ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গ

ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গ
	; আকাশৰপৰা ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গৰ দৃশ্য
	ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গ
স্থানাঙ্ক	48°29′53″N 32°15′14″E / 48.49806°N 32.25389°E
ধৰণ	মাটিৰ দুৰ্গ
ভৱন/স্থাপনা/ক্ষেত্ৰৰ তথ্য
মালিক	ৰাজহুৱা সম্পত্তি
অৱস্থা	ধ্বংসাৱশেষ
ভবন/স্থাপনা/ক্ষেত্ৰৰ ইতিহাস
নিৰ্মিত	১৭৫৪
নিৰ্মাতা	ইভান গ্লেবভ, এল. মেনচেলিয়ুছ

ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গ (ইংৰাজী: Fortress of St. Elizabeth, ইউক্ৰেইনীয়: Фортеця Святої Єлисавети) ক্ৰোপিভনিত্স্কি চহৰত অৱস্থিত এখন প্ৰাক্তন মাটিৰ দুৰ্গ। স্থানীয়ভাৱে ইয়াক "মাটিৰ দুৰ্গ" বুলিও কোৱা হয়।^[1] দুৰ্গটো ছয়টা চূড়াযুক্ত তৰাৰ আকৃতিৰ আছিল। ই মধ্য ইউক্ৰেইনত অৱস্থিত আৰু চহৰখনৰ মুখ্য প্ৰতীকৰূপে পৰিগণিত হৈছে।^[2]

ইতিহাস

নতুন ছাৰ্বিয়া প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ পাছত জাপোৰিঝিয়ান কছাকসকলৰ ভূমিত বসতি স্থাপন কৰা ছাৰ্ব লোকসকলক তাতাৰ আক্ৰমণৰপৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ এই দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গ ৰাছিয়াৰ সম্ৰাজ্ঞী এলিজাবেথ পেট্ৰভনাই ১৭৫২ চনৰ ৪ জানুৱাৰীত স্বাক্ষৰ কৰা এক ৰাজআজ্ঞাৰ ভিত্তিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। একে ৰাজআজ্ঞাৰ জৰিয়তে নতুন ছাৰ্বিয়াও প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। এই ৰাজআজ্ঞাৰ ভিত্তিত কৰ্ণেল ইভান হৰভাটক প্ৰশংসাপত্ৰ আৰু ইভান গ্লেবভক নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল।^[3]^[4]

ইউক্ৰেইনীয় কছাকসকলৰ হাদিয়াচ ৰেজিমেণ্ট আৰু মিৰহৰোদ ৰেজিমেণ্টৰ ১,৩৯০জন লোক দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আহিছিল। তেওঁলোকে চাৰি মাহৰ ভিতৰত মুখ্য নিৰ্মাণকাৰ্য সম্পূৰ্ণ কৰে। এই কাম ১৭৫৪ চনৰ ১২ জুনৰপৰা ১২ অক্টোবৰৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ হৈছিল। নিৰ্মাণৰ সময়ত ৭২জন জাপোৰিঝিয়ান কছাকৰ মৃত্যু হয়, ২৩৩জন অসুস্থ হয় আৰু ৮৫৫জন পলাই যায়।^[5]

সেই সময়ত দুৰ্গটোৰ অস্ত্ৰভাণ্ডাৰত ১২০টা কামান, ১২টা মৰ্টাৰ, ৬টা ফেলকনেট, ১২টা হাউইৎজাৰ আৰু ৬টা মৰ্টাৰ আছিল। পৰৱৰ্তী বছৰবোৰতো দুৰ্গটোত নিৰ্মাণকাৰ্য চলি আছিল যদিও অতি লেহেমীয়াকৈ চলিছিল। সম্ৰাজ্ঞী এলিজাবেথৰ শাসনৰ অন্তিম বছৰ ১৭৬১ চনলৈকো নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ হোৱা নাছিল।

