,+India)। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2011.

[Konkanis_in_Kochi-161] "Konkanis in Kochi". The Hindu. 13 August 2009. http://www.hindu.com/mp/2009/08/13/stories/2009081351590100.htm.

[Bengali_Community,_Kochi-162] "Bengalis celebrate Durga Puja". The Hindu. 19 October 2007. http://www.hindu.com/2007/10/19/stories/2007101961831100.htm.

[163] "From the land of Marathas". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/From-the-land-of-Marathas/article14469004.ece.

[Sikh_Community_in_Kochi-164] Rajagopal, Shyama (25 July 2008). "Sikhs love peace-loving Kochi". The Hindu. https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Sikhs-love-peace-loving-Kochi/article15265943.ece.

[Jerusalem_centre_for_Public_Affairs-165] "The Jews, Israel, and India". An Interview with Nathan Katz. Jerusalem Centre for public affairs. Archived from the original on 5 September 2006. https://web.archive.org/web/20060905125230/http://www.jcpa.org/cjc/cjc-katz-f05.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2006.

[166] "Cochin celebration and carnival 2016". Mathrubhumi. Archived from the original on 2 January 2018. https://web.archive.org/web/20180102014857/http://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-events/cochin-carnival-1.33994.

[nielargest-167] "Biggest shopping mall in India opens in Kochi". The New Indian Express. 10 March 2013. Archived from the original on 24 May 2013. https://web.archive.org/web/20130524163220/http://newindianexpress.com/business/news/article1496045.ece.

[thlargest-168] "India's biggest shopping mall opens in Kochi". The Hindu. 11 March 2013. http://www.thehindu.com/todays-paper/indias-biggest-shopping-mall-opens-in-kochi/article4496042.ece.

[dclargest-169] "Kochi boasts of Asia's largest shopping mall". Deccan Chronicle. 10 March 2013. Archived from the original on 25 May 2013. https://web.archive.org/web/20130525093655/http://www.deccanchronicle.com/130310/news-current-affairs/article/kochi-boasts-asia%E2%80%99s-largest-shopping-mall.

[170] "Crowne Plaza Kochi". InterContinental Hotels Group. Archived from the original on 13 January 2018. https://web.archive.org/web/20180113093137/https://www.ihg.com/crowneplaza/hotels/us/en/kochi/cokch/hoteldetail। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[171] "Kochi Marriott Hotel". Marriott International. http://www.marriott.com/hotels/travel/cokmc-kochi-marriott-hotel। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[172] "Grand Hyatt Kochi Bolgatty". Hyatt. Archived from the original on 27 October 2020. https://web.archive.org/web/20201027132055/https://www.hyatt.com/en-US/hotel/india/grand-hyatt-kochi-bolgatty/cokgh। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 October 2020.

[173] "Le Méridien Kochi". Marriott International. https://www.marriott.com/hotels/travel/cokmd-le-meridien-kochi/। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 October 2020.

[174] "Radisson Blu Kochi". Radisson Blu. https://www.radissonblu.com/en/hotel-kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[175] "Welcome to Holiday Inn Cochin". InterContinental Hotels Group. Archived from the original on 13 January 2018. https://web.archive.org/web/20180113093059/https://www.ihg.com/holidayinn/hotels/us/en/cochin/coker/hoteldetail। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[176] "Ramada Resort Cochin". Wyndham Worldwide. https://www.wyndhamhotels.com/ramada/cochin-india/ramada-resort-cochin/overview। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[177] "ibis Kochi City Centre". Ibis. http://www.ibis.com/gb/hotel-7928-ibis-kochi-city-centre-/index.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[178] "Taj Malabar Resort & Spa, Cochin". Taj Hotels Resorts and Palaces. https://www.tajhotels.com/en-in/taj/taj-malabar-cochin/। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 October 2020.

[179] "Changampuzha Krishna Pillai – Biography". keralasahityaakademi.org. http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Changanpuzha/Html/Changanpuzhagraphy.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.

