গান্ধীবাদী অৰ্থনীতি
গান্ধীবাদী অৰ্থনীতি (ইংৰাজী: Gandhian economics) অৰ্থনৈতিক চিন্তাৰ এটা ধাৰা। এই ধাৰাটো ভাৰতৰ নেতা মহাত্মা গান্ধীয়ে আগবঢ়োৱা আধ্যাত্মিক আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক নীতিৰ ওপৰত আধাৰিত। ইয়াৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে মানুহক সদায় নিজৰ বস্তুগত স্বাৰ্থ সৰ্বাধিক কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা যুক্তিসংগত ব্যক্তি হিচাপে গণ্য কৰা ধাৰণাটো প্ৰত্যাখ্যান কৰা। পশ্চিমীয়া অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাসমূহ যিটোক গান্ধীয়ে "ইচ্ছাৰ বহুগুণন" বুলি অভিহিত কৰিছিল, তাৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। গান্ধীৰ মতে এনে ব্যৱস্থা টেকসই নহয় আৰু ই মানুহৰ মানসিক আৰু আধ্যাত্মিক জীৱনৰ ক্ষতি কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে তেওঁৰ অৰ্থনৈতিক আৰ্হিৰ লক্ষ্য আছিল মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা। ইয়াৰ ভিতৰত অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ প্ৰয়োজনীয়তাও অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। অৰ্থনৈতিক চিন্তাৰ এটা ধাৰা হিচাপে ইয়াত সংৰক্ষণবাদ, জাতীয়তাবাদ, অহিংসাৰ নীতি আৰু লক্ষ্যৰ প্ৰতি আনুগত্য আৰু শ্ৰেণীসংগ্ৰামৰ পৰিৱৰ্তে সামাজিক-অৰ্থনৈতিক সমন্বয়ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। গান্ধীবাদী অৰ্থনৈতিক চিন্তাই বস্তুবাদ প্ৰত্যাখ্যান কৰি আধ্যাত্মিক বিকাশ আৰু সামাজিক সমন্বয়ৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়ে। "গান্ধীবাদী অৰ্থনীতি" শব্দটো গান্ধীৰ ঘনিষ্ঠ সমৰ্থক জে. চি. কুমাৰাপ্পাই প্ৰচলন কৰিছিল।[1]
গান্ধীৰ অৰ্থনৈতিক চিন্তা
[সম্পাদনা কৰক]গান্ধীয়ে সামাজিক আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ বিষয় বুলি গণ্য কৰা বিষয়সমূহৰ ওপৰত চিন্তা কৰোঁতে জন ৰাস্কিন আৰু আমেৰিকান লেখক হেনৰি ডেভিড থ'ৰোৰপৰা প্ৰভাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল। গান্ধীয়ে পৱিত্ৰ আৰু সামাজিক জীৱনৰ প্ৰকাশৰ মাজত বিশেষ পাৰ্থক্য দেখা নাছিল। জীৱনজুৰি তেওঁ ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত হৈ ভাৰতৰ চৰম দৰিদ্ৰতা, পশ্চাদপদতা আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ মোকাবিলা কৰাৰ উপায় বিচাৰিছিল। গান্ধীৰ স্বদেশী আৰু অসহযোগ আন্দোলনৰ সমৰ্থন অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতাৰ নীতিৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত আছিল। তেওঁ ইউৰোপত নিৰ্মিত কাপোৰ আৰু অন্যান্য সামগ্ৰীক কেৱল ব্ৰিটিছ ৰাজৰ ঔপনিৱেশিকতাৰ প্ৰতীক হিচাপেই নহয়, ব্যাপক নিবনুৱা আৰু দৰিদ্ৰতাৰ কাৰণ হিচাপেও দেখিছিল। ইউৰোপীয় ঔদ্যোগিক সামগ্ৰীৰ ফলত ভাৰতৰ লাখ লাখ শ্ৰমিক, কাৰিকৰ আৰু মহিলাই জীৱিকাৰ পথ হেৰুৱাইছিল।[2]