দুৰ্গৰ ভিতৰত এখন সম্পূৰ্ণ চহৰ গঢ়ি উঠিছিল। ইয়াৰ কেন্দ্ৰত কাঠেৰে নিৰ্মিত পৱিত্ৰ ত্ৰিত্ব গীৰ্জা আছিল। ১৭৫৫ চনৰপৰা ১৮০১ চনলৈ এই গীৰ্জাই কেথেড্ৰেলৰ মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল। সৈনিকসকলৰ বেৰেকত ২,২০০জন সৈনিকৰ বাবে ঠাই আছিল। দুৰ্গৰ সৈন্যদলত তিনিটা বেটেলিয়ন আৰু দুটা দলৰ লগতে কামান আৰু অভিযান্ত্ৰিক বাহিনী আছিল। ইয়াত সেনাপতি আৰু জেনেৰেলৰ বাসগৃহ, ধৰ্মীয় বিষয়াৰ বাসগৃহ আৰু বাৰুদৰ ভঁৰাল আছিল।^[6]

ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গে কেৱল এবাৰহে যুদ্ধত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। এই ঘটনা ৰাছিয়া-তুৰ্কী যুদ্ধ (১৭৬৮–১৭৭৪)ৰ সময়ত সংঘটিত হৈছিল। এই যুদ্ধৰ প্ৰথম অভিযান ১৭৬৯ চনত ক্ৰিমিয়াৰ খান কিৰিম গিৰায়ে এলিজাভেটগ্ৰাড প্ৰদেশ আক্ৰমণ কৰাৰ জৰিয়তে আৰম্ভ কৰিছিল। ৪ জানুৱাৰীত তেওঁৰ নেতৃত্বত ৭০,০০০ সৈন্যৰ তুৰ্কী-তাতাৰ বাহিনীয়ে সীমা পাৰ হয়। ৭ জানুৱাৰীত তেওঁলোকে ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গৰ ওচৰত উপস্থিত হয়। জেনেৰেল আলেকজেণ্ডাৰ ইছাকভ সেই সময়ত দুৰ্গৰ সৈন্য আৰু স্থানীয় লোকসকলৰ সৈতে তাত আশ্ৰয় লৈছিল। ক্ৰিমিয়াৰ সৈন্যসকলে ওচৰৰ গাঁওসমূহ লুট-পাত কৰে আৰু স্থানীয় লোকসকলক দাসত্বলৈ লৈ যায়। কিন্তু দুৰ্গৰ ৰক্ষকসকলে তাতাৰ আক্ৰমণ সফলতাৰে প্ৰতিহত কৰি আক্ৰমণকাৰীসকলক আঁতৰাই পঠিয়ায়। এইটো ইউক্ৰেইনত ক্ৰিমিয়াৰ তাতাৰসকলৰ পূব ইউৰোপত ক্ৰিমিয়া-নোগাই দাস আক্ৰমণ শেষ দাস আক্ৰমণ আছিল।^[7]

১৭৬৩ চনত দুৰ্গত সেনা বিষয়াসকলৰ ছেইণ্টানৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হয়। ১৭৬৪ চনত ইউক্ৰেইনৰ প্ৰথম অসামৰিক ছপাশাল স্থাপন কৰা হয়। ১৭৭৫ চনৰপৰা ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গে ক্ৰমে নিজৰ সামৰিক গুৰুত্ব হেৰুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰে। জাপোৰিঝিয়ান ছিচ বিলুপ্ত কৰাৰ পাছত ১৬শৰপৰা ১৮শ শতিকাৰ ইউক্ৰেইনীয় কছাকসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৩০,০০০ নথি-পত্ৰ থকা ইয়াৰ অভিলেখাগাৰটো ১৯১৮ চনত ইউক্ৰেইনৰ স্বাধীনতা যুদ্ধৰ সময়ত কিয়েভলৈ স্থানান্তৰ নকৰালৈকে দুৰ্গতে সংৰক্ষিত আছিল।