[180] "Changampuzha Krishna Pillai – Biography". keralasahityaakademi.org. http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Changanpuzha/Html/Changanpuzhagraphy.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.

[181] "A house for a poet". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/a-house-for-a-poet/article7089536.ece.

[182] "One for the road". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/society/one-for-the-road/article5839510.ece.

[183] "The Making of a Brotherhood: An anti-caste communal feast in Kerala and its relevance in current culture wars". The Indian Express. http://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/the-making-of-a-brotherhood-4697780/.

[184] Sadasivan, S N (2000). A Social History of India. প্ৰকাশক New Delhi: A P H Publishing Corporation. পৃষ্ঠা. 551. ISBN 9788176481700. https://books.google.com/books?id=Be3PCvzf-BYC&q=pandit+karuppan&pg=PA532.

[185] Sudha Nambudiri (19 April 2011). "Kochi, the new medical hub". Archived from the original on 26 May 2013. https://web.archive.org/web/20130526153004/http://newindianexpress.com/cities/kochi/article383139.ece.

[186] "Kochi set to be hub of plush hospitals". News 18. 26 September 2011. http://www.news18.com/news/india/kochi-set-to-be-hub-of-plush-hospitals-404036.html.

[187] "Gift of life". The Hindu. 21 December 2004. Archived from the original on 8 November 2012. https://web.archive.org/web/20121108184759/http://www.hindu.com/2004/12/21/stories/2004122115190300.htm.

[188] "Top Angioplasty Surgery Hospital in Kerala, India, Coronary Artery Bypass Surgery Asia". http://www.astermedcity.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.

[189] "Medical Trust Hospital". http://www.medicaltrusthospital.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.

[190] "Best IVF, Surrogacy and Infertility treatment clinic in India". Bourn hall IVF clinic. Archived from the original on 15 March 2015. https://web.archive.org/web/20150315023605/http://www.bournhall-clinic.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 April 2015.

[191] "Home palliative day care service launched". The Hindu. 7 August 2019. https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/home-palliative-day-care-service-launched/article28872337.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 August 2019.

[192] "CBSE Schools in Ernakulam District". National Informatics Centre. http://ernakulam.nic.in/cbsekv.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 January 2018.

[193] "Good show by Kochi schools in ICSE exams". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/good-show-by-kochi-schools-in-icse-exams/article3444966.ece.

[194] "Kerala parents opt for home-schools for their children". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-parents-opt-for-home-schools-for-their-children/articleshow/62262561.cms.

[List_of_Schools-195] "List of Schools in Ernakulam District". Government of Kerala, Education Department. http://www.education.kerala.gov.in/schoollist/lp/ekm.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 November 2010.

[CBSE_Schools-196] "Central Board of Secondary Education". Central Board of Secondary Education. http://cbse.nic.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 November 2010.

[ICSE_Schools-197] "Locate Affiliated Schools". Council for the Indian School Certificate Examinations. http://www.cisce.org/LocateSchool.jsp। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 November 2010.

[198] "List of Schools in Ernakulam District". Government of Kerala, Education Department. http://www.education.kerala.gov.in/schoollist/lp/ekm.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 November 2010.

[199] "NIO at a Glance". National Institute of Oceanography. http://www.nio.org/index/option/com_subcategory/task/show/title/NIO%20at%20a%20Glance/tid/1/sid/117/thid/118। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[200] "NUALS – An Overview". National University of Advanced Legal Studies. Archived from the original on 7 September 2017. https://web.archive.org/web/20170907084851/http://nuals.ac.in/Who-are-we.aspx। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[201] "About Us". Central Marine Fisheries Research Institute. http://www.cmfri.org.in/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[202] "IIM-K Satellite campus in Kochi". Business Line. http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article3512160.ece?ref=wl_industry-and-economy। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[203] "Award for SCMS-Cochin". Business Line. http://www.thehindubusinessline.com/news/education/article3981367.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[204] "XIME Bangalore to inaugurate Kochi campus in November 2012". Mbauniverse.com. 4 September 2012. http://www.mbauniverse.com/article/id/6188/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[205] "List of Institutions having B. Tech". Government of Kerala. Archived from the original on 13 January 2018. https://web.archive.org/web/20180113093140/http://www.e-grantz.kerala.gov.in/ViewInstitution.aspx?courseid=102&coursename=B.Tech। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[206] "Education Plus Thiruvananthapuram : In the name of law". The Hindu. 28 December 2004. Archived from the original on 11 January 2005. https://web.archive.org/web/20050111001556/http://www.hindu.com/edu/2004/12/28/stories/2004122800050100.htm.

