গণেশ পাইন
| গণেশ পাইন | |
|---|---|
 | |
| জন্ম | ১১ জুন, ১৯৩৭[1] কলকাতা, পশ্চিমবঙ্গ, ভাৰত |
| মৃত্যু | ১২ মাৰ্চ, ২০১৩ (৭৫ বছৰ) কলকাতা, পশ্চিমবঙ্গ, ভাৰত |
| প্ৰশিক্ষণ | গৱৰ্ণমেণ্ট কলেজ অফ আৰ্ট এণ্ড ক্ৰাফট |
| বিপ্লৱ | ভাৰতীয় আধুনিক আৰ্ট |
গণেশ পাইন (ইংৰাজী: Ganesh Pyne; ১১ জুন ১৯৩৭ - ১২ মাৰ্চ ২০১৩) এজন ভাৰতীয় চিত্ৰশিল্পী আৰু নক্সা-শিল্পী; পশ্চিম বংগৰ কলকাতাত তেওঁৰ জন্ম।[2][3] পাইন হৈছে বেংগল স্কুল অৱ আৰ্টৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য সমসাময়িক শিল্পী যিজনে বাংলা লোককাহিনী আৰু পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিষয়বস্তুক ভিত্তি কৰি "কাব্যিক সৰ্বজনীনতা", কল্পনা আৰু অন্ধকাৰ ছবিৰ নিজস্ব শৈলী বিকশিত কৰিছিল।[4]
প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা
[সম্পাদনা কৰক]কলকাতাত জন্মগ্ৰহণ কৰা আৰু ডাঙৰ-দীঘল হোৱা পাইনে উত্তৰ কলিকতা (বৰ্তমান কলকাতা) কবীৰাজ ৰ'ডৰ এক ভগ্নপ্ৰায় ভৱনত বাস কৰিছিল। আইতাকৰ মুখৰ পৰা লোককথা শুনি আৰু শিশুপুথিৰ বিস্ময়কৰ কাহিনী পঢ়ি তেওঁ ডাঙৰ হৈছিল আৰু ই তেওঁৰ ভৱিষ্যৎ কলাৰ শব্দভাণ্ডাৰ সৃষ্টি কৰিছিল।[5] শৈশৱত তেওঁ মৌচাক নামৰ এখন বাংলা শিশু আলোচনী হাতত তুলি লৈছিল, যিখনৰ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটি নিয়মিত গ্ৰাহক আছিল। তেওঁ বেংগল স্কুলৰ কলা আন্দোলনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক অৱনীন্দ্ৰনাথৰ এখন ছপা চিত্ৰও পাইছিল। ইয়াৰ ফলত তেওঁৰ জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পৰিছিল আৰু তেওঁ আগ্ৰহেৰে পঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু বহু ঘণ্টা ধৰি চ'কমাটিৰে নিজৰ ক'লা চিলঠত চিত্ৰ আঁকিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।[6]
অৱশ্যে, ১৯৪৬ চনত তেওঁৰ জীৱনত অধিক প্ৰভাৱ পৰিছিল। বছৰৰ আৰম্ভণিতে তেওঁৰ দেউতাকৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো ভাৰত বিভাজনৰ পূৰ্বে কলিকতাৰ সংঘৰ্ষৰ সমুখীন হৈছিল। নিৰাপত্তাৰ বাবে তেওঁলোকক কলিকতা চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়ৰ এক সুৰক্ষিত অঞ্চললৈ লৈ যোৱা হৈছিল। ৯ বছৰ বয়সত পোৱা এই আঘাতে তেওঁৰ জীৱন আৰু কামত স্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাইছিল।[1][7] তেওঁ বেংগল স্কুল অৱ আৰ্টৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত এক শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান চৰকাৰী কলেজ অৱ আৰ্ট এণ্ড ক্ৰাফ্টত অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু ১৯৫৯ চনত তাৰ পৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰিছিল।[5][8]