১৭৭৫ চনৰ মে' মাহৰ শেষৰফালে এই দুৰ্গৰপৰাই জেনেৰেল পিয়ত্ৰ টেকেলিৰ নেতৃত্বত ১,০০,০০০ সৈন্য জাপোৰিঝিয়ান ছিচৰ দিশে যাত্ৰা কৰিছিল। ছিচখনক ৩,০০০জন ইউক্ৰেইনীয় কছাকৰ সৈন্যদলে ৰক্ষা কৰিছিল। ১৫ জুনত ছিচখন সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰা হয়।^[8]^[9]

১৭৮৭–১৭৮৮ চনত গ্ৰিগৰি পটেমকিনে ইউক্ৰেইনৰ প্ৰথম চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত এখন চিকিৎসা আৰু শল্যচিকিৎসা বিদ্যালয় স্থাপন কৰে। য়েফ্ৰেম মুখিন এই বিদ্যালয়ৰপৰা শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু তেওঁ এগৰাকী বিশিষ্ট শল্যচিকিৎসক তথা নিকোলাই পিৰোগভৰ শিক্ষকসকলৰ এজন হৈছিল।^[10] পিৰোগভে ১৮৫৩–১৮৫৬ চনৰ ক্ৰিমিয়াৰ যুদ্ধৰ সময়ত দুৰ্গৰ চিকিৎসালয়ত কাম কৰিছিল।

১৭৮৪ চনত দুৰ্গটো বিলুপ্ত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়। ১৭৮৮ চনত অষ্ট্ৰিয়াৰ ফিল্ড মাৰ্শ্বাল চাৰ্লছ-জোচেফ দ্য লাইনে দুৰ্গটো ভ্ৰমণ কৰে আৰু ইউৰোপলৈ উভতি যোৱাৰ পাছত তেওঁৰ স্মৃতিগ্ৰন্থত ইয়াৰ বিষয়ে লিখে। ১৭৯৪ চনত ইয়াত এতিয়াও ১৬২টা কামান আছিল। এইবোৰৰ যত্ন ২৭৭জন কামানচালকে লৈছিল। কামান আৰু গোলাবাৰুদ সীমান্তৱৰ্তী চহৰসমূহলৈ, বিশেষকৈ খেৰছনলৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল। ১৭৯৫ চনৰ এপ্ৰিল মাহত পাঁচটা কামান নভোমিৰহৰোদলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়। প্ৰাক্তন দুৰ্গত এতিয়া মাত্ৰ দুটা কামানহে সংৰক্ষিত হৈ আছে। এই দুটা কামান প্ৰাক্তন মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওচৰত শিলৰ বেদীৰ ওপৰত স্থাপন কৰা হৈছে।^[11]

১৮০৫ চনৰ ১৫ মাৰ্চত দুৰ্গৰ মৰ্যাদা সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত কৰা হয়। দুৰ্গৰ সৈন্যদল ভংগ কৰা হয়। অৱশ্যে বেৰেকসমূহত বহু বছৰ ধৰি এটা বেটেলিয়ন অৰ্থাৎ তিনিটা কোম্পানী আছিল। দুৰ্গটোৰ আকৃতিয়ে পিছলৈ চহৰখনৰ প্ৰতীকৰ ৰূপ লাভ কৰে।^[12]

১৮৩৭ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত জৰ্জি ইমানুৱেলক দুৰ্গৰপৰা ৩ কিলোমিটাৰ দূৰত, বৰ্তমানৰ ছানাটৰ্নি পথত সমাধিস্থ কৰা হয়। তেওঁ ১৮১২ চনৰ ৰাছিয়াত ফৰাচী আক্ৰমণৰ অংশগ্ৰহণকাৰী আৰু ছাৰ্ব বংশোদ্ভূত এগৰাকী বিখ্যাত সেনাপতি আছিল। ১৮৪২ চনৰ ১৭ ছেপ্টেম্বৰত ৰাছিয়াৰ সম্ৰাট নিকোলাছ প্ৰথম সামৰিক কুচকাৱাজৰ বাবে দুৰ্গটোলৈ আহিছিল। ১৮৭৪ চনত আলেকজেণ্ডাৰ দ্বিতীয় আৰু ১৮৮৮ চনত আলেকজেণ্ডাৰ তৃতীয় দুৰ্গটোলৈ আহিছিল। ১৯১৭ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত ছাৰ্বিয়াৰ ৰাজকুমাৰী হেলেনে দুৰ্গটো ভ্ৰমণ কৰে। সেই সময়ত চহৰখনত ১,০০০ৰো অধিক ছাৰ্ব শৰণাৰ্থী বাস কৰিছিল। তেওঁ ছাৰ্ব শৰণাৰ্থীসকলৰ সহায়ৰ বাবে গঠিত এলিজাভেটগ্ৰাড সমিতিৰ সভানেত্ৰী নিৰ্বাচিত হৈছিল।

ইউক্ৰেইন-ছোভিয়েট যুদ্ধৰ সময়ত বলছেভিকসকলে ইয়াত ৰাজনৈতিক বিৰোধীসকলৰ বাবে এখন কাৰাগাৰ স্থাপন কৰিছিল। ইয়াত মূলতঃ ইউক্ৰেইনীয় গণৰাজ্য আৰু খোলোদনি য়াৰ গণৰাজ্যৰ লোকসকলক বন্দী কৰা হৈছিল। ইউৰি গৰ্লিছ-গৰস্কি ১৯২২ চনত ইয়াত বন্দী হৈ আছিল। ১৯২২ চনৰ ২৪ ছেপ্টেম্বৰত স্থানীয় কমিউনিষ্টসকলৰ সভাত ৰঙা ছেইণ্ট্ৰাসৰ সমৰ্থনত ভাষণ দিয়াৰ পাছত মিখাইল ফ্ৰুনজে দুৰ্গটোলৈ আহিছিল।

১৯৩২–১৯৩৩ চনৰ হলোদোমৰ আৰু মহাশুদ্ধি অভিযানৰ সময়ত অ'জিপিইউ আৰু এনকেভিডিৰ কৰ্মচাৰীসকলে গোপনে নিহত আৰু নিৰ্যাতিত লোকসকলৰ মৃতদেহ দুৰ্গৰ চৌহদলৈ লৈ আহি গণকবৰত সমাধিস্থ কৰিছিল। স্থবিৰতাৰ যুগত সমগ্ৰ কিৰোভোহ্ৰাড অঞ্চলৰপৰা অহা বিৰোধীসকলক স্থানীয় চিকিৎসালয়ত নিৰ্যাতন কৰা হৈছিল।

১৮০০ চনৰপৰা প্ৰাক্তন দুৰ্গৰ চৌহদত দুখন চিকিৎসালয় আছে। ইয়াত ১৯৫০-ৰ দশকৰ ছোভিয়েট সামৰিক বাহিনীৰ "চিৰন্তন গৌৰৱৰ পেন্থিয়ন" নামৰ এটা স্মাৰক-সমষ্টিও আছে। ইয়াত ছোভিয়েট সংঘৰ বীৰসকলৰ সমাধি আছে। ২০১৪ চনৰপৰা ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইন যুদ্ধত নিহত যোদ্ধাসকলৰ স্মৃতিত এখন স্মৃতি আলি স্থাপন কৰা হৈছে। ইয়াত প'ৰ্টাল নামৰ এটা চলচ্চিত্ৰগৃহো আছে।^[13] ২০১৬ চনত হলোদোমৰৰ ভুক্তভোগীসকলৰ স্মৃতিত এটা স্মাৰক স্থাপন কৰা হয়। ১৯৩২–১৯৩৩ চনৰ দুৰ্ভিক্ষত চহৰখনৰ ২,২৩৮জন বাসিন্দাৰ মৃত্যু হোৱা বুলি স্মাৰকটোত উল্লেখ কৰা হৈছে।^[14]