[207] "Centres". Archived from the original on 20 August 2011. https://web.archive.org/web/20110820130526/http://makeadiff.in/blog/cochin/centres/। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 April 2011.

[Reporter2011-208] "Journey home for relief centre inmates", The Hindu (20 February), 2011

[209] "Keeping Kochi updated". The Hindu. 19 January 2004. Archived from the original on 10 August 2010. https://web.archive.org/web/20100810151044/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/09/15/stories/2003091500530200.htm.

[210] "Accredited Organisations". KELSA. http://kelsa.nic.in/accorg.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[211] "List of Service Providers". Archived from the original on 24 January 2011. https://web.archive.org/web/20110124195736/http://keralawomenscommission.gov.in/vanithaweb/images/pdf/serv.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 April 2011.

[212] "News » Childline Kochi unearths bonded Labor". Childlineindia.org.in. 22 September 2010. Archived from the original on 22 October 2012. https://web.archive.org/web/20121022151623/http://childlineindia.org.in/1098/CHILDLINE-Kochi-unearths-bonded-Labor.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[213] "Palluruthy". dbbangalore.org. 26 May 1974. Archived from the original on 24 November 2012. https://web.archive.org/web/20121124002632/http://dbbangalore.org/houses/kerala/kochi/palluruthy/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[214] "Don Bosco Sneha Bhavan, Street Children, Young at Risk, Welfare, Palluruthy, Kochi". Dbsnehabhavan.org. Archived from the original on 3 November 2012. https://web.archive.org/web/20121103222719/http://www.dbsnehabhavan.org/overview.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[215] "Q & A with Sr. Fabiola Fabbri, bringing love to orphans in southern India". National Catholic Reporter. http://globalsistersreport.org/blog/q/ministry/q-sr-fabiola-fabbri-bringing-love-orphans-southern-india-43471.

[216] "Indian Catholic's 'mobile bathroom' serves sick, abandoned". Catholic.org. 17 April 2006. http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=19477। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[217] "'Mobile bath' serves the sick and abandoned in southern Indian city.". Thefreelibrary.com. 5 May 2006. http://www.thefreelibrary.com/'Mobile+bath'+serves+the+sick+and+abandoned+in+southern+Indian+city.-a0145836561। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 November 2012.

[Evieningers-218] "Keeping Kochi updated". The Hindu. 15 September 2003. Archived from the original on 10 August 2010. https://web.archive.org/web/20100810151044/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/09/15/stories/2003091500530200.htm.

[Club_FM-219] "Club FM". Club FM. http://clubfm.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 March 2011.

[Radio_Mango_Cochin-220] "Radio Mango Cochin". http://www.radiomango.in/cgi-bin/fm.dll/FM/home.do?tabId=1&BV_ID=@@@। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 March 2011.

[RED_FM_Kochi-221] "RED FM Kochi". Kal Radio Limited. Archived from the original on 7 July 2011. https://web.archive.org/web/20110707152436/http://www.sunnetwork.org/redfm/kochi/index.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 March 2011.

[Radio_Mirchi-222] "Radio Mirchi Kochi Launches". http://www.radioandmusic.com/biz/radio/private-fm-stations/160418-radio-mirchi-launches-kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 June 2016.

