গংগাৰ অৱতৰণ
| গংগাৰ অৱতৰণ | |
|---|---|
| বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰত তালিকাভুক্ত হিচাপে নাম | |
 | |
| উদ্ধৃতি | 249-001 |
গংগাৰ অৱতৰণ (ইংৰাজী: Descent of the Ganges) স্থানীয়ভাৱে অৰ্জুনৰ তপস্যা নামেৰে জনাজাত,[1][2] ভাৰতৰ তামিলনাডু ৰাজ্যৰ চেংগলপট্টু জিলাৰ বংগ উপসাগৰৰ ক'ৰ'মণ্ডেল উপকূলৰ মমল্লপুৰমত থকা এটা কীৰ্তিচিহ্ন। ৯৬ বাই ৪৩ ফুট (২৯ মিটাৰ × ১৩ মিটাৰ) জোখৰ ই দুটা একক শিলৰ ওপৰত খোদিত কৰা এক বিশাল মুকলি আকাশৰ শিলৰ ৰিলিফ। ৰিলিফত চিত্ৰিত কিংবদন্তিটো হৈছে ভাগীৰথৰ নেতৃত্বত পবিত্ৰ গংগা নদীৰ স্বৰ্গৰ পৰা পৃথিৱীলৈ নামি অহাৰ কাহিনী। গংগাৰ জলভাগত অলৌকিক শক্তি আছে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। গংগা নদীৰ অৱতৰণ আৰু অৰ্জুনৰ তপস্যা পল্লৱ ঐতিহ্য স্থানত শিলত চিত্ৰিত কৰা হৈছে।[3][4] এই ৰিলিফটো ভাৰতৰ আন ক'তো দেখা নোপোৱা ভাৰতীয় শিলৰ কাটি লোৱা ভাস্কৰ্য্যৰ কেনভাছতকৈ বেছি।[5] ১৯৮৪ চনৰ পৰা ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা মহাবলীপুৰমৰ স্মৃতিসৌধৰ গোটৰ ভিতৰত ই অন্যতম।[6]
ভূগোল
[সম্পাদনা কৰক]মহাবলীপুৰমৰ মাজমজিয়াত সাগৰৰ ফালে মুখ কৰি অৰ্জুনৰ মূৰ্তিটো বংগ উপসাগৰৰ ক’ৰ’মেণ্ডেল উপকূলৰ পৰা অলপ দূৰৈত অৱস্থিত, য’ত শ্ব’ৰ মন্দিৰ আছে। চহৰৰ মাজমজিয়াৰ পৰা ৩৬ মাইল (৫৮ কিলোমিটাৰ) পশ্চিমে চেন্নাইৰ পৰা আৰু ২০ মাইল (৩২ কিলোমিটাৰ) দূৰৈৰ চেংগালপট্টুৰ পৰা ইয়ালৈ পথেৰে যাব পাৰি। [7]
ইতিহাস
[সম্পাদনা কৰক]প্ৰথম নৰসিংহবৰ্মানে দ্বিতীয় চালুক্য সম্ৰাট পুলকেছিনৰ ওপৰত বিজয় উদযাপনৰ বাবে এই সকাহ সৃষ্টি কৰা হৈছিল। বৰ্তমান মমল্লপুৰম নামেৰে জনাজাত এই ঠাইখনৰ নামকৰণ কৰা হৈছিল পল্লৱ ৰজা প্ৰথম নৰসিংহবৰ্মান (৬৩০–৬৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰ সন্মানত,[8]) যিজনক মমল্লন, "মহান মল্লযুঁজাৰু" বা "মহান যোদ্ধা" উপাধি প্ৰদান কৰা হৈছিল। তেওঁ প্ৰথম মহেন্দ্ৰবৰ্মনৰ পুত্ৰ আছিল। সপ্তম শতিকাত মমল্লাপুৰমৰ স্থাপত্য সৃষ্টিসমূহে স্থানীয়ভাৱে শিলৰ মুখ ভাস্কৰ্য্য নিৰ্মাণৰ মাধ্যম হিচাপে শিল গ্ৰহণ কৰিছিল, যিটো কাম কাঠ বা ঢিলা শিলৰ দৰে কিছুমান নষ্ট হ'ব পৰা সামগ্ৰীৰে কৰা হৈছিল।[8] ই ভাৰতৰ ২৫ টা ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য সাংস্কৃতিক স্থানৰ অংশ,[9] আৰু সংৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ (ASI), চেন্নাই চক্ৰক সকলো দিশতে ইয়াৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰা হৈছে। মুকলি আকাশৰ ৰিলিফ (গংগা নদীৰ অৱতৰণ (মমল্লপুৰম)কে ধৰি) চাৰিটা শ্ৰেণীৰ ভিতৰত অন্যতম, যাৰ অধীনত ইউনেস্কোৱে এই স্থানক বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে চিনাক্ত কৰি ১৯৮৪ চনত মহাবলীপুৰমৰ কীৰ্তিচিহ্ন গোটৰ শিৰোনামেৰে লিপিবদ্ধ কৰে।[6][10] শিলৰ এই ৰিলিফক সপ্তম শতিকাৰ "উচ্চ" প্ৰাৰম্ভিক ভাস্কৰ্য্য বুলি কোৱা হয়; আনকি ইম্পেৰিয়েল চোলাসকলৰ পৰৱৰ্তী ৰাজত্বকালতো তেওঁলোকে নৱম শতিকাৰ শেষৰ ফালে নিৰ্মাণ কৰা মন্দিৰসমূহত মন্দিৰ ভাস্কৰ্য্য নিৰ্মাণ কৌশল গ্ৰহণ কৰিছিল। পল্লৱসকলৰ এই স্থাপত্য উত্তৰাধিকাৰ সেই সময়ৰ ভাস্কৰ্য্যশিল্পীসকলৰ বংশধৰসকলেও অব্যাহত ৰাখিছে, যিসকল এতিয়া বৰ্তমানৰ চহৰখনৰ সংস্কৃতিৰ সৈতে একত্ৰিত হৈছে।[11]
গাঁথনি
[সম্পাদনা কৰক]ৰিলিফটো পূব দিশলৈ মুখ কৰি আছে। ইয়াক মুকলি বতাহত দুটা ডাঙৰ গোলাপী গ্ৰেনাইটৰ শিলৰ ওপৰত সৃষ্টি কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত সমগ্ৰ গঠনটোৱে প্ৰাকৃতিক প্ৰভাৱ পেলাইছিল।[12] এই শিলবোৰৰ জোখ ১৫ বাই ৩০ মিটাৰ (৪৯ ফুট × ৯৮ ফুট)। খোদিত কৰা বহুতো আকৃতি জীৱন্ত আকাৰৰ। এটা প্ৰাকৃতিক ফাট, অতি বৃহৎ উলম্ব ফাট, নিপুণভাৱে ভাস্কৰ্য্য শিল্প কৰা হৈছে। ই শিল দুটাৰ মাজত অৱস্থিত আৰু সমগ্ৰ ৰিলিফটোত চিত্ৰিত পৌৰাণিক কাহিনীৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ। গংগা নদীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা পানী এৰি দিবলৈ শিলৰ ওপৰত এটা পানীৰ টেংকি স্থাপন কৰা হৈছিল। শিৱৰ মূৰত বান্ধি থোৱা ড্ৰেডনাটৰ পৰা গংগ নামি অহাৰ আভাস সৃষ্টি কৰিবলৈ ই ফাটটোৰ তললৈ নামি ৰিলিফটোৰ ওপৰলৈ ঢাপলি মেলিছিল। এই দৃশ্যটো উৎসৱমুখৰ সময়ত সৃষ্টি কৰা হৈছিল আৰু ফাটটোৰ ওপৰত ইটাৰ শিলৰ টেংকৰ উপস্থিতিয়ে ঠাইখনত ইয়াৰ অৱস্থান নিশ্চিত কৰে। এই ৰিলিফটো হৈছে দেৱতা, মানুহ, অৰ্ধমানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৰ এশৰো অধিক আকৃতিৰ এটা গোট (১৪৬ টাৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে)।[4][5][13][14][15]
বিষয়বস্তু
[সম্পাদনা কৰক]পাহাৰখনক দুভাগ কৰা প্ৰাকৃতিক ফাটটোত খোদিত কৰা ভাস্কৰ্যসমূহে কেৱল পৃথিৱীলৈ গংগা নামি অহাৰ মহাজাগতিক পৰিঘটনাটোকহে চিত্ৰিত কৰা নাই, বৰঞ্চ এই বিৰল দৃশ্য বহু দেৱ-দেৱী, পৌৰাণিক চৰিত্ৰ যেনে— কিন্নৰ, গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা, গণ, নাগৰ লগতে বনৰীয়া আৰু পোহনীয়া জন্তুৱেও প্ৰত্যক্ষ কৰা দেখুওৱা হৈছে। ইয়াত মুঠ খোদিত চিত্ৰৰ সংখ্যা সম্ভৱতঃ ১৪৬ টা। হাতীৰ ভাস্কৰ্যবোৰ প্ৰায় জীৱন্ত আকাৰৰ। আন এক হাস্যৰসাত্মক দৃশ্য হ’ল বান্দৰবোৰে ঋষিসকলৰ যোগ সাধনাৰ ভঙ্গী অনুকৰণ কৰা ছবি।
ভাস্কৰ্যৰ ওপৰৰ অংশত বৃহৎ সংখ্যক কিন্নৰৰ কাষতে শিৱক দেখুওৱা হৈছে; তেওঁলোক আধা-মানুহ আৰু আধা-পক্ষীৰ মানৱসদৃশ ৰূপ, যিটো প্ৰাচীন কালৰ এক জনপ্ৰিয় ভাৰতীয় শিল্পকলা আৰু জগতখনক এক সৃষ্টি হিচাপে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। মতা কিন্নৰজনে এটা বাদ্যযন্ত্ৰ (আলাপিনী বীণা) ধৰি থকাৰ বিপৰীতে মাইকী কিন্নৰগৰাকীয়ে মেতাল (cymbal) ধৰি আছে। নদীখনৰ সন্মুখত (ফাটটোৰ সোঁফালে) থিয় হৈ থকা অৱস্থাত শিৱক খোদিত কৰা হৈছে আৰু তেওঁৰ কাষত ঋষি ভাগীৰথ এক ভৰিৰ ওপৰত থিয় হৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিছে যাতে পৃথিৱীলৈ নামি অহা গংগাৰ প্ৰবল সোঁতক শিৱই নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। শিৱক এটা অস্ত্ৰৰ সৈতেও দেখুওৱা হৈছে, যাক 'পশুপাত' বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু তেওঁ ইয়াক অৰ্জুনক দান কৰিছিল। ভাস্কৰ্যত দেখুওৱা 'গণ'সকলে সেইসকল লোকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে যিসকলে গোটেই জীৱন শিৱৰ চৰণত উচৰ্গা কৰিছে আৰু চিৰকাললৈ শিৱৰ কাষত থকাৰ বৰ লাভ কৰিছে। স্বৰ্গৰ পৰা গংগা নামি অহাৰ সময়ত নদীত সাতুৰি থকা ঐশ্বৰিক নাগসমূহকো সৰ্প আৰু মানুহৰ এক সংকৰ ৰূপত দেখুওৱা হৈছে, যিটো ভাৰতীয় শিল্পৰ এক পৰম্পৰাগত শৈলী। তেওঁলোকক উৰ্বৰতা আৰু প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষাকাৰী শক্তিৰ প্ৰতীক বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেওঁলোকক কেৱল নদীৰূপী ফাটটোৰ মাজতে নহয়, বৰঞ্চ জলধাৰা প্ৰৱেশ কৰা পেনেলটোৰ একেবাৰে ওপৰতো দেখা যায়, যি হিন্দু ধৰ্মীয় বিশ্বাসত নাগ পূজাৰ প্ৰচলনক সূচায়।
কোৱা হয় যে এই সমগ্ৰ শিল্পকৰ্মটোৱে "সকলো জীৱিত বস্তুৰ মাজত এক মহৎ ধাৰাবাহিকতা"ৰ প্ৰাচীন ভাৰতীয় ধাৰণাটো দাঙি ধৰে। খোদিত কৰা হাতীসমূহ অনন্য, কিয়নো ইয়াত পূৰ্ণবয়স্ক হাতীৰ পিছফালে পোৱালি হাতীবোৰকো অতি সূক্ষ্মভাৱে দেখুওৱা হৈছে। আন এক আমোদজনক চিত্ৰ হ’ল এটা হৰিণাই নিজৰ নাক খজুৱাই থকা দৃশ্য। হাতীবোৰে পানী খাবলৈ নদীৰ ফালে আগবাঢ়ি যোৱা এক জাকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে। মতা হাতীটোৰ পিছতে মাইকী হাতীজনীক খোদিত কৰা হৈছে। মতা হাতীটোৰ লগত তিনিটা আৰু মাইকী হাতীজনীৰ লগত দুটা পোৱালি হাতীও আছে।
পেনেলটোৰ একেবাৰে ওপৰৰ বাওঁফালে সূৰ্য্য আৰু সোঁফালে চন্দ্ৰক চিত্ৰিত কৰা হৈছে। এজন 'কিম-পুৰুষ' অৰ্থাৎ দীঘল কাণৰ এজন বামন মানুহ, যাৰ মূৰত টুপী আছে আৰু ঢোল বজাই আছে, তেওঁকো ইয়াত দেখা যায়।
পেনেলটোৰ ওপৰৰ অংশত হিমালয় পৰ্বত দেখুওৱা হৈছে, যিয়ে গংগাৰ অৱতৰণৰ তত্ত্বটোক অধিক দৃঢ় কৰে। ডাঙৰ কেশৰ থকা বনৰীয়া সিংহ আৰু ভেৰাবোৰক হিমালয়ৰ পৰিৱেশৰ প্ৰতীক হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। ওপৰৰ পেনেলৰ বাওঁফালে দেৱ-দেৱী আৰু স্বৰ্গীয় যুগলসকল নদীৰ ফালে আগবাঢ়ি অহা দেখা গৈছে। ইয়াত কেইটামান জন্তু, সিংহ আৰু বান্দৰো খোদিত কৰা হৈছে। দুই জোৰা কিন্নৰ আৰু তিনি জোৰা স্বৰ্গীয় যুগলক নদীৰ (ফাট) ফালে আকাশত উৰি থকা দেখুওৱা হৈছে। পেনেলৰ এই অংশত চিকাৰী আৰু চিকাৰৰ দৃশ্যও আছে; যেনে— ধনু লৈ থকা চিকাৰী, গছৰ তলত লুকাই থকা চিকাৰী আৰু দুজন চিকাৰীক আক্ৰমণ কৰিবলৈ সাজু হোৱা এটা সিংহ। ইয়াৰ তলৰ আন এক দৃশ্যত কেইটামান বান্দৰ আৰু এটা গুহাত থকা সিংহৰ সন্মুখত কেইটামান হৰিণাক দেখা যায়। কলহ কঢ়িয়াই নিয়া চিকাৰী আৰু চিকাৰ কৰা জন্তু কঢ়িয়াই নিয়া দৃশ্যও ইয়াত বিদ্যমান।
আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দৃশ্য হ’ল পেনেলৰ তলৰ অংশত ফাটটোৰ সোঁফালে থকা এটা মন্দিৰ। এই মন্দিৰটো সৰল আৰু সৰু, যাৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ মূৰ্তি খোদিত কৰা আছে। মন্দিৰটোৰ চালখন 'দ্ৰৌপদী ৰথ'ৰ শৈলীত বৰ্গাকাৰ বক্ৰাকৃতিৰ গম্বুজৰ দৰে নিৰ্মিত। অৱশ্যে ইয়াৰ ওপৰৰ অংশটো চেপেটা আৰু এটা 'স্তূপী'ৰ সৈতে মাজত এটা 'কুডু' (gavaksha) লগোৱা আছে। চুকবোৰ ফুলৰ নক্সাৰে সজাই তোলা হৈছে। ওপৰৰ অংশত মানুহৰ মুখ খোদিত কৰা কুডুও দেখা যায়। ওপৰৰ মহলাত সিংহৰ নক্সা খোদিত কৰা হৈছে। এটা বৰ্গাকাৰ গাঁথনিয়ে গম্বুজসদৃশ চালখনক ধৰি ৰাখিছে। মন্দিৰটোৰ সন্মুখত এজন ঋষিয়ে বহি ছাত্ৰসকলক ধৰ্মোপদেশ দি থকা দেখা গৈছে। এই দৃশ্যটোৰ তলৰ আসনখনত গুহাত থকা এটা সিংহ আৰু তাৰ তলত এযোৰ হৰিণ খোদিত কৰা হৈছে। মন্দিৰটোৰ কাষত এটা কাছৰ ছবি আছে, যিয়ে ওচৰতে পানী থকাৰ কথা সূচায়।
ব্যাখ্যাসমূহ
[সম্পাদনা কৰক]এটা ব্যাখ্যা অনুসৰি, ভাস্কৰ্যটোত এক ভৰিৰ ওপৰত থিয় হৈ থকা ব্যক্তিজন হ’ল অৰ্জুন। তেওঁ মহাভাৰতৰ যুদ্ধত সহায়ক হোৱাকৈ শিৱৰ পৰা বৰ লাভ কৰিবলৈ 'তপস্যা' কৰিছে। এই তপস্যাৰ কাহিনী মহাভাৰত মহাকাব্যৰ 'কিৰাতাৰ্জুনীয়' খণ্ডত বৰ্ণনা কৰা হৈছে। অৰ্জুনে লাভ কৰা বুলি কোৱা এই বৰটোক শিৱৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী অস্ত্ৰ 'পশুপাত' বুলি জনা যায়। এই ঘটনাটোত, অৰ্জুনক বধ কৰিবলৈ অসুৰসকলে এটা বনৰীয়া বৰাহ (গাহৰি) পঠিয়াইছিল। তেতিয়া অৰ্জুনক ৰক্ষা কৰিবলৈ শিৱই এজন 'কিৰাত' (চিকাৰী)ৰ ৰূপ ধৰি আবিৰ্ভাৱ হৈছিল। অৰ্জুন আৰু শিৱ দুয়োৱে বৰাহটোলৈ কাড় মাৰিছিল আৰু বৰাহটোৰ মৃত্যু হৈছিল; দুয়োৱে ইয়াক হত্যা কৰাৰ কৃতিত্ব দাবী কৰাত তেওঁলোকৰ মাজত যুদ্ধ হয় আৰু শিৱই জয়লাভ কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ অৰ্জুনৰ ওচৰত নিজৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি আশীৰ্বাদ দিয়ে আৰু অৰ্জুনক সেই অস্ত্ৰটো প্ৰদান কৰে যাৰ বাবে তেওঁ তপস্যা কৰি আছিল।
এই ভাস্কৰ্যটো দুটা বৃহৎ শিলাখণ্ডৰ মাজৰ এটা ফাটত খোদিত কৰা হৈছে। ফাটটোৰ ওপৰত এটা পানী জমা হোৱা কুণ্ড আছিল আৰু কোনো এক সময়ত সম্ভৱতঃ সেই ফাটটোৱেদি পানী বৈ আহিছিল। শিলৰ ফাটটোত থকা মূৰ্তিবোৰ 'অঞ্জলি' মুদ্ৰাত থকা নাগ (সৰ্প দেৱতা)ৰে আবৃত। নদীখনে শিৱৰ মূৰৰ পৰা ওলাই অহা গংগাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বুলি কোৱা হয়। ই এই দেৱাল চিত্ৰখনৰ এক বিকল্প ব্যাখ্যাৰ আধাৰ প্ৰদান কৰে। অৰ্জুনৰ পৰিৱৰ্তে, তপস্যা কৰি থকা ব্যক্তিজনক ভাগীৰথ বুলি কোৱা হয়। কোৱা হয় যে ভাগীৰথে কঠোৰ তপস্যা কৰিছিল যাতে গংগা পৃথিৱীলৈ নামি আহে আৰু তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষৰ ছাই ধুই তেওঁলোকক পাপমুক্ত কৰে। স্বৰ্গৰ পৰা পৃথিৱীলৈ গংগাৰ পতনৰ প্ৰবল প্ৰভাৱ ৰোধ কৰিবলৈ তেওঁ শিৱৰ জঁটাত পৰে আৰু শিৱৰ চুলিৰ মাজেৰে গংগা বহুতো ধাৰাত বিভক্ত হৈ পৰে; এই অলৌকিক পৰিঘটনাটো শিলাখণ্ডত ভাস্কৰ্যৰ ৰূপত দেখুওৱা হৈছে, যিটো জীৱ-জন্তু আৰু মানুহে প্ৰত্যক্ষ কৰিছে।
এক ভৰিৰ ওপৰত তপস্যা কৰি থকা যোগীজনৰ আন এক ব্যাখ্যা হ’ল যে এয়া ভাগীৰথে পৃথিৱীলৈ গংগাক নমাই আনি মানুহৰ মাজত সমৃদ্ধি আৰু সুখ বিলাই দিবলৈ কৰা তীব্ৰ তপস্যাৰ চিত্ৰণ। ফাটটোত খোদিত কৰা নাগবোৰে উৰ্বৰতা আৰু সম্পদক বুজায়। শিৱ আৰু অন্যান্য দেৱতাসকলক ঋষিজনক আশীৰ্বাদ দিয়া দেখুওৱা হৈছে। এই দৃশ্যটোক ৰজা, ঋষি, শিল্পী আৰু জীৱ-জন্তুৰ ভাস্কৰ্যৰে অধিক সমৃদ্ধ কৰা হৈছে।
পেনেলটোৰ আন এক অংশত দেখা পোৱা ঘটনাৰ আন এক ব্যাখ্যা হ’ল এটা মেকুৰীয়ে এক ভৰিৰ ওপৰত থিয় হৈ থকা দৃশ্য (সম্ভৱতঃ তপস্যা হিচাপে), যিটো এই ভাস্কৰ্যৰ এক উল্লেখযোগ্য অংশ। ইয়াক পঞ্চতন্ত্ৰৰ এজন তপস্বীৰ কাহিনীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা এটা শহাপহুৱে চৰাই এজনীক ওচৰলৈ ফুচুলাই অনা বুজায় যাতে মেকুৰীটোৱে ইয়াক ধৰি ভক্ষণ কৰিব পাৰে। শিল্পীজনে মেকুৰীটোৰ মুখৰ অভিব্যক্তি এনেদৰে ফুটাই তুলিছে যে তাৰ উদ্দেশ্য স্পষ্টকৈ ফুটি উঠিছে।
তথ্য সংগ্ৰহ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ (en ভাষাত) The Rough Guide to India. Rough Guides UK. 2011-01-20. ISBN 978-1-4053-8847-4. https://books.google.com/books?id=yi4PbmKuE70C&dq=arjuna%27s+penance&pg=PT1058.
- ↑ "Incredible India | Arjuna's Penance". www.incredibleindia.org. https://www.incredibleindia.org/content/incredible-india-v2/en/destinations/mamallapuram/arjuna-s-penance.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2022-07-13.
- ↑ "The Descent of the Ganges – Story of Bhagirata". indiantemples.com. http://www.indiantemples.com/beliefs/gangadesc.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-03-03.
- 1 2 Upinder Singh (1 September 2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education India. পৃষ্ঠা. 634–. ISBN 978-81-317-1120-0. https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA634। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 February 2013.
- 1 2 "Mamallapuram – The Workshop of Pallavas – Part IV". Open Air Bas-Reliefs. Puratatva.com. Archived from the original on 26 December 2013. https://web.archive.org/web/20131226031322/http://puratattva.in/2010/09/03/mahabalipuram-the-workshop-of-pallavas-part-iv-42.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 February 2013.
- 1 2 "Group of Monuments at Mamallapuram". UNESCO. https://whc.unesco.org/en/list/249/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-03-03.
- ↑ P. V. Jagadisa Ayyar (1982). South Indian Shrines: Illustrated. Asian Educational Services. পৃষ্ঠা. 157–. ISBN 978-81-206-0151-2. https://books.google.com/books?id=NLSGFW1uZboC&pg=PA157। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 February 2013.
- 1 2 Pippa de Bruyn; Keith Bain; David Allardice; Shonar Joshi (18 February 2010). Frommer's India. John Wiley & Sons. পৃষ্ঠা. 333–. ISBN 978-0-470-64580-2. https://books.google.com/books?id=qG-9cwHOcCIC&pg=PA333। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 February 2013.
- ↑ India – UNESCO World Heritage Centre
- ↑ "A monumental effort". Front Line খণ্ড 20 (23). 8 November 2003. http://www.flonnet.com/fl2023/stories/20031121000107100.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 February 2013.
- ↑ Sarina Singh; Amy Karafin; Anirban Mahapatra (1 September 2009). South India. Lonely Planet. পৃষ্ঠা. 63, 387–. ISBN 978-1-74179-155-6. https://books.google.com/books?id=8KnLFpjEHpUC&pg=PA387। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 February 2013.
- ↑ "Sculpture of the descent of the Ganges, Mamallapuram". Online Gallery of British Library. Archived from the original on 30 June 2022. https://web.archive.org/web/20220630110502/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019wdz000002624u00000000.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 October 2012.
- ↑ "A bas-relief gone dry at Mamallapuram". The Hindu. 6 December 2012. Archived from the original on 11 January 2011. https://web.archive.org/web/20110111080250/http://www.hindu.com/2011/01/09/stories/2011010956491800.htm.
- ↑ "Arjuna's Penance". Lonely Planet.com. http://www.lonelyplanet.com/india/tamil-nadu/mamallapuram-mahabalipuram/sights। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 February 2013.
- ↑ "Mahabalipuram". UCLA Education, South Asia. http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/Culture/Archit/Mahaba.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 December 2012.