ভিতৰৰফালৰপৰা প্ৰাক্তন মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰৰ স্থান
চিৰন্তন গৌৰৱৰ পেন্থিয়ন সামৰিক সমাধিক্ষেত্ৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ
স্মাৰকসমূহ
"শোকছেইণ্টপ্ত মাতৃভূমি" স্মাৰক
চিকিৎসা ভৱন
দুৰ্গৰ মুখ্য কাৰ্যালয়
কোম্পানীসমূহৰ বাবে বেৰেক
স্মৃতি আলি
দ্বিতীয় ইউক্ৰেইনীয় ফ্ৰণ্টৰ যুদ্ধত নিহতসকলৰ সমাধি
মাটিৰ দুৰ্গবন্ধৰ অৱশিষ্ট
ওপৰৰপৰা দৃশ্য
মাটিৰ দুৰ্গবন্ধৰ উত্তৰ অংশ
পূব অংশ
পশ্চিম অংশ
দক্ষিণ অংশ

বৰ্তমান দুৰ্গটোৰ প্ৰায় ৮৫ শতাংশ ভৱন সংৰক্ষিত হৈ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত সকলো দুৰ্গবুৰুজ, অধিকাংশ ৰাভেলিন, বাহিৰৰ ঢাল, সংযোগী প্ৰাচীৰ আৰু গ্লেচি আছে। কিন্তু এইবোৰৰ অৱস্থা অতি অৱহেলিত আৰু গুৰুতৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ প্ৰয়োজন। এই ঐতিহাসিক গাঁথনিসমূহ সময়ৰ লগে লগে নষ্ট হোৱাটো ৰোধ কৰি ইয়াক জনপ্ৰিয় পৰ্যটনস্থলী হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ ইয়াৰ মাটিৰ গাঁথনি কংক্ৰিটেৰে শক্তিশালী কৰাৰ প্ৰস্তাৱ নিয়মিতভাৱে আগবঢ়োৱা হৈছে। অৱশ্যে স্থানীয় চৰকাৰে এতিয়ালৈকে কোনো প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা নাই।^[15]

অৱস্থান

ছেইণ্ট এলিজাবেথ দুৰ্গ ইউক্ৰেইনৰ কেন্দ্ৰীয় অংশৰ ক্ৰোপিভনিত্স্কি চহৰত অৱস্থিত। দুৰ্গটো ইনহুল নদীৰ উপত্যকাৰ ওচৰত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ ভৌগোলিক অৱস্থান প্ৰায়। দুৰ্গৰ অৱশিষ্ট মাটিৰ প্ৰাচীৰসমূহ বৰ্তমান চহৰখনৰ কেন্দ্ৰৰ ওচৰত, উশাকোভা পথৰ ১ নম্বৰ ঠিকনাত অৱস্থিত।

দুৰ্গটো ইনহুল নদীৰ পশ্চিম পাৰৰ এক উচ্চভূমিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। অঞ্চলটোৰ উপত্যকা, সৰু নদী আৰু খাৱৈসমূহে দুৰ্গটোৰ চাৰিওফালে প্ৰাকৃতিক প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা হিচাপে কাম কৰিছিল। ইয়াৰ অৱস্থান সেই সময়ৰ বাণিজ্যিক আৰু সামৰিক পথসমূহৰ সংযোগস্থলৰ ওচৰত আছিল।

তথ্যসূত্ৰ

↑ Фортеця святої Єлисавети Кропивницький, Кіровоградська область
↑ The St. Elizabeth Fortress, Kropyvnytskyi
↑ на доповіді Сената «Генваря 4 дня 1752 года подписано Ея императорского Величества рукою тако: быть по сему, а данную генерал майору Глебову инструкцию велено оной крепости учинить наперед план и для рассмотрения прислать в военную коллегию». Центральний державний військово-історичний архів Росії Ф.349, інв.№ 9, спр.1445, стор.2-4
↑ Хто креслив перші плани фортеці Святої Єлисавети
↑ Фортеця Святої Єлисавети
↑ Об учреждении Губернского города в Екатеринославском Наместничестве, под названием Екатеринославля, и о составлении сего Наместничества из 15 уездов
↑ О устройстве новых укреплений по границам Екатеринославской губернии
↑ Гісцова Л. З. Архів Коша Запорозького. Приватне листування Петра Калнишевського. «Київська старовина», 1992, № 3
↑ Скальковський А. О. Історія Нової Січі або останнього Коша Запорозького, ч. 1—3, Дніпропетровськ, 1994.
↑ Лицо с незаконченным медицинским образованием и прошедшее несколько лет практической выучки
↑ "1 липня – день заснування фортеці святої Єлисавети: Невивчена історія неунікальної фортеці - Медіапортал DOZOR". dozor.kr.ua. https://dozor.kr.ua/post/1-lipnya-den-zasnuvannya-fortetsi-svyatoi-elisaveti-nevivchena-istoriya-neunikalnoi-fortetsi-2035.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-07-24.
↑ Кривенко В. Герб і прапор Кіровограда // Знак. — 1998. — № 17. — С. 5.
↑ Історичні вали фортеці Св. Єлисавети
↑ "Загальноукраїнський том Національної книги пам'яті жертв Голодомору 1932–1933 років в Україні". Archived from the original on 2023-11-22. https://web.archive.org/web/20231122175003/https://holodomormuseum.org.ua/wp-content/uploads/2019/10/zvedeniy_tom_nkp.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-08-24.
↑ ФОРТЕЦЯ СВ. ЄЛИСАВЕТИ: ЯКОЮ ВОНА Є І ЯКОЮ МАЄ СТАТИ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

গ্ৰন্থৰাজি

Соколов Г. И. Историческая и статистическая записка о военном городе Елисаветграде // Записки Одесского общества истории и древностей. — Т. 2. — 1848. — С. 386–395;
Українське козацтво: Мала енциклопедія. — Київ; Запоріжжя, 2005.
Архів фортеці Єлисавети в ІР НБУВ / Інгульський степ, альманах. К. 2016.

[1] Фортеця святої Єлисавети Кропивницький, Кіровоградська область

[2] The St. Elizabeth Fortress, Kropyvnytskyi

[3] на доповіді Сената «Генваря 4 дня 1752 года подписано Ея императорского Величества рукою тако: быть по сему, а данную генерал майору Глебову инструкцию велено оной крепости учинить наперед план и для рассмотрения прислать в военную коллегию». Центральний державний військово-історичний архів Росії Ф.349, інв.№ 9, спр.1445, стор.2-4

[4] Хто креслив перші плани фортеці Святої Єлисавети

[5] Фортеця Святої Єлисавети

[6] Об учреждении Губернского города в Екатеринославском Наместничестве, под названием Екатеринославля, и о составлении сего Наместничества из 15 уездов

[7] О устройстве новых укреплений по границам Екатеринославской губернии

[8] Гісцова Л. З. Архів Коша Запорозького. Приватне листування Петра Калнишевського. «Київська старовина», 1992, № 3

[9] Скальковський А. О. Історія Нової Січі або останнього Коша Запорозького, ч. 1—3, Дніпропетровськ, 1994.

[10] Лицо с незаконченным медицинским образованием и прошедшее несколько лет практической выучки

[dozor-11] "1 липня – день заснування фортеці святої Єлисавети: Невивчена історія неунікальної фортеці - Медіапортал DOZOR". dozor.kr.ua. https://dozor.kr.ua/post/1-lipnya-den-zasnuvannya-fortetsi-svyatoi-elisaveti-nevivchena-istoriya-neunikalnoi-fortetsi-2035.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-07-24.

[12] Кривенко В. Герб і прапор Кіровограда // Знак. — 1998. — № 17. — С. 5.

[13] Історичні вали фортеці Св. Єлисавети

[14] "Загальноукраїнський том Національної книги пам'яті жертв Голодомору 1932–1933 років в Україні". Archived from the original on 2023-11-22. https://web.archive.org/web/20231122175003/https://holodomormuseum.org.ua/wp-content/uploads/2019/10/zvedeniy_tom_nkp.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-08-24.

[15] ФОРТЕЦЯ СВ. ЄЛИСАВЕТИ: ЯКОЮ ВОНА Є І ЯКОЮ МАЄ СТАТИ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]