[223] "Online Radio " Vipindas.co.nr". Vipinmpd08.wordpress.com. Archived from the original on 27 February 2009. https://web.archive.org/web/20090227121346/http://vipinmpd08.wordpress.com/all-stuffs/radio/। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.

[Mollywood-224] Subin Mananthavady (30 April 2011). "Mollywood comes to Kochi". Passline Business Magazine. http://www.passlinebusinessmagazine.com/.

[Movie_shoot-225] "Kochi takes centrestage in Mollywood". The Times of India. 5 January 2013. https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/malayalam/news-and-interviews/Kochi-takes-centrestage-in-Mollywood/articleshow/17885745.cms.

[Filmmakers'_hotspot-226] G. Krishnakumar (15 September 2006). "Filmmakers' hotspot". The Hindu. http://www.hindu.com/2006/09/15/stories/2006091500800200.htm. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[Megamedia-227] "Megamedia Films launches post-production facility in Kochi". Post Production Buyer's Guide. 15 December 2008. Archived from the original on 2 May 2015. https://web.archive.org/web/20150502200526/http://www.postproductionbuyersguide.com/megamedia-films_12_15_08.php.

[Chithranjali_unit_coming_to_city-228] "Chithranjali unit coming to city". The New Indian Express. 6 March 2010. Archived from the original on 4 March 2016. https://web.archive.org/web/20160304095733/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article255393.ece.

[Chithranjali_opens_studio_in_Kochi-229] "Chithranjali opens studio in Kochi". The Hindu. 7 March 2010. Archived from the original on 14 May 2010. https://web.archive.org/web/20100514110731/http://www.hindu.com/2010/03/07/stories/2010030750830200.htm.

[Kochi_sizzling_onscreen-230] "Kochi sizzling onscreen". The New Indian Express. 29 January 2013. Archived from the original on 26 May 2013. https://web.archive.org/web/20130526145345/http://newindianexpress.com/cities/kochi/article1439876.ece.

[Making_the_right_move-231] "Making the right move". Deccan Chronicle. 10 October 2011. https://www.deccanchronicle.com/.

[Kamal_in_Kochi-232] "Kamal in Kochi". Malayala Manorama. 6 May 2012. http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?contentId=11528395&tabId=20.

[233] "Story of WIFT – WIFT" (en-US ভাষাত). https://www.wift.in/story-of-wift/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-12-30.

[largest_number_of_telephones-234] "PRD Kerala". Communications. Public Relations Department, Kerala. Archived from the original on 25 April 2013. https://web.archive.org/web/20130425184054/http://www.prd.kerala.gov.in/industryinfra_main.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 February 2013.

[235] Salikha, Adelaida. "Top FIVE Asian Clubs With Highest Social Media Followers, Up to October 2018". Good News from Southeast Asia. https://seasia.co/2018/10/31/top-five-asian-clubs-with-highest-social-media-followers-up-to-october-2018। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 September 2020.

[236] "Indian Football: Five most-followed clubs on social media". Khel Now. 18 June 2020. https://khelnow.com/football/indian-football-clubs-social-media-followers/। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 September 2020.

[237] "First Soccer City in Kochi | Kochi Cochin News". Cochinsquare.com. 30 April 2010. Archived from the original on 18 September 2010. https://web.archive.org/web/20100918230844/http://www.cochinsquare.com/first-soccer-city-in-kochi/। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.

[238] "Metro Plus Kochi : A home for Josco". The Hindu. 29 April 2010. Archived from the original on 29 June 2011. https://web.archive.org/web/20110629043133/http://www.hindu.com/mp/2010/04/29/stories/2010042951760100.htm.

[239] "Kochi to host U-17 FIFA World Cup matches". Manoramaonline. http://english.manoramaonline.com/sports/football/kochi-to-host-u-17-fifa-world-cup-matches.html.

[240] "Jawaharlal Nehru Stadium". 35th National Games. Archived from the original on 30 June 2017. https://web.archive.org/web/20170630144529/http://www.35thnationalgames.in/index.php?option=com_content&view=article&id=142&Itemid=54। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 April 2011.