ঘৰত কটা খাদী কাপোৰ আৰু ভাৰতত নিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ প্ৰচাৰৰ জৰিয়তে গান্ধীয়ে জাতীয় স্বাৱলম্বিতা বৃদ্ধিৰ বাবে শান্তিপূৰ্ণ নাগৰিক প্ৰতিৰোধক এটা উপায় হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। গান্ধীয়ে চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহ আৰু খেড়া সত্যাগ্ৰহৰ সময়ত কৃষকসকলক নেতৃত্ব দিছিল। তেওঁলোকে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ সমৰ্থন লাভ কৰা কলৰ মালিক আৰু জমিদাৰৰ বিৰুদ্ধে সত্যাগ্ৰহ কৰিছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল কৃষক আৰু শ্ৰমিকসকলক দৰিদ্ৰতাৰ মাজলৈ ঠেলি দিয়া অত্যাচাৰী কৰ আৰু অন্যান্য নীতিৰ অন্ত পেলোৱা আৰু তেওঁলোকৰ অৰ্থনৈতিক অধিকাৰ ৰক্ষা কৰা। এই আন্দোলনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল কৃষকসকলৰ জাতিগত বৈষম্য আৰু মহিলাৰ ওপৰত চলা অত্যাচাৰী সামাজিক প্ৰথা বন্ধ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি। একে সময়তে শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু নিজে কাপোৰ আৰু খাদ্য উৎপাদনৰ জৰিয়তে স্বাৱলম্বিতা বৃদ্ধিৰ বাবে সমবায়মূলক প্ৰচেষ্টা চলোৱা হৈছিল।[2]
গান্ধী আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে ভাৰতত বহুতো আশ্ৰম স্থাপন কৰিছিল। গান্ধীয়ে ইয়াৰ আগতে দক্ষিণ আফ্ৰিকাত আশ্ৰমভিত্তিক বসতিৰ ধাৰণা বিকশিত কৰিছিল। আশ্ৰমৰ ধাৰণাক উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত সামূহিক বসতিৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়। ইয়াৰ বাসিন্দাসকলে নিজৰ খাদ্য, কাপোৰ আৰু জীৱন-ধাৰণৰ অন্যান্য সামগ্ৰী নিজে উৎপাদন কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। একে সময়তে স্বাৱলম্বিতা, ব্যক্তিগত আৰু আধ্যাত্মিক বিকাশ আৰু বৃহত্তৰ সামাজিক উন্নয়নৰ বাবে কাম কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। আশ্ৰমসমূহত সৰু খেতিপথাৰ আৰু বাসিন্দাসকলে নিজে নিৰ্মাণ কৰা ঘৰ আছিল। প্ৰয়োজনীয় সকলো কামতে সকলো বাসিন্দাই অংশগ্ৰহণ কৰিব লাগিছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে সমতাৰ মূল্যবোধক উৎসাহিত কৰা হৈছিল। গান্ধীয়ে "ন্যাসীত্ব"ৰ ধাৰণাও আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰ মূল কথা আছিল বস্তুগত আকাংক্ষা আৰু অত্যধিক সম্পদৰ লোভ পৰিহাৰ কৰা। এই ধাৰণা অনুসৰি অৰ্থনৈতিক সম্পদ আৰু সম্পত্তি পৰিচালনা কৰোঁতে ব্যক্তিসকলে নিজকে আন ব্যক্তি আৰু সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে "ন্যাসৰক্ষী" হিচাপে গণ্য কৰিব লাগে।[3]
ভাৰতীয় বহু সমাজবাদী আৰু সাম্যবাদীৰ বিপৰীতে গান্ধীয়ে শ্ৰেণীসংগ্ৰাম আৰু শ্ৰেণীভিত্তিক বিপ্লৱৰ ধাৰণাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁৰ মতে এনে ধাৰণাই সামাজিক হিংসা আৰু অসামঞ্জস্যৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। গান্ধীৰ সমতাবাদী ধাৰণাৰ কেন্দ্ৰত বস্তুগত উন্নয়নৰ পৰিৱৰ্তে মানুহৰ মৰ্যাদা সংৰক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। গান্ধীৰ ঘনিষ্ঠ সমৰ্থক আৰু অনুৰাগীসকলৰ ভিতৰত ঘনশ্যামদাস বিৰলা, অম্বালাল সাৰাভাই, যমুনালাল বাজাজ আৰু জে. আৰ. ডি. টাটাৰ দৰে উদ্যোগপতিও আছিল। তেওঁলোকে শ্ৰমিক সম্পৰ্ক পৰিচালনাত গান্ধীৰ কেইবাটাও প্ৰগতিশীল ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ব্যক্তিগতভাৱে গান্ধীৰ আশ্ৰম আৰু সামাজিক-ৰাজনৈতিক কামত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।[4]