কেৰিয়াৰ
[সম্পাদনা কৰক]পাইনে ১৯৫০ চনৰ আৰম্ভণিতে তেওঁৰ শৈল্পিক জীৱন আৰম্ভ কৰিছিল। এজন কিতাপৰ চিত্ৰকৰ হিচাপে আৰু কলকাতাৰ মন্দাৰ মল্লিকৰ ষ্টুডিঅ'ত এনিমেচন চলচ্চিত্ৰৰ বাবে স্কেচিং কৰিছিল। এই সময়ছোৱাত ৰং কিনিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকাৰ বাবে তেওঁ কলম আৰু চিয়াহীৰে সৰু সৰু চিত্ৰ অংকন কৰিছিল আৰু ১৯৬৩ চনত বিকাশ ভট্টাচাৰ্য, শ্যামল দত্ত ৰায়, ধৰ্মনাৰায়ণ দাসগুপ্ত আৰু গণেশ হালৈৰ দৰে স্থানীয় শিল্পী থকা ছ'চাইটি ফৰ কনটেম্পেৰাৰী আৰ্টছত যোগদান কৰিছিল।[7][9]
পাইনৰ প্ৰাৰম্ভিক কাম-কাজ বেংগল স্কুলৰ দ্বাৰা গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল। বিশেষকৈ অৱনীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ পানীৰ ৰঙৰ ব্যৱহাৰে তেওঁক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল আৰু তেওঁৰ প্ৰথমখন চিত্ৰ "উইণ্টাৰ্ছ মৰ্নিং"ত তেওঁ তেওঁৰ ভাতৃৰ সৈতে বিদ্যালয়লৈ যোৱাৰ কথা চিত্ৰিত কৰিছিল।[10][5] ইয়াৰ উপৰিও ফ্ৰান্সৰ হেলছৰ প্ৰভাৱ, ৰেমব্ৰেণ্ড চিয়াৰোস্ক্যুৰো, পল ক্লীৰ সৰলতা আৰু ঘনত্ববাদ আৰু বাংলা লোককথা আৰু পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিষয়বস্তুয়ে তেওঁক "কাব্যিক সৰ্বজনীনতা"ৰ এক নিজৰ শৈলী বিকশিত কৰাত সহায় কৰিছিল বুলি স্বীকাৰ কৰিছে। তেওঁৰ শৈল্পিক সফলতাৰ পূৰ্বে কলকাতাত এনিমেটাৰ হিচাপে তেওঁ ৱাল্ট ডিজনীৰ কাৰ্টুনৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিছিল। চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰতি আগ্ৰহী হোৱাৰ বাবে তেওঁ ইউৰোপীয় ক'লা-বগা চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰৱক্তা বাৰ্গমেন, ৱাজদা আৰু ফেলিনী পৰাও অনুপ্ৰেৰণা লৈছিল।[9][10][11]
"আমাৰ প্ৰজন্মৰ শিল্পীসকলে শিল্প প্ৰেমৰ বাবে ছবি আঁকিছিল।
মই অনুভৱ কৰোঁ যে এজনৰ সৃষ্টিশীলতাৰ সৈতে অটল প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক থাকিব লাগে।
নহ’লে জোৱাৰে উটুৱাই লৈ যায়।"
১৯৭০-ৰ দশক আছিল চিত্ৰশিল্পীগৰাকীৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সময়। তেওঁৰ কৰ্ম পানীৰ ৰঙলৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল, বংগত খং আৰু হতাশাৰ এই অশান্ত সময়ছোৱাই তেওঁৰ কলাত অভিব্যক্তি পাইছিল। এই সময়ছোৱাত মুম্বাইৰ এখন আলোচনী দ্য ইলাষ্ট্ৰেটেড উইকলি অৱ ইণ্ডিয়াই এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল য'ত এগৰাকী আগশাৰীৰ সমসাময়িক শিল্পী এম.