[241] "Nehru Stadium". The Hindustan Times. 11 April 2011. Archived from the original on 12 April 2011. https://web.archive.org/web/20110412225901/http://www.hindustantimes.com/specials/cricket/ipl2011/VenueDetails.aspx?venueid=73। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 April 2011.

[242] "New International Stadium Confirmed To Come in Ernakulam (Cochin) – Cochin". Zimbio. http://www.zimbio.com/COCHIN/articles/251/NEW+INTERNATIONAL+STADIUM+CONFIRMED+COME+ERNAKULAM। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 October 2010.

[Ambedkar_stadium_to_be_developed-243] "Development should go beyond city limits". The Hindu. 26 March 2012. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/article3230015.ece.

[RSC_cochin-244] "Swimming pool complex". Rajiv Gandhi Sports Centre. http://www.rsccochin.org/show_sport.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 October 2010.

[Bolgatty_Golf_Course-245] "Kochi Golf Club and Golf Course, Bolgatty". Cochin Golf Club Society. Archived from the original on 8 February 2011. https://web.archive.org/web/20110208034454/http://cochingolfclub.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 October 2010.

[CIAL_Golf_Club-246] "18-Hole Golf Course To Be Opened Next Year". The Hindu. 5 December 2011. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/article2688787.ece.

[247] "Cochin Golf Cup". The Hindu. 15 March 2009. Archived from the original on 29 June 2011. https://web.archive.org/web/20110629043214/http://www.hindu.com/2009/03/15/stories/2009031555941400.htm.

[KYA-248] "Kerala Yachting Association, Kochi". Kerala Yachting Association. http://www.keralayachting.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 October 2010.

[KYC-249] "Cochin Yacht Club". Cochin Yacht Club. http://www.cochinyachtclub.com/home.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 October 2010.

[250] "Golden Threads Football Club – Professional Football Club From Kerala". goldenthreadsfc.com. http://goldenthreadsfc.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 September 2023.

[251] "Kerala Blasters FC – Official Website". https://keralablastersfc.in। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 September 2023.

[252] "Kochi Blue Spikers". kochibluespikers.com. http://kochibluespikers.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 September 2023.

[253] Aravind, V. S. (11 December 2022). "Akhil Rabindra wins Drivers Championship in inaugural Indian Racing League". Sportstar. https://thehindu.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 September 2023.

[254] "Organisation of Southern Naval Command, Kochi". Indian Navy. https://www.indiannavy.nic.in/content/organisation-southern-naval-command-kochi। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[255] "INS Grauda (Aviation Establishment)". Indian Navy. https://www.indiannavy.nic.in/content/ins-grauda-aviation-establishment। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 January 2018.

[256] "Navy Day celebrations". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Navy-Day-celebrations/article14879509.ece.

[257] "Navy Week celebration in Kochi from November 28". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2017/oct/26/navy-week-celebration-in-kochi-from-november-28-1683183.html.

[258] "Welcome to Cochin Shipyard : ISO 9001 Certified Shipyard of the Millenium". Cochinshipyard.com. http://www.cochinshipyard.com/credentials.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 August 2013.

[259] Gurung, Shaurya Karanbir (2020-02-10). "Structural and outfitting work of India's first indigenous aircraft carrier complete". The Economic Times. ISSN 0013-0389. https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/structural-and-outfitting-work-of-indias-first-indigenous-aircraft-carrier-complete/articleshow/74070075.cms?from=mdr.

[260] "Kochi, India – Norfolk Sister City Association". Norfolk Sister City Association. http://www.norfolksistercities.org/sister-cities/kochi-india/। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 January 2018.

[261] "Kochi, Menlo Park sign agreement on cultural and economic exchange". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/kochi-menlo-park-sign-agreement-on-cultural-and-economic-exchange/article6885223.ece.

[262] "Association with Pyatigorsk". Centre for Heritage, Environment and Development. http://www.c-hed.org/?p=2108। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 January 2018.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]