স্বৰাজ, স্বশাসন
[সম্পাদনা কৰক]ৰুডলফৰ মতে, ইংৰাজসকলক অনুকৰণ কৰি নিজৰ ভীৰুতা দূৰ কৰাৰ প্ৰাৰম্ভিক প্ৰচেষ্টা বিফল হোৱাৰ পিছত গান্ধীয়ে দক্ষিণ আফ্ৰিকাত দেশবাসীক সহায় কৰাৰ জৰিয়তে বিচাৰি থকা অভ্যন্তৰীণ সাহস লাভ কৰিছিল। এই নতুন সাহসৰ ভিত্তি আছিল পৰম্পৰাগত বংগীয় "আত্মকষ্ট"ৰ পদ্ধতি পালন কৰা। নিজৰ সাহস বিচাৰি পোৱাৰ জৰিয়তে তেওঁ সমগ্ৰ ভাৰতক 'সত্যাগ্ৰহ' আৰু 'অহিংসা'ৰ পথ দেখুৱাবলৈ সক্ষম হৈছিল।[5]
গান্ধীৰ লেখাসমূহত স্বাধীনতাৰ চাৰিটা অৰ্থ প্ৰকাশ পাইছিল। সেইবোৰ আছিল ভাৰতৰ জাতীয় স্বাধীনতা, ব্যক্তিগত ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা, দৰিদ্ৰতাৰপৰা গোটৰ স্বাধীনতা আৰু ব্যক্তিগত স্বশাসনৰ সামৰ্থ্য।[6]
গান্ধীয়ে নিজকে দাৰ্শনিক নৈৰাজ্যবাদৰ সমৰ্থক বুলি কৈছিল।[7] তেওঁৰ ভাৰতৰ ধাৰণাত কোনো কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নোহোৱা এখন ভাৰতৰ কথা আছিল।[8] তেওঁ এবাৰ কৈছিল যে "আদৰ্শগতভাৱে অহিংস ৰাষ্ট্ৰ এখন সুসংগঠিত নৈৰাজ্য হ'ব।" [9]
ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাসমূহ সাধাৰণতে স্তৰভিত্তিক। প্ৰতিটো স্তৰৰ কৰ্তৃত্ব ব্যক্তিৰপৰা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰলৈ ক্ৰমে বৃদ্ধি পায়। কিন্তু গান্ধীৰ মতে সমাজৰ ব্যৱস্থা ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত হোৱা উচিত। ব্যক্তিৰ সন্মতি অবিহনে কোনো কাম কৰা উচিত নহয়। তেওঁৰ মতে এখন দেশত প্ৰকৃত স্বশাসনৰ অৰ্থ হ'ল প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে নিজকে শাসন কৰিব আৰু মানুহৰ ওপৰত আইন বলবৎ কৰিবলৈ কোনো ৰাষ্ট্ৰ নাথাকিব।[10]
অহিংস পদ্ধতিৰে সংঘাতৰ সমাধানৰ জৰিয়তে সময়ৰ লগে লগে এই ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠিব বুলি গান্ধীয়ে ভাবিছিল। ইয়াত ক্ষমতা স্তৰভিত্তিক কৰ্তৃপক্ষৰপৰা ক্ৰমে ব্যক্তিৰ হাতলৈ আহিব আৰু ব্যক্তি অহিংসাৰ নীতিক নিজৰ জীৱনত প্ৰকাশ কৰিব। এনে ব্যৱস্থাত অধিকাৰ কোনো উচ্চ কৰ্তৃপক্ষই বলবৎ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে মানুহে পাৰস্পৰিক দায়িত্বৰ জৰিয়তে নিজকে শাসন কৰিব। দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰপৰা উভতি অহাৰ পাছত গান্ধীয়ে বিশ্ব মানৱ অধিকাৰৰ এখন চনদ প্ৰস্তুত কৰাত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰা এখন চিঠি লাভ কৰিছিল। তাৰ উত্তৰত তেওঁ কৈছিল যে তেওঁৰ অভিজ্ঞতাত মানৱ অধিকাৰৰ চনতকৈ মানৱ কৰ্তব্যৰ এখন চনদ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ।[11]
স্বাধীন ভাৰতৰ অৰ্থ কেৱল ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাটো ভাৰতীয়সকলৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা নাছিল। তেওঁ সতৰ্ক কৰি কৈছিল যে তেনে কৰিলে ভাৰত ইংৰাজসদৃশ হৈ পৰিব আৰু তেতিয়া ইয়াক হিন্দুস্তানৰ পৰিৱৰ্তে ইংলিস্তান বুলি কোৱা উচিত হ'ব। তেওঁ বিচৰা স্বৰাজ এইটো নাছিল।[12]
তেৱাৰীৰ মতে, গান্ধীৰ বাবে গণতন্ত্ৰ কেৱল চৰকাৰৰ এটা ব্যৱস্থা নাছিল। ইয়াৰ অৰ্থ আছিল ব্যক্তিত্ব আৰু সমাজৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণ দুয়োটাৰে বিকাশ সাধন কৰা। গণতন্ত্ৰ আছিল ক্ষমতা বিতৰণ কৰা আৰু সমাজৰ প্ৰতিটো শ্ৰেণী, বিশেষকৈ আটাইতকৈ পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বিকাশত সহায় কৰা এটা নৈতিক ব্যৱস্থা। ইয়াত বিবাদ অহিংস পদ্ধতিৰে সমাধান কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। ইয়াত চিন্তা আৰু মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতাৰ প্ৰয়োজন আছিল। গান্ধীৰ বাবে গণতন্ত্ৰ আছিল এক জীৱন-পদ্ধতি।[13]
গান্ধীবাদী অৰ্থনীতি আৰু নৈতিকতা
[সম্পাদনা কৰক]গান্ধীবাদী অৰ্থনীতিয়ে অৰ্থনীতি আৰু নৈতিকতাৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নকৰে। কোনো ব্যক্তি বা ৰাষ্ট্ৰৰ নৈতিক কল্যাণৰ ক্ষতি কৰা অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা অনৈতিক আৰু সেয়েহে পাপমূলক। কোনো উদ্যোগৰ মূল্য ইয়াৰ অংশীদাৰসকলক দিয়া লাভাংশৰদ্বাৰা কম আৰু সেই উদ্যোগত কাম কৰা লোকসকলৰ দেহ, মন আৰু আত্মাৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱৰদ্বাৰা অধিক নিৰ্ধাৰণ কৰা উচিত। মূলতঃ ধনতকৈ মানুহক অধিক গুৰুত্ব দিয়া উচিত।
গান্ধীৰ অৰ্থনৈতিক চিন্তাৰ প্ৰথম মৌলিক নীতি হৈছে "সৰল জীৱন"ৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া। ইয়াৰ ফলত মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজন কমাব পাৰে আৰু স্বাৱলম্বী হ'ব পাৰে। এই অনুসৰি ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পোৱা ভোগৰ আকাংক্ষাক জীৱ-জন্তুৰ খাদ্যৰ আকাংক্ষাৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়। সেয়েহে 'জীৱন-ধাৰণৰ মান' আৰু 'জীৱনৰ গুণগত মান'ৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰা উচিত। প্ৰথমটোৱে খাদ্য, কাপোৰ আৰু বাসস্থানৰ বস্তুগত আৰু দৈহিক মানক বুজায়। আনহাতে, জীৱনৰ উচ্চ মান কেৱল বস্তুগত উন্নতিৰদ্বাৰা লাভ কৰিব নোৱাৰি। ইয়াৰ বাবে সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক মূল্যবোধ আৰু গুণ বিকাশৰ প্ৰচেষ্টাও প্ৰয়োজন।
গান্ধীবাদী অৰ্থনৈতিক চিন্তাৰ দ্বিতীয় নীতি হৈছে সৰু পৰিসৰৰ আৰু স্থানীয়ভাৱে কেন্দ্ৰিত উৎপাদন। ইয়াত স্থানীয় সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি স্থানীয় প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত সকলো ঠাইতে কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি হয় আৰু সৰ্বোদয়ৰ আদৰ্শক আগবঢ়োৱা হয়।[14][15] এই ব্যৱস্থাত শ্ৰম বচোৱা প্ৰযুক্তিৰ পৰিৱৰ্তে অধিক শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হোৱা প্ৰযুক্তিক গুৰুত্ব দিয়া হয়। গান্ধীবাদী অৰ্থনীতিয়ে কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিব বিচাৰে আৰু শ্ৰমিকক কামৰপৰা আঁতৰাই দিব নোৱাৰে। গান্ধীয়ে যন্ত্ৰৰ সম্পূৰ্ণ বিৰোধিতা কৰা নাছিল। য'ত যন্ত্ৰই কষ্টকৰ কাম কমায় আৰু একঘেয়েমি হ্ৰাস কৰে, তাত তেওঁ ইয়াক সমৰ্থন কৰিছিল। তেওঁ চিলাই মেচিনৰ উদাহৰণ এটা উপযোগী প্ৰযুক্তি হিচাপে উল্লেখ কৰিছিল। তেওঁ শ্ৰমৰ মৰ্যাদাৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিছিল আৰু হাতেৰে কৰা শ্ৰমৰ প্ৰতি সমাজৰ অৱজ্ঞাৰ সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁ সকলো ব্যক্তিয়ে কিছু পৰিমাণে "ৰুটিৰ বাবে শ্ৰম" কৰা উচিত বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছিল।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]
গান্ধীবাদী অৰ্থনৈতিক চিন্তাৰ তৃতীয় নীতিটোক ন্যাসীত্বৰ নীতি বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ মতে কোনো ব্যক্তি বা ব্যক্তিৰ গোটে অৰ্থনৈতিক কামৰ জৰিয়তে সন্মানজনক জীৱিকা অৰ্জন কৰাৰ লগতে সম্পদ সঞ্চয় কৰিব পাৰে। কিন্তু মৌলিক প্ৰয়োজন আৰু বিনিয়োগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সম্পদৰ অতিৰিক্ত সম্পদ সকলোৰে কল্যাণৰ বাবে, বিশেষকৈ আটাইতকৈ দৰিদ্ৰ আৰু বঞ্চিত লোকসকলৰ কল্যাণৰ বাবে ন্যাস হিচাপে ৰখা উচিত। ওপৰত উল্লেখ কৰা তিনিটা নীতি পালন কৰিলে অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক অসমতা কমিব আৰু সৰ্বোদয়ৰ লক্ষ্য লাভ কৰাত সহায় হ'ব বুলি ধাৰণা কৰা হয়।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]
পৰিৱেশবাদ
[সম্পাদনা কৰক]গান্ধীৰ কেইবাজনো অনুগামীয়ে পৰিৱেশবাদৰ এটা ধাৰণা বিকশিত কৰিছিল। জে. চি. কুমাৰাপ্পাই প্ৰথমে এই বিষয়ত কাম কৰিছিল। তেওঁ ১৯৩০ আৰু ১৯৪০ৰ দশকত এই বিষয়ৰ কেইবাখনো গ্ৰন্থ লিখিছিল। তেওঁ আৰু মীৰা বেহনে বৃহৎ পৰিসৰৰ বান্ধ আৰু জলসিঞ্চন প্ৰকল্পৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে সৰু প্ৰকল্প অধিক ফলপ্ৰসূ আছিল। জৈৱিক সাৰ কৃত্ৰিম ৰাসায়নিক সাৰৰ তুলনাত অধিক ভাল আৰু কম বিপজ্জনক বুলি তেওঁলোকে মত প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁলোকে অৰণ্যৰ পৰিচালনাৰ লক্ষ্য ৰাজহ সৰ্বাধিক কৰা নহয়, পানী সংৰক্ষণ কৰা হোৱা উচিত বুলি কৈছিল। ব্ৰিটিছ শাসন আৰু নেহৰু চৰকাৰে তেওঁলোকৰ মতামতক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া নাছিল। গুহাই কুমাৰাপ্পাক "সেউজ গান্ধীবাদী" বুলি অভিহিত কৰি তেওঁক ভাৰতৰ আধুনিক পৰিৱেশবাদৰ প্ৰতিষ্ঠাতা হিচাপে উপস্থাপন কৰিছে।[16]
উল্লেখযোগ্য গান্ধীবাদী অৰ্থনীতিবিদ
[সম্পাদনা কৰক]- জে. কে. মেহতা
- জে. চি. কুমাৰাপ্পা
লগতে চাওক
[সম্পাদনা কৰক]টোকা
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Kumarappa, Joseph Cornelius (1951). Gandhian economic thought. Library of Indian economics (1st সম্পাদনা). প্ৰকাশক Bombay, India: Vora. OCLC 3529600.
- 1 2 B. N. Ghosh, Gandhian political economy: principles, practice and policy (2007) p. 17
- ↑ Jagannath Swaroop Mathur, Industrial civilization & Gandhian economics (1971) p 165
- ↑ Romesh K. Diwan and Mark A. Lutz, Essays in Gandhian economics (1987) p. 25
- ↑ Susanne Hoeber, Rudolph (1963). "The New Courage: An Essay on Gandhi's Psychology". World Politics খণ্ড 16 (1): 98–117. doi:10.2307/2009253. https://archive.org/details/sim_world-politics_1963-10_16_1/page/98.
- ↑ Anthony Parel, ed., Gandhi, Freedom, and Self-Rule (2000) p 166
- ↑ Snow, Edgar. The Message of Gandhi. 27 September March 1948. "Like Marx, Gandhi hated the state and wished to eliminate it, and he told me he considered himself 'a philosophical anarchist.'"
- ↑ Jesudasan, Ignatius. A Gandhian theology of liberation. Gujarat Sahitya Prakash: Ananda India, 1987, pp. 236–237
- ↑ Bidyut Chakrabarty (2006). Social and political thought of Mahatma Gandhi. Routledge. পৃষ্ঠা. 138. ISBN 978-0-415-36096-8. https://books.google.com/books?id=4x34We-mY40C&pg=PA138। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 January 2012.
- ↑ Gandhi, Mohandas Karamchand; Tolstoy, Leo (September 1987). B. Srinivasa Murthy. ed. Mahatma Gandhi and Leo Tolstoy letters. Long Beach Publications. https://archive.org/details/mahatmagandhileo0000gand.
- ↑ একনাথ ঈশ্বৰন. গান্ধী দ্য মেন. Nilgiri Press, 2011. p. 49.
- ↑ Paul Gillen; Devleena Ghosh (2007). Colonialism and Modernity. UNSW Press. পৃষ্ঠা. 130. ISBN 9780868407357. https://books.google.com/books?id=bnQk28Du5poC&pg=PA130.
- ↑ Tewari, S. M. (1971). "The Concept of Democracy in the Political Thought of Mahatma Gandhi". Indian Political Science Review খণ্ড 6 (2): 225–251.
- ↑ Nadkarni, M.V. (June 2015). "Gandhi's civilizational alternative and dealing with climate change". Journal of Social & Economic Development খণ্ড 17: 90–103. doi:10.1007/s40847-015-0006-3. http://mvnadkarni.com/files/Gandhi%E2%80%99s%20civilizational%20alternative%20and%20dealing%20with%20climate%20change.pdf.[সংযোগবিহীন উৎস]
- ↑ Ethics for our times : essays in gandhian perspective. (2 সম্পাদনা). প্ৰকাশক [S.l.]: Oup India. 2014. পৃষ্ঠা. 45–54. ISBN 978-0-19-945053-4. Archived from the original on 2021-05-07. https://web.archive.org/web/20210507064114/https://www.mvnadkarni.com/ethics-for-our-times-essays-in-gandhian-perspective.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2015-07-20.
- ↑ Ramachndra Guha (2004). Anthropologist Among the Marxists: And Other Essays. Orient Blackswan. পৃষ্ঠা. 81–6. ISBN 9788178240015. https://books.google.com/books?id=hslnO7LGdRMC&pg=PA81.
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- Gonsalves, Peter (2012). Khadi: Gandhi's Mega Symbol of Subversion. SAGE Publications. ISBN 978-81-321-0735-4.
- Narayan, Shriman (1970). Relevance of Gandhian economics. Navajivan Publishing House. ASIN B0006CDLA8.
- Narayan, Shriman (1978). Towards the Gandhian Plan. S. Chand and Company Limited.
- Pani, Narendar (2002). Inclusive Economics: Gandhian Method and Contemporary Policy. Sage Publications Pvt. Ltd. ISBN 978-0-7619-9580-7. https://archive.org/details/inclusiveeconomi0000pani.
- Schroyer, Trent (2009). Beyond Western Economics: Remembering Other Economic Culture. Routledge. https://archive.org/details/beyondwesterneco0000schr.
- Sharma, Rashmi (1997). Gandhian economics: a humane approach. Deep and Deep Publications Pvt. Ltd. ISBN 978-81-7100-986-2.