এফ. হুচেইনক ভাৰতৰ শ্ৰেষ্ঠ চিত্ৰশিল্পী কোন আছিল বুলি সোধাত, ৩৭ বছৰীয়া পাইনৰ নাম কৈছিল, এইটো এটা সময় আছিল যেতিয়া ফ্ৰান্সিছ চুজা, তায়েব মেহতা আৰু চৈয়দ ৰাজাৰ দৰে আগশাৰীৰৰ চিত্ৰশিল্পী আছিল, এই খণ্ডটোৱে লগে লগে তেওঁক চৰ্চালৈ লৈ আহিছিল।[5][6][7] ৬০ আৰু ৭০ৰ দশকৰ ভিতৰত তেওঁ এনে এজন চিত্ৰশিল্পী যি পিছৰ বছৰবোৰত একচেটিয়াভাৱে বিখ্যাত হৈ পৰিছিল আৰু কলকাতাৰ দৈনিক আড্ডা সংস্কৃতিত তেওঁ সক্ৰিয় হৈ আছিল।[12] তেওঁ ১৯৬৯ চনত পেৰিছ বিয়েনালে আৰু ১৯৭০ চনত পশ্চিম জাৰ্মানীত সমসাময়িক ভাৰতীয় চিত্ৰকৰ্মত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।[5] অৱশ্যে, ১৯৮০-ৰ দশকত ভাৰতৰ কলাৰ উত্থান হোৱাৰ সময়ত, তেওঁ ব্যৱসায়িকতাবাদৰ দ্বাৰা বিমোৰ হৈ প্ৰধানকৈ নিজক নিজৰ ভিতৰতে ৰাখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।[13]
কেইবা দশক ধৰি চলি থকা কেৰিয়াৰত তেওঁৰ বিমূৰ্ত আৰু সৰ্বজনীন চিত্ৰসমূহ পানীৰঙৰ পৰা আৰম্ভ হৈ পিছলৈ গৌচে আৰু টেম্পেৰা সমগ্ৰ ভাৰত আৰু পেৰিছ, লণ্ডন, ৱাশ্বিংটন আৰু জাৰ্মানীত দলীয় প্ৰদৰ্শনীত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল।[1][11] তেওঁ যদিও কেতিয়াও বহুসৃজনক্ষম নাছিল, লাইমলাইট আৰু কলা সংগ্ৰাহক দুয়োকে একেধৰণে চাইছিল আৰু কেতিয়াও কোনো ডাঙৰ প্ৰদৰ্শনী অনুষ্ঠিত কৰা নাছিল। একে সময়ত তেওঁ তেওঁৰ তিনিখনকৈ চিত্ৰকৰ্ম দেখুৱাবলৈ পছন্দ কৰিছিল। ছ'চাইটি অৱ কনটেম্প'ৰেৰী আৰ্টিষ্টছ, কলকাতাৰ সৈতে তেওঁ জড়িত আছিল। দৰাচলতে, তেওঁৰ প্ৰথম একক প্ৰদৰ্শনী দিল্লীৰ দ্য ভিলেজ গেলেৰীত ৫০ বছৰ বয়সৰ পিছতহে অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু ১৯৯৮ চনত কলকাতাৰ চেণ্টাৰ অৱ ইণ্টাৰনেশ্যনেল মডাৰ্ণ আৰ্টে তেওঁৰ কামৰ প্ৰথমটো ডাঙৰ প্ৰদৰ্শনী আয়োজন কৰিছিল।[7] তথাপিও, ১৯৮০-ৰ দশকৰ পৰা ৯০-ৰ দশকলৈকে তেওঁৰ শিল্পই ভাৰতীয় শিল্পীসকলৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক মূল্য লাভ কৰিছিল আৰু তেওঁ ইতিমধ্যে বিকাশ ভট্টাচাৰ্য, জোগেন চৌধুৰী আৰু সোমনাথ হৰৰ দৰে বংগ বিদ্যালয়ৰ আগশাৰীৰ চিত্ৰকৰসকলৰ মাজত নিজকে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু চিত্ৰকৰৰ এটা প্ৰজন্মক প্ৰভাৱিত কৰিছিল।[1][5] পিছৰ বছৰবোৰত পাইনে মহাভাৰতৰ পৰা লোৱা কেইবাটাও কাম হাতত লৈছিল যদিও সেই মহাকাব্যৰ একলব্য আৰু অম্বাৰ দৰে পৰিধীয় চৰিত্ৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল আৰু এইবোৰ ২০১০ চনত কলকাতাত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল।[14]
শিল্পকলাৰ দৃষ্টিভংগী
