ছেইণ্ট মাইকেলৰ সোণালী-গম্বুজযুক্ত মঠ

ছেইণ্ট মাইকেলৰ সোণালী-গম্বুজযুক্ত মঠ
ছেইণ্ট মাইকেলৰ সোণালী-গম্বুজযুক্ত মঠ Свято-Михайлівський Золотоверхий монастир
	মঠ
	২০১৭ চনত পশ্চিম দিশৰপৰা দেখা মঠৰ দৃশ্য
প্ৰতিষ্ঠা	১১০৮–১১১৩
প্ৰতিস্থাপক	দ্বিতীয় স্ভিয়াতোপল্ক

ছেইণ্ট মাইকেলৰ সোণালী-গম্বুজযুক্ত মঠ হৈছে ইউক্ৰেইনৰ ৰাজধানী কিয়েভত অৱস্থিত এটা সক্ৰিয় মঠ। এই মঠটো প্ৰধান ফেৰেংগা মাইকেলৰ নামত উছৰ্গা কৰা হৈছে। এই ঐতিহাসিক মঠটো দ্নিপ্ৰ নৈৰ পাৰৰ এটা ওখ পাহাৰৰ ওপৰত, ছেইণ্ট ছফিয়া কেথেড্ৰেলৰ উত্তৰ-পূব দিশত অৱস্থিত। এই স্থানটো পুৰণি কিয়েভৰ ঐতিহাসিক প্ৰশাসনিক অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত আৰু ইয়াৰপৰা চহৰখনৰ পুৰণি বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ পদিল অঞ্চলটো দেখা পোৱা যায়। ২০১৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহৰপৰা এই মঠটো ইউক্ৰেইনৰ অৰ্থডক্স চাৰ্চৰ মুখ্য কাৰ্যালয় হিচাপে ব্যৱহৃত হৈ আহিছে।

মধ্যযুগত কিয়েভান ৰাছৰ শাসক দ্বিতীয় স্ভিয়াতোপল্ক ইজিয়াছ্লাভিচে এই মঠটো মূলতঃ নিৰ্মাণ কৰিছিল। বৰ্তমানৰ মঠ চৌহদটো কেথেড্ৰেল গীৰ্জা, ১৭১৩ চনত নিৰ্মিত পৱিত্ৰ পাঁচনি তথা ধৰ্মপ্ৰচাৰক জন দ্য থিঅ'লজিয়ানৰ ৰেফেক্টৰী গীৰ্জা, ১৭৬০ চনত নিৰ্মিত অৰ্থনৈতিক প্ৰৱেশদ্বাৰ আৰু ১৭১০-ৰ দশকত সংযোজন কৰা ঘণ্টা ঘৰ (বেল টাৱাৰ) লৈ গঠিত। ১৮ শতিকাত এই মঠৰ বাহ্যিক গাঁথনিটো ইউক্ৰেনীয় বাৰোক শৈলীত পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল; অৱশ্যে ইয়াৰ অভ্যন্তৰভাগত মূল বাইজেণ্টাইন স্থাপত্যশৈলী অক্ষুণ্ণ ৰখা হৈছে।

১৯৩০-ৰ দশকত ছোভিয়েট কৰ্তৃপক্ষই কেথেড্ৰেল গীৰ্জাকে ধৰি এই মঠৰ বহুলাংশ ধ্বংস কৰি পেলাইছিল। ১৯৯১ চনত ইউক্ৰেইনে স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পাছত এই সমগ্ৰ মঠ চৌহদটো পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয় আৰু ১৯৯৯ চনত কেথেড্ৰেলখন পুনৰ আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়।

ইতিহাস

প্ৰাৰম্ভিক বৰ্ষসমূহ

মধ্যযুগীয় কিয়েভত বহুতো গীৰ্জা আছিল, কিন্তু তাৰে প্ৰায় আটাইবোৰ কাঠৰে নিৰ্মিত হোৱাৰ বাবে বৰ্তমান এটাও বাচি থকা নাই।^[1] ১০৫০-ৰ দশকত, যেতিয়া কিয়েভ কিয়েভান ৰাছ ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল, তেতিয়া কিয়েভৰ গ্ৰেণ্ড প্ৰিন্স প্ৰথম ইজিয়াছ্লাভে ছেইণ্ট ছফিয়া কেথেড্ৰেলৰ ওচৰতে ঠেলানিকাৰ ছেইণ্ট ডেমেট্ৰিয়াছৰ নামত এটা মঠ নিৰ্মাণ কৰিছিল।^[2]^[3] এই মঠৰ মুৰব্বীসকল আছিল কিয়েভ পেচাৰস্ক লাভ্ৰাৰ হেগুমেন (মঠাধিকাৰ) সকল।^[4]

লাউৰেণ্টিয়ান কডেস্কৰ ১১০৮ চনৰ এক ইতিবৃত্ত অনুসৰি, ইজিয়াছ্লাভৰ পুত্ৰ দ্বিতীয় স্ভিয়াতোপল্কে কিয়েভত এটা শিলৰ গীৰ্জা স্থাপন কৰিছিল,^[5] আৰু একে সময়তে ছেইণ্ট মাইকেলৰ মঠখনো প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।^[6] সেই সময়ৰ বুৰঞ্জীসমূহত ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠা সম্পৰ্কে কোনো বিশেষ বিৱৰণ পোৱা নাযায়। সম্ভৱতঃ স্ভিয়াতোপল্কে ছেইণ্ট ডেমেট্ৰিয়াছ মঠৰ প্ৰাংগনৰ ভিতৰতে নতুন মঠটোৰ বাবে কেথেড্ৰেলখন নিৰ্মাণ কৰিছিল। ১৪ শতিকাৰ শেষৰ ভাগৰ আগলৈকে ছেইণ্ট মাইকেলৰ মঠৰ কোনো ऐतिहासिक উল্লেখ পোৱা নাযায়।^[3] এই গীৰ্জাটো স্ভিয়াতোপল্কৰ আৰাধ্য সন্ত প্ৰধান ফেৰেংগা মাইকেলৰ নামত উছৰ্গা কৰা হৈছিল,^[2] যিহেতু মাইকেলক যুদ্ধৰ বিজয়ৰ সন্ত বুলি গণ্য কৰা হয়, সেয়েহে সম্ভৱতঃ পোলোভচিয়ানসকলৰ বিৰুদ্ধে লাভ কৰা বিজয়ৰ স্মৃতিত ইয়াক নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^[7]

ছেইণ্ট মাইকেলৰ মঠৰ নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ সঠিক তাৰিখ জনা নাযায়।^[8] ইয়াক ১১০৮ আৰু ১১১৩ চনৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়,^[9] আৰু ১১১৩ চনতে স্ভিয়াতোপল্কক এই কেথেড্ৰেলত সমাধিস্থ কৰা হৈছিল।^[10] পৰম্পৰাগত বিশ্বাস অনুসৰি, তেওঁৰ শাসনকালতে ছেইণ্ট বাৰবাৰাৰ পৱিত্ৰ অৱশেষসমূহ ইয়ালৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। তেওঁ পোলেণ্ডৰ ৰজাসকলৰ এজন তলতীয়া ৰজা আছিল, যিয়ে তেওঁক মঠৰ হেগুমেন বাছনি কৰাৰ স্বাধীনতা দিছিল।^[6] এই কেথেড্ৰেলৰ গম্বুজটোৱেই সম্ভৱতঃ কিয়েভান ৰাছৰ ভিতৰত প্ৰথম সোণালী প্ৰলেপ দিয়া গম্বুজ আছিল,^[11] আৰু এই কাৰণেই মঠটোক "সোণালী-গম্বুজযুক্ত" বুলি নামকৰণ কৰা হৈছিল।^[6]

মধ্যযুগৰ সময়ছোৱাত এই কেথেড্ৰেলখন শাসকীয় ইজিয়াছ্লাভিচ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ সমাধিস্থল হৈ পৰিছিল।^[12] ১১২৮ চনৰ আশে-পাশে এই মঠটো পেচাৰস্ক লাভ্ৰাৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহে।^[13] ১২৪০ চনত মংগোলীয় আক্ৰমণৰ সময়ত কিয়েভ দখল কৰাৰ পাছত ছেইণ্ট মাইকেলৰ মঠখন ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল আৰু ইয়াত লুট-পাত চলোৱা হৈছিল।^[14] এই আক্ৰমণ আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী ৰাজনৈতিক হিংসাৰ পিছতেও মঠটো বাচি আছিল,^[9] কিন্তু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠানিক কাম-কাজ বন্ধ হৈ পৰিছিল।^[13] ১৩৯৮ চনৰ নথি-পত্ৰতহে ইয়াক পুনৰ উল্লেখ কৰা দেখা যায়,^[12] আৰু প্ৰথম ছিগিজমুণ্ডৰ ১৫২৩ চনৰ এখন চনদত বৰ্ণনা কৰা অনুসৰি ১৪৭০ চনত মঠটো জনশূন্য অৱস্থাত আছিল।^[15] ১৪৮২ চনত ক্ৰিমিয়ান খান মেনি প্ৰথম গিৰায়ৰ কিয়েভ আক্ৰমণৰ সময়ত মঠটো পুনৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়,^[6] যাৰ পিছত ইয়াক পৰিত্যাগ কৰা হৈছিল।^[8] পৰৱৰ্তী সময়ত ১৪hide৯৬ চনত ই পুনৰ সক্ৰিয় হৈ উঠে,^[16] যাৰ কিছুসময়ৰ পিছৰেপৰা ইয়াৰ বাবে "সোণালী-গম্বুজযুক্ত" বিশেষণটো ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰা হয়।^[13]

১৬-১৭ শতিকা

১৬ শতিকাৰ ভিতৰত ছেইণ্ট মাইকেলৰ মঠ বৰ্তমানৰ ইউক্ৰেইন অঞ্চলৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় আৰু আঢ্যৱন্ত মঠসমূহৰ অন্যতম হৈ পৰিছিল।^[2]^[11] ১৫২৩ চনৰপৰা প্ৰথম ছিগিজমুণ্ডে এই মঠটোক বিশেষ স্বাধীনতা প্ৰদান কৰে আৰু ইয়াৰ পুনৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যত উৎসাহ যোগায়।^[8]

অষ্ট্ৰিয়ান সৈনিক তথা ৰাজনৈতিক দূত এৰিখ লাছটা ফন ষ্টে ব্লাউৱে ১৫৯৪ চনত কিয়েভ ভ্ৰমণ কৰিছিল। তেওঁ নিজৰ ভ্ৰমণ ডায়েৰীত মঠটোৰ বিষয়ে এইদৰে বৰ্ণনা কৰিছিল:^[17]^[18]^[19]

এইটো এটা সুন্দৰ ভৱন। ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত এটা ঘূৰণীয়া গম্বুজ আছে, যাৰ চালখন সোণালী ৰঙৰ। ভিতৰৰ গায়কদল বহা অংশটো (Choir) ম'জাইকেৰে সজোৱা হৈছে। মজিয়াখন সৰু সৰু ৰঙীন পাথৰেৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছে। প্ৰধান বেদীৰ ঠিক বিপৰীত দিশত থকা প্ৰৱেশদ্বাৰেৰে গীৰ্জাত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই বাঁহপিনে এটা কাঠৰ বাকচ দেখা পোৱা যায়। ইয়াত এজন ৰজাৰ কন্যা, পৱিত্ৰ কুমাৰী বাৰবাৰাৰ শৰীৰ সংৰক্ষিত হৈ আছে। তেওঁৰ আকৃতি চাই অনুমান কৰিব পাৰি যে তেওঁ প্ৰায় ১২বছৰীয়া এজনী ছোৱালী аছিল। এক মিহি কাপোৰেৰে ভৰিৰ তলুৱালৈকে ঢাকি ৰখা তেওঁৰ শৰীৰটো এতিয়াও পচি যোৱা নাই। মই নিজেই তেওঁৰ ভৰি স্পৰ্শ কৰি চাইছিলোঁ, যাৰ ফলত মই গম পালোঁ যে সেইবোৰ এতিয়াও টান আৰু অক্ষয় হৈ আছে। তেওঁৰ মূৰত কাঠৰ ওপৰত সোণালী প্ৰলেপ দিয়া এটা মুকুট আছে।
— এৰিখ লাছটা ফন ষ্টে ব্লাউ (অনুবাদ: অৰেষ্ট চুবটেলনি), Habsburgs and Zaporozhian Cossacks (1594)

১৭ শতিকাত চহৰখনৰ বেছিভাগ অৰ্থডক্স ধৰ্মযাজক আৰু মঠ গ্ৰীক কেথলিক ইউনিৱেট চাৰ্চলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল যদিও ছেইণ্ট মাইকেলৰ মঠখনে নিজৰ অৰ্থডক্স মতাদৰ্শ অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিল।^[9] ১৬১২ চনত পোলেণ্ডৰ ৰজা তৃতীয় ছিগিজমুণ্ড ভাছাই এই মঠটো ইউনিৱেট চাৰ্চক অৰ্পণ কৰিছিল, যদিও ইউনিৱেট চাৰ্চে কেতিয়াও মঠটো আৰু ইয়াৰ সম্পত্তিৰ ওপৰত নিজৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিব নোৱাৰিলে।^[6] ১৬১৩ চনত ইয়াত এটা কাঠৰ ৰেফেক্টৰী গীৰ্জা নিৰ্মাণ কৰা হয়।^[12] ১৬১৮ চনত এণ্টনি গ্ৰেভকোভিচ নামৰ এজন ধৰ্মীয় নেতাই মঠৰ ওপৰত নিজৰ কৰ্তৃত্ব বিস্তাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত এক তীব্ৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি হয়— জাপোৰোজিয়ান কচাকসকলে তেওঁক বন্দী কৰে আৰু ভিডুবিচি মঠৰ বিপৰীত দিশত থকা এটা খালত পেলাই ডুবাই মাৰে।^[20]

১৬২০ চনত ছেইণ্ট মাইকেলৰ মঠাধিকাৰ জব বৰেটস্কিয়ে মঠৰ কেথেড্ৰেলখনক নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰা 'কিয়েভ, গালিচিয়া আৰু সমগ্ৰ ৰাছৰ মেট্ৰ’পলিচ'ৰ মুখ্য আসন হিচাপে গঢ়ি তোলে।^[12] তেওঁৰ কাৰ্যকালতে মঠৰ ঘণ্টা ঘৰ (বেল টাৱাৰ) আৰু ৰেফেক্টৰী নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^[16] বৰেটস্কিৰ অধীনত মঠৰ ওচৰতে (বৰ্তমানৰ কিয়েভ ফুনিকুলাৰৰ ওপৰৰ ষ্টেচন থকা স্থানত) সন্ন্যাসিনীসকলৰ বাবে এটা আশ্ৰম বা কনভেণ্ট স্থাপন কৰা হয়।^[15]^{[note 1]} এই সময়ছোৱাতে ইয়াত এটা ছপাখানাও স্থাপন কৰা হৈছিল।^[12] কিয়েভৰ সন্ন্যাসী আথানাচিয়াছ কালনফইস্কিৰ ১৬৩৮ চনৰ এখন মানচিত্ৰত আৰু ১৬৫১ চনৰ ওলন্দাজসকলৰ এটা অংকনত এই মঠটোক একক গম্বুজযুক্ত হিচাপে দেখুওৱা হৈছে।^[15]

মধ্যযুগীয় কেথেড্ৰেলখনৰ পুনৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ কথা ফৰাচী অভিযন্তা গুইলুম লে ভাছেউৰ ডি বাউপ্লেনৰ ১৬৫০ চনৰ এক বৰ্ণনাত উল্লেখ পোৱা যায়।^[15] ১৬৫৪ চনৰ গৰমৰ দিনত কিয়েভ ভ্ৰমণলৈ অহা ছিৰিয়াৰ ভ্ৰমণকাৰী তথা লেখক পল অৱ আলেপ্পোৱে এই মঠটো দৰ্শন কৰিছিল।^[21] গীৰ্জাটোৰ বৰ্ণনা দি তেওঁ ইয়াক কিয়েভৰ ছেইণ্ট ছফিয়া আৰু কনষ্টেণ্টিনোপলৰ হাগিয়া ছফিয়াৰ সৈতে তুলনা কৰি লিখিছিল:^[22]

মনোমোহা, ওখ আৰু আভিজাত্যপূৰ্ণ মূল গীৰ্জাটোৰ বাহিৰে সমগ্ৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য কাঠৰ আছিল। মূল গীৰ্জাটো শিল আৰু চূণেৰে নিৰ্মিত আৰু ইয়াৰ ওখ গম্বুজটো সোণালী আভাৰে জিলিকি থাকে। এই গীৰ্জাটোত মাত্ৰ এটা ডাঙৰ কেন্দ্ৰীয় হল বা নেভ (Nave) আছে। ইয়াৰ চাৰিওফালে কাঁচৰ খিৰিকীৰে সুন্দৰ পোহৰৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। মই বৰ্ণনা কৰা এই তিনিওখন গীৰ্জাই একে স্থাপত্যশৈলীৰ আৰু একে সময়ৰে।

১৮ শতিকা

১৭১২ চনত মঠৰ ওচৰতে বাস কৰা ছেইণ্ট মাইকেলৰ সন্ন্যাসিনীসকলক কিয়েভৰ পদিল জিলাৰ এটা সুকীয়া প্ৰতিষ্ঠানলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়।^[6] ১৬৭৬ চনত জুইত ধ্বংস হোৱা কিয়েভৰ ছাইমন গীৰ্জাৰ ইটাৰে ১৭১৩–১৭১৫ চনৰ ভিতৰত ইউক্ৰেনীয় বাৰোক শৈলীত মঠৰ ৰেফেক্টৰী গীৰ্জাটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^[23]

১৮ শতিকাত নিৰ্মিত কেথেড্ৰেলৰ পশ্চিম দিশৰ অংশটোৰ ভেটিৰ অৱশেষ আজিও সংৰক্ষিত হৈ আছে।^[24] ১৭ শতিকাৰ শেষৰফালে আৰু ১৮ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে কেথেড্ৰেলখনৰ চলোৱা সম্প্ৰসাৰণ কাৰ্যৰ ভেটিসমূহৰপৰা দেখা যায় যে, প্ৰথমে ইয়াৰ উত্তৰ দিশৰ অংশটো যোগ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ১৭০৯ চনত দক্ষিণ দিশৰ অংশটো আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত পশ্চিম দিশৰ অংশটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মূল গীৰ্জাৰ পুৰণি দেৱালবোৰ ভাঙি কেথেড্ৰেলখন ডাঙৰ কৰাৰ বাবে গাঁথনিটো কম শক্তিশালী মাটিৰ (অধিক ওজন ল’ব নোৱাৰা মাটি) ওপৰত পৰিছিল। সেয়েহে সমগ্ৰ গাঁথনিটোক শক্তিশালী কৰিবলৈ উৰন্ত ধৰণীয়াল (Flying Buttresses) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^[25]

১৮ শতিকাৰ শেষৰফালে মঠৰ কেইবাটাও সম্পত্তি বিক্ৰী কৰি দিয়া হয়।^[13] ১৭৮৬ চনত সম্ৰাজ্ঞী কেথেৰিণ দ্য গ্ৰেটে জাৰি কৰা এটা আদেশৰ পিছত মঠখনে ইয়াৰ সকলো ভূমি সম্পত্তি হেৰুৱাই পেলায়। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে মঠত থাকিব পৰা সন্ন্যাসীৰ সংখ্যা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পায় আৰু সকলো ধৰণৰ নতুন নিৰ্মাণ কাৰ্য সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ হৈ পৰে।^[26]

১৯ শতিকা

১৮০০ চনত এই মঠখন চেৰ্নিহিভৰ বিচপ আৰু কিয়েভ ডায়’চিছৰ ভাইকাৰসকলৰ বাসস্থান হৈ পৰে।^[6] ১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মঠ চৌহদত এটা পুথিভঁৰাল, এখন শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ স্কুল আৰু এখন সংগীত গায়কদলৰ স্কুল আছিল। এই সময়ছোৱাত গীৰ্জাৰ গায়কদলসমূহৰ বিকাশ ঘটাৰ বাবে মঠ কৰ্তৃপক্ষই সংগীত শিক্ষাক প্ৰথম অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল। কিয়েভ ধৰ্মীয় অঞ্চলৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ছেইণ্ট মাইকেলৰ এই গায়কদলটো চহৰখনৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ প্ৰাচীন গায়কদলসমূহৰ অন্যতম আছিল।^[27] ১৮৮৬ চনত ইয়াত এখন গায়কী বিদ্যালয় খোলা হয়, যিখন ১৯২০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিলৈকে সক্ৰিয় আছিল।^[15] ১৯ শতিকাৰ সময়ছোৱাত ছেইণ্ট মাইকেলৰ মঠত প্ৰায় ২৪০ জন পৰ্যন্ত সন্ন্যাসী আছিল।^[28]

১৮৮০-ৰ দশকত ৰাছিয়ান কলা ইতিহাসবিদ এড্ৰিয়ান প্ৰাখভে কেথেড্ৰেলৰ ১২ শতিকাৰ কেইটামান ম'জাইক আৰু ফ্ৰেস্কো আৱিষ্কাৰ কৰে, যিবোৰ তেওঁ চাফা কৰি সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। তেওঁ এই চিত্ৰসমূহৰ প্ৰকৃত আকাৰৰ তেলচিত্ৰৰ প্ৰতিলিপি তৈয়াৰ কৰিছিল আৰু সংৰক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ আলোকচিত্ৰ তুলি ৰাখিছিল। তেওঁৰ এই কামৰ প্ৰতিলিপিসমূহ ১৮৮৩ চনত ছেইণ্ট পিটাৰ্চবাৰ্গ আৰু ১৮৮৪ চনত ওডেছাত প্ৰদৰ্শিত হৈছিল।^[29]

১৮৮৮ চনত কেথেড্ৰেলখনত এটা গৰম বতাহৰদ্বাৰা উত্তাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্যৱস্থা (Hot air heating system) স্থাপন কৰা হয় আৰু মজিয়াখন নতুনকৈ সজোৱা হয়। অৱশ্যে ইয়াৰ ভিতৰৰ সজ্জা অপৰিৱৰ্তিত ৰখা হৈছিল। মঠৰ প্ৰাংগনত নিৰ্মাণ কাৰ্য ১৯০২ চনলৈকে চলি আছিল, যাৰ ভিতৰত তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে এটা ডাঙৰ হোটেল আৰু সন্ন্যাসীসকলৰ কোঠাৰ বাবে এটা নতুন ভৱন নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^[30]

স্থাপত্য

মঠৰ চাৰিটা প্ৰধান ভৱন আছিল ক্ৰমে— গম্বুজযুক্ত কেথেড্ৰেল, ৰেফেক্টৰী, তীৰ্থযাত্ৰী তথা অতিথি থকা হোটেল (মূলতঃ ১৮৫৮ চনত নিৰ্মিত) আৰু হেগুমেন বা মঠাধিকাৰৰ আৱাসগৃহ (প্ৰথমবাৰ ১৮৫৭ চনত নিৰ্মিত)।^[31] কেথেড্ৰেলৰ কেন্দ্ৰীয় অংশতে ১১ শতিকাৰ মূল গীৰ্জাটো অৱস্থিত আছিল,^[6] য’ত ইয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক একক গম্বুজটো আছিল।^[5] কেথেড্ৰেলৰ দক্ষিণ দিশত সম্ভৱতঃ এটা সৰু গীৰ্জা সংলগ্ন হৈ আছিল, যিটো এটা বাপ্তিস্ম কক্ষ (Baptistery) আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। মূল কেথেড্ৰেলখনৰ দৰেই এই বাপ্তিস্ম কক্ষৰ ওপৰতো এটা গম্বুজ থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।^[32]

তাৰিখ, শৈলী আৰু স্থপতিসকল

মধ্যযুগীয় মঠ নিৰ্মাণৰ সৈতে জড়িত স্থপতি আৰু শিল্পীসকলৰ নাম জনা নাযায়, কিন্তু পৰম্পৰাগতভাৱে ধাৰণা কৰা হয় যে কিয়েভ পেচাৰস্ক লাভ্ৰাