কৰ্ণালা দুৰ্গ

কৰ্ণালা দুৰ্গ (ইংৰাজী: Karnala Fort) ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰৰ ৰায়গড় জিলাৰ পানভেল চহৰৰপৰা প্ৰায় ১০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত থকা এটা পাহাৰীয়া দুৰ্গ বা ফানেল হিল ^[1] বুলিও কোৱা হয় কৰ্ণালা দুৰ্গ। বৰ্তমান ই কৰ্ণালা পক্ষী অভয়াৰণ্যৰ ভিতৰত এক সংৰক্ষিত স্থান। এই অঞ্চলসমূহৰ মাজৰ মূল বাণিজ্যিক পথত কোংকান উপকূলক মহাৰাষ্ট্ৰৰ অন্তৰ্ভাগৰ সৈতে (ডেকান মালভূমি)^[1] সংযোগ কৰা বৰ পাছৰ ওপৰেৰে চাই থকাৰ বাবে ই কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান আছিল।

ইতিহাস

সম্ভৱতঃ ১৪০০ চনৰ আগতে দেৱগিৰি যাদৱ (১২৪৮-১৩১৮) আৰু তুঘলাক (১৩১৮-১৩৪৭)ৰ দিনত এই দুৰ্গটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। কৰ্ণলা নিজ নিজ সাম্ৰাজ্যৰ উত্তৰ কোংকন জিলাৰ ৰাজধানী আছিল। ^[2] পাছলৈ গুজৰাট চুলতানৰ অধীনলৈ আহে যদিও ১৫৪০ চনত আহমেদনগৰৰ নিজাম শ্বাহে ইয়াক দখল কৰে। ইয়াৰ পিছত গুজৰাটৰ চুলতানসকলে ইয়াক পুনৰ দখল কৰিবলৈ বাছেইন (বৰ্তমানৰ ভাছাই)ত থকা পৰ্তুগীজ কমাণ্ডিং অফিচাৰ ডম ফ্ৰান্সিস্কো ডি মেনেজেছৰপৰা সহায় বিচাৰিছিল। তেওঁৰ ৫০০ সৈনিকক কৰ্ণালা দুৰ্গলৈ পঠিয়াই তাক দখল কৰাত সফল হয়। এই দুৰ্গটো গুজৰাট চুলতান ৰাজ্যৰ হাতত থাকিল যদিও পৰ্তুগীজ সৈন্য তাত নিয়োজিত আছিল।^[3]

গুজৰাটৰ চুলতানসকলে ভাছাইলৈ পলায়ন কৰি গড়টো পৰ্তুগীজৰ হাতত গতাই দিয়ে। কৰ্ণাল হেৰুৱাই নিজাম শ্বাহক ক্ষুব্ধ কৰি তুলিছিল আৰু তেওঁ ৫,০০০ সৈন্য পঠিয়াই দুৰ্গ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহ পুনৰ দখল কৰিছিল। ^[3] এই প্ৰচেষ্টা বিফল হয় আৰু পৰ্তুগীজসকল নিয়ন্ত্ৰণত থাকিল। কিন্তু সাংলি আৰু কৰ্ণলাৰ দুৰ্গসমূহ কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয় বুলি নিৰ্ণয় কৰি পৰ্তুগীজ ভাইচৰয়ে বাৰ্ষিক ১৭,৫০০ টকা (বা ৫,০০০ সোণৰ পেৰাডোয়া) ধন দিয়াৰ বিনিময়ত সেইবোৰ নিজাম শ্বাহক ঘূৰাই দিবলৈ সন্মত হয়।^[3]^[4]

১৬৭০ চনত ছাত্ৰপতি শিৱাজীয়ে ইয়াক মোগলৰপৰা জয় কৰে। তেওঁ ইয়াক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰে।^[2] ১৬৮০ চনত মৃত্যুৰ পাছত ঔৰংজেবে দখল কৰে। তাৰ পিছত মোগলে ইয়াক কিছুসময়ৰ বাবে ধৰি ৰাখিছিল, তাৰ পিছত ১৭৪০ চনত তেওঁলোকৰ উত্থানৰ লগে লগে পুনেৰ পেশ্বৱাসকলৰ হাতলৈ যায়। ১৮১৮ চনত কৰ্ণেল প্ৰথাৰে দুৰ্গটো দখল নকৰালৈকে ই কিলেদাৰ (গেৰিছন কমাণ্ডাৰ)অনন্তৰাও ^[5]ৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে আৰু ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসন স্থাপন নকৰে।

ট্ৰেকিং কৰি দুৰ্গলৈ

আজি দুৰ্গৰ ধ্বংসাৱশেষটো হাইকিং আৰু পৰ্যটনৰ জনপ্ৰিয় স্থান। ^[6] এই দুৰ্গলৈ যাবলৈ দুটা পথ আছে: কৰ্ণালা ফ'ৰ্ট ট্ৰেইল আৰু নেচাৰ ট্ৰেইল। ^[7] কৰ্ণালা ফ'ৰ্ট ট্ৰেইল ট্ৰেক পাহাৰৰ তলৰপৰা ১ ঘণ্টা/২.৬৯ কিলোমিটাৰ ট্ৰেক।^[8] বন বিভাগৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা ট্ৰেইলটোত পাঁচটা জিৰণি ষ্টপ আছে। দুৰ্গৰ প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওচৰৰ চূড়ান্ত খোজবোৰ লোহাৰ ৰেলিংৰে সুৰক্ষিত কৰা হৈছে। শিখৰৰ তলত ৰন্ধা-বঢ়া কৰাটো বাঞ্ছনীয় নহয়, কিয়নো ধোঁৱাৰ গোন্ধে মৌমাখিবোৰক বিচলিত কৰে। আটাইতকৈ দক্ষিণৰ শিলটোত কাটি যোৱা পানীৰ কুঁৱাৰ পানী খোৱাৰ উপযোগী। ফৰেষ্ট গেষ্ট হাউচত প্ৰাথমিক চিকিৎসাৰ ব্যৱস্থা আছে। নেচাৰ ট্ৰেইল দুৰ্গটোলৈ যোৱাৰ চুটি (১.২০ কিলোমিটাৰ) আৰু ঠেক পথ। ^[9]

বাৰিষাৰ সময়ত ট্ৰেকিং কৰাটো সঁচাকৈয়ে এক ৰোমাঞ্চকৰ অভিজ্ঞতা। ^[10]

মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ

কৰ্ণালা দুৰ্গ আচলতে দুটা দুৰ্গৰে গঠিত, এটা ওপৰৰ স্তৰত আৰু এটা তলৰ স্তৰত। ওপৰৰ স্তৰটো ১২৫ ফুট উচ্চতাৰ বেছাল্ট স্তম্ভ এটাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত, যাক পাণ্ডুৰ টাৱাৰ বুলিও কোৱা হয়। যেতিয়া দুৰ্গটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, এই গঠনটোৱে প্ৰহৰী টাৱাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল যদিও এতিয়া ইয়াৰ অৱস্থা বেয়া হৈ পৰিছে। ইয়াৰ মৌচাক সদৃশ গঠনৰ বাবে ইয়াত বগাই যোৱাটো কঠিন, আৰু শেহতীয়াকৈ অন্ততঃ এজনৰ মৃত্যু হৈছে। ইয়াত পানীৰ টেংকি আছে যিয়ে বছৰজুৰি মিঠা পানী যোগান ধৰে। ওপৰৰপৰা প্ৰভালগড়, মাণিকগড়, হাজী মলং, চান্দেৰি দুৰ্গ, মাথেৰান, সাংক্ষী গড়, দ্ৰোনাগিৰি দুৰ্গ, আৰু ৰাজমাচীৰ দুৰ্গবোৰ স্পষ্টকৈ দেখা যায়।

এই দুৰ্গটোত দুটা শিলালিপি আছে, এটা মাৰাঠী আৰু আনটো পাৰ্চী ভাষাত। তলৰ গেটখনৰ ভিতৰৰফালে তাৰিখ নোহোৱা মাৰাঠী শিলালিপিটো দেখা যায়। ইয়াৰ কথাবোৰ অপাঠ্য। ওপৰৰ দুৱাৰখনত পাৰ্চী ভাষাত লিখা আছে, "চৈয়দ নুৰুদ্দিন মহম্মদ খান, হিজৰী, ১১৪৭ হিজৰী (১৭৩৫ খ্ৰীষ্টাব্দ)" আৰু সম্ভৱতঃ মোগলসকলে দুৰ্গটো দখল কৰাৰ সময়ৰপৰাই লিখা আছে। এই শিলত খোদিত শিলালিপি বহু আগতেই কিছুমান ভাঙি-ছিঙি আঁতৰাই পেলাইছিল।

ভৱনী মন্দিৰ

দুৰ্গৰ তলত দেৱী ভৱনীৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত মন্দিৰ আছে। কোৱা হয় যে দেৱীয়ে ৰজা ছাত্ৰপতি শিৱাজীক এখন তৰোৱাল দিছিল, যাৰ সহায়ত তেওঁ বৃহৎ ভূমি জয় কৰি হিন্দু জাতি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।