চালা শিল্পশৈলী
চালা শিল্প শৈলী হৈছে বংগ মন্দিৰৰ স্থাপত্যৰ এটা শৈলী, যি পঞ্চদশ শতিকাৰপৰা বংগত উৎপত্তি হৈছিল।[1] হিন্দু মন্দিৰ স্থাপত্যত আঞ্চলিক শৈলী হিচাপে উৎপত্তি লাভ কৰিছিল। এই শৈলীৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল ওপৰৰ ভাগ বক্ৰ আৰু অলংকৃত। পশ্চিম বংগৰ চালা শৈলীৰ মন্দিৰবোৰ বোকাৰ দেৱাল আৰু খেৰৰ চালিৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। কিন্তু, পূব বংগত (বৰ্তমান বাংলাদেশ) ইয়াক বাঁহৰ গঠন আৰু খেৰৰ চালৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[2]
সমগ্ৰ বংগত চালা শৈলীৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। কিন্তু বেছিভাগ মন্দিৰ পশ্চিম বংগত পোৱা যায়। বৰ্তমান সময়ত এই মন্দিৰসমূহ বৰ্তমান দুটা পৃথক ৰাষ্ট্ৰীয় ভূ-খণ্ডত অৱস্থিত: ভাৰতৰ পশ্চিম বংগ আৰু বাংলাদেশত।
ইতিহাস
[সম্পাদনা কৰক]মৌৰ্য যুগত চালা-শৈলীৰ উপস্থিতি দেখা যায়। মৌৰ্য শস্যৰ ভঁৰাল চালা শৈলীৰ অন্যতম প্ৰকাৰ চৰচলাৰ সৈতে মিল আছে। চতুৰ্দশ শতিকাত নিৰ্মিত পশ্চিমবংগৰ পশ্চিম বৰ্ধমান জিলাৰ গৰুইস্থিত শিলৰ মন্দিৰৰ চালা শৈলী বা বংগৰ জুপুৰি আকৃতিৰ চাল আছে। চালা শৈলীৰ আটাইতকৈ পুৰণি মন্দিৰটো হৈছে ঘটালৰ সিংহবাহিনী মন্দিৰ। কিন্তু কিৰিতেশ্বৰী মন্দিৰক চালা শৈলীৰ আটাইতকৈ পুৰণি মন্দিৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। ১৪০৫ চনত মূল কিৰিতেশ্বৰী মন্দিৰ ধ্বংস কৰা হয়।[2][3]
প্ৰকাৰসমূহ
[সম্পাদনা কৰক]চালা-শৈলীত বিভিন্নপ্ৰকাৰৰ মন্দিৰ আছে। এই প্ৰকাৰসমূহ চালৰ সংখ্যা অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। মূলতঃ ৪প্ৰকাৰৰ চালা শৈলীৰ মন্দিৰ দেখা যায়। চালা-শৈলীৰ অধীনত চাৰিটা প্ৰচলিত মন্দিৰ প্ৰকাৰ হ’ল- দো-চালা, চৰ-চালা, আট-চালা আৰু বড়ো-চালা।
- দো চালা
- বাংলা ভাষাত ব্যৱহৃত "দো" শব্দৰ অৰ্থ দুটা। এই চালা শৈলীত নিৰ্মিত মন্দিৰসমূহৰ দুখন চাল (ছাদ) থাকে। এই শৈলীৰ মন্দিৰসমূহ সম্মুখ আৰু পিছফালে দুখন এঢলীয়া চালৰে গঠিত। মন্দিৰৰ মজিয়া আয়তাকাৰ। দো-চালা শৈলীত নিৰ্মিত প্ৰায়বোৰ মন্দিৰৰ সন্মুখত তিনিটা তোৰণ আছে। দো-চালা মন্দিৰত এটা বা তিনিটা প্ৰৱেশদ্বাৰ থাকে। একক প্ৰৱেশদ্বাৰ থকা মন্দিৰত সন্মুখত প্ৰৱেশদ্বাৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ফৰিদপুৰৰ ভাঙাত থকা নাৰায়ণ মন্দিৰ একক প্ৰৱেশদ্বাৰ থকা মন্দিৰ। কিছুমান দো-চালা মন্দিৰ তিনিটা প্ৰৱেশদ্বাৰেৰে নিৰ্মাণ কৰা হয়, মন্দিৰৰ সম্মুখ, বাওঁ আৰু সোঁফালে প্ৰৱেশদ্বাৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। মুৰ্ছিদাবাদ জিলাৰ বৰনগৰত দো-চালা শৈলীত নিৰ্মিত পঞ্চমুখী শিৱ মন্দিৰত তিনিটা প্ৰৱেশদ্বাৰ আছে।[2]
মন্দিৰৰ গঠন আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিবলৈ দুটা দো-চালা মন্দিৰ ওচৰাওচৰিকৈ যোৰ কৰা হৈছে, যাক জনপ্ৰিয়ভাৱে জোৰ-বাংলা শৈলী বুলি জনা যায়। টাৱাৰৰ বাহিৰেও; জোৰ-বাংলা শৈলীৰ কেইটামান বিশিষ্ট মন্দিৰ হ'ল কলনা চহৰৰ সিদ্ধেশ্বৰী কালি মন্দিৰ, পাবনাৰ গোপীনাথ মন্দিৰ আৰু বীৰনগৰৰ ৰাধা-কৃষ্ণ মন্দিৰ। বহুক্ষেত্ৰত জোৰ-বাংলা শৈলীৰ মন্দিৰৰ দুই দো-চালাৰ মাজত চৰ-চালাৰ চাল নিৰ্মাণ কৰা হয়। বিষ্ণুপুৰৰ জোৰ বাংলা মন্দিৰ (কেষ্ট ৰায় মন্দিৰ বুলিও কোৱা হয়) এই শৈলীতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[4] ডেভিদ মেককাচিয়নৰ মতে জোৰ বাংলা শৈলীৰ মন্দিৰবোৰ বেছিভাগেই পুৰুলিয়াৰ পৰা ফৰিদপুৰলৈকে (অৰ্থাৎ গংগাৰ দক্ষিণে আৰু পদ্মাৰ পশ্চিমে) এই অঞ্চলত দেখা যায়।
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Akhter, Nasreen. "Temple architecture". Banglapedia. http://en.banglapedia.org/index.php?title=Temple_Architecture। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2023.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 McCutchion, David J., Late Mediaeval Temples of Bengal, first published 1972, reprinted 2017, pp. 1–14, 19–22. The Asiatic Society, Kolkata, আই.এচ.বি.এন. 978-93-81574-65-2.
- ↑ Guha, Amit. "Bengal Temple Architecture". Amit Guha. Archived from the original on 2018-09-04. https://web.archive.org/web/20180904091003/https://amitguha.blog/2017/11/15/terracotta-temples-of-bengal/। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 Jun 2023.
- ↑ "Jor-bangla temple - BHID: Bishnupur Heritage Image Database". www.isical.ac.in. https://www.isical.ac.in/~bsnpr/jorbangla.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 June 2023.