[সম্পাদনা কৰক]পাইনৰ শিল্পীজীৱন বেংগল স্কুলৰ এজন পানীৰঙৰ শিল্পী হিচাপে আৰম্ভ হৈছিল আৰু ক্ৰমান্বয়ে গৌচে আৰু অৱশেষত টেম্পেৰালৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল। তেওঁৰ পৰৱৰ্তী বিমূৰ্ত আৰু চুৰেয়েলিষ্ট কৰ্মৰ সময়ত ক'লা আৰু নীলা ৰঙৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।[5][7] চিত্ৰশিল্পী ভূপেন খাখাৰৰ মতে, "কম বয়সতে হিংসাৰ সৈতে তেওঁৰ ব্যক্তিগত মুখামুখি/পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কই তেওঁৰ অন্ধকাৰ পটভূমি গঠন কৰিছিল.., আনহাতে এনিমেচন কৰোঁতে তেওঁৰ ভাষা গঠন হৈছিল।" ক'লা আৰু নীলাৰ দৰে গাঢ় ৰং আৰু মৃত্যু, মৃত্যু আৰু বেদনা আৰু নিঃসঙ্গতাৰ ইংগিত দিয়া মোটিফ ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে তেওঁক "অন্ধকাৰৰ চিত্ৰকৰ" বুলিও জনা গৈছিল।[15][16] কলা সমালোচক ৰঞ্জিত হোস্কোটে তেওঁক "বিষণ্ণতাৰ কবি" বুলি অভিহিত কৰিছিল, যিয়ে "অৱচেতন মনৰ উপাদানসমূহ অন্বেষণ কৰিছিল, ৰাক্ষস আৰু স্বৰ্গদূতসকল তেওঁৰ জাগ্ৰত বাস্তৱতাৰ পৰা পৃথক হোৱাৰ দিশ আছিল।" আনহাতে প্ৰিতিশ নন্দীয়ে তেওঁৰ চিত্ৰকৰ্মসমূহক "এক সূক্ষ্ম আখ্যানৰ গুণ [...] যিবোৰ তেওঁৰ কল্পনাৰ অন্ধকাৰৰ পৰা লোৱা হৈছে" বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল।[1] প্ৰসিদ্ধ চিত্ৰশিল্পী এম.এফ. শ্বাহে এবাৰ ইলাষ্ট্ৰেটেড উইক্লি অৱ ইণ্ডিয়াক কৈছিল যে পাইন ভাৰতৰ শ্ৰেষ্ঠ শিল্পী আছিল।[14] তেওঁ এজন প্ৰতিভাশালী চিত্ৰশিল্পী।
বঁটা আৰু স্বীকৃতি
[সম্পাদনা কৰক]পাইনক কেৰালা চৰকাৰে ৰাজা ৰবি বাৰ্মা বঁটা আৰু ২০১১ চনত ইণ্ডিয়ান চেম্বাৰচ অৱ কমাৰ্চে জীৱনজোৰা কৃতিত্ব বঁটা প্ৰদান কৰিছিল।[17]
১৯৯৮ চনত বুদ্ধদেব দাসগুপ্তৰ দ্বাৰা পৰিচালিত আৰু পাইনৰ জীৱনৰ আধাৰত নিৰ্মিত এখন তথ্যচিত্ৰ - এ পেইণ্টাৰ অৱ ইল'কেণ্ট চাইলেঞ্চঃ গণেশ পাইন -এ শ্ৰেষ্ঠ কলা চলচ্চিত্ৰ হিচাপে ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰিছিল।[18]
প্ৰদৰ্শনী আৰু অনুষ্ঠান
[সম্পাদনা কৰক]- 'বিশ্ব যুৱ মহোৎসৱ', প্ৰাগ-১৯৬৮
- ভাৰতীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ত্ৰিবৰ্ষীয়, নতুন দিল্লী-১৯৬৮ আৰু ৭১
- পেৰিছ দ্বিবাৰ্ষিক, পেৰিছ-১৯৭০
- মেনুহিন স্কুল অৱ মিউজিক, ৰয়েল একাডেমী অৱ আৰ্টছ, লণ্ডন-১৯৭০ৰ সহায়ত প্ৰদৰ্শনী
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কলা উৎসৱ, কেগনেছ-ছুৰ-মেৰ-১৯৭৫
- 'আধুনিক ভাৰতীয় চিত্ৰকলা', হিৰ্ছহৰ্ন সংগ্ৰহালয়, ৱাশ্বিংটন ডি. চি.-১৯৮২
- 'কনটেম্পেৰাৰী ইণ্ডিয়ান আৰ্ট', ফেষ্টিভেল অৱ ইণ্ডিয়া, ৰয়েল একাডেমী অৱ আৰ্টছ, লণ্ডন-১৯৮২
- 'ইণ্ডিচে কুন্ষ্ট হিউটে', ডৰ্মডষ্টাট, জাৰ্মানী-১৯৮২ আৰু ৮৬
- 'ট্ৰেণ্ডছ এণ্ড ইমেজেছ', চি. আই. এম. এ. গেলেৰী, কলিকতা-১৯৯৩
- 'চমৎকাৰ-মিথ এণ্ড মেজিক ইন ইণ্ডিয়ান আৰ্ট', চি. আই. এম. এ. গেলেৰী, হোৱাইটলিছ আৰ্ট গেলেৰীৰ দ্বাৰা কিউৰেট কৰা, লণ্ডন-১৯৯৬
- 'ট্ৰিষ্ট উইথ ডেষ্টিনি-আৰ্ট ফ্ৰম মডাৰ্ণ ইণ্ডিয়া', ছিংগাপুৰ আৰ্ট মিউজিয়াম, ছিংগাপুৰ-১৯৯৭
- ১৯৯৭ চনত জাপানৰ হিমেজীৰ গ্লেনবাৰা আৰ্ট মিউজিয়ামৰ পৰা নতুন দিল্লী, কলিকতা, বাংগালোৰ আৰু বোম্বাইলৈ ভাৰতীয় চিত্ৰকলাৰ ভ্ৰমণ প্ৰদৰ্শনী 'ইমেজ বিয়ণ্ড ইমেজ'।
- 'জাৰ্মিনেল', সংচিত আৰ্ট-২০১৪ৰ দ্বাৰা নতুন দিল্লীৰ ইণ্ডিয়া আৰ্ট ফেয়াৰ ২০১৪-ত অৰুণ ঘোষৰ দ্বাৰা কিউৰেট কৰা জটিংছৰ একক শ্ব '।
- আকৰ প্ৰকাৰ কলকাতাত বীণা ভাৰ্গৱৰ দ্বাৰা গণেশ পাইন স্মৰণ কৰাঃ ফটোগ্ৰাফ আৰু ফটো কোলাজ, ২০২০। কিউৰেটৰিয়েল উপদেষ্টা-এলা দত্ত [19]
- গণেশ পাইনঃ ফ্ৰম দ্য শ্বেড 'জ এট আকাৰ প্ৰকাৰ, দিল্লী ২০২২। সিদ্ধি শৈলেন্দ্ৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত [20]
পাইনৰ বিষয়ে কিতাপ
[সম্পাদনা কৰক]- থাৰ্ষ্ট অৱ এ মিনষ্ট্ৰেলঃ দ্য লাইফ এণ্ড টাইমছ অৱ গণেশ পাইন শিলাদিত্য চৰকাৰৰ দ্বাৰা। প্ৰকাশকঃ ৰুপা এণ্ড কোম্পানী (নৱেম্বৰ ২০০৪)
- গণেশ পাইনঃ এ পিলগ্ৰিম ইন দ্য ডমিনিয়ন অৱ শ্বেড 'জ ৰঞ্জিত হোস্কোটেৰ দ্বাৰা। প্ৰকাশকঃ গেলেৰী ৮৮, কলকাতা (২০০৫)
- এনচেণ্টেড স্পেচঃ দ্য প্ৰাইভেট ৱৰ্ল্ড অৱ গণেশ পাইন-ছোভন সোম প্ৰকাশকঃ চি. আই. এম. এ. (২০০৬)
- গণেশ পাইন, তেওঁৰ জীৱন আৰু সময় এলা দত্তৰ দ্বাৰা। প্ৰকাশকঃ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আধুনিক কলা কেন্দ্ৰ (১৯৯৮)
- ঘোষ, অৰুণ (৩০ জানুৱাৰি ২০১৪). জটিংছ এজ পেইণ্টিঙছ অফ গণেশ পাইন. প্ৰকাশক নিউ দিল্লী: সঞ্চিত আৰ্ট পাবলিকেশ্বনছ. ISBN 978-81-926373-1-0.
- মে'মৰাইজিং গণেশ পাইন (বীণা ভাৰ্গৱৰ ফটোগ্ৰাফ আৰু ফটো কোলাজ আৰু এলা দত্তৰ ৰচনা)। প্ৰকাশকঃ আকাৰ প্ৰকাৰ আৰু মেপিন পাবলিশ্বিং (২০২০)।[21]
- গণেশ পাইনঃ এ পেইণ্টাৰ অৱ ইল'কেণ্ট চাইলেঞ্চ (প্ৰণৱৰঞ্জন ৰায়ৰ দ্বাৰা)। প্ৰকাশকঃ ললিত কলা একাডেমী আৰু আকাৰ প্ৰকাৰ (২০১৮) [22]
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- 1 2 3 4 5 "A Poet of Melancholy". Tehelka, Issue 12 Volume 10. 23 March 2013. Archived from the original on 12 May 2013. https://web.archive.org/web/20130512215540/http://tehelka.com/a-poet-of-melancholy/। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 March 2013.
- ↑ "Legendary painter Ganesh Pyne dies". NDTV.com. https://www.ndtv.com/india-news/legendary-painter-ganesh-pyne-dies-515958। আহৰণ কৰা হৈছে: 2018-12-29.
- ↑ "Astaguru Auction House to host online sale of Amrita Sher-Gil, Husain, Padamsee works". 2018-12-18. https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/astaguru-auction-house-to-host-online-sale-of-amrita-sher-gil-husain-padamsee-works/articleshow/67139036.cms.
- ↑ "The lonely traveller" (en-IN ভাষাত). 2018-08-10. https://www.thehindu.com/entertainment/art/the-lonely-traveller/article24653631.ece.
- 1 2 3 4 5 6 7 "Ganesh Pyne- The king of dark imagery". Zee News. 13 March 2013. http://zeenews.india.com/entertainment/art-and-theatre/ganesh-pyne-the-king-of-dark-imagery_129856.htm.
- 1 2 3 "'Master fantasistâ Ganesh Pyne passes away". The Economic Times. 13 March 2013. Archived from the original on 9 May 2013. https://web.archive.org/web/20130509013656/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-03-13/news/37683946_1_ganesh-pyne-indian-art-art-world.
- 1 2 3 4 5 "Ganesh Pyne: An 'introvert' whose dark art was 'ahead of his time'". Indian Express. 13 March 2013. http://www.indianexpress.com/news/ganesh-pyne-an-introvert-whose-dark-art-was-ahead-of-his-time/1087100/0.
- ↑ "Artist of Disquiet and Twilight Mysteries". The Telegraph. 19 March 2013. Archived from the original on 11 April 2013. https://archive.today/20130411220339/http://www.telegraphindia.com/1130319/jsp/opinion/story_16686901.jsp%23.UUfcgxdTCHg.
- 1 2 S. Kalidas (25 March 2013). "TRIBUTE: Easel By The Window". Outlook. Archived from the original on 19 March 2013. https://web.archive.org/web/20130319162211/http://outlookindia.com/article.aspx?284391। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 March 2013.
- 1 2 Sunil Kumar Bhattacharya (1994). "8. Indian Art since 1960". Trends in Modern Indian Art. M.D. Publications Pvt. Ltd.. পৃষ্ঠা. 55. ISBN 8185880212. https://books.google.com/books?id=SIs5qkjljpQC&q=Ganesh+Pyne&pg=PA55.
- 1 2 . 12 March 2013. http://www.indianexpress.com/news/legendary-painter-ganesh-pyne-passes-away/1086935/.
- ↑ "Ganesh Pyne: A philosopher & reclusive minstrel". Hindustan Times. 13 March 2013. Archived from the original on 17 March 2013. https://web.archive.org/web/20130317184736/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Art/Ganesh-Pyne-A-philosopher-amp-reclusive-minstrel/Article1-1025438.aspx। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 March 2013.
- ↑ . 16 March 2013. http://www.business-standard.com/article/opinion/pyne-s-troubled-legacy-113031600287_1.html.
- 1 2 . 20 March 2013. https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/mar/20/ganesh-pyne.
- ↑ Bhupen Khakhar (2010). Indian Art: Inventing. Vadehra Art Gallery. ISBN 978-8187737223. https://books.google.com/books?id=TOyaQwJynsQC&q=Ganesh+Pyne&pg=PA12.
- ↑ . 12 March 2013. https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-21751555.
- ↑ "Legendary painter Ganesh Pyne passes away". Business Line. 12 March 2013. http://www.thehindubusinessline.com/news/legendary-painter-ganesh-pyne-passes-away/article4500908.ece.
- ↑ "46th National Film Awards". Directorate of Film Festivals. http://dff.nic.in/2011/46_nff_1999.pdf.
- ↑ "Memorialising Ganesh Pyne" (en-IN ভাষাত). Akar Prakar. https://www.akarprakar.com/exhibitions/memorialising-ganesh-pyne। আহৰণ কৰা হৈছে: 2022-07-05.
- ↑ "From the Shadows" (en-IN ভাষাত). Akar Prakar. https://www.akarprakar.com/exhibitions/from-the-shadows। আহৰণ কৰা হৈছে: 2022-07-05.
- ↑ photographs & photo collages by Veena Bhargava (2020). Memorialisingh Ganesh Pyne. প্ৰকাশক Kolkata. ISBN 978-93-85360-83-1. OCLC 1293300543. https://www.worldcat.org/oclc/1293300543.
- ↑ Ray, Pranabranjan (2018). A painter of eloquent silence : Ganesh Pyne. Lalit Kala Akademi, Akar Prakar. প্ৰকাশক New Delhi. ISBN 978-93-85360-21-3. OCLC 1081426386. https://www.worldcat.org/oclc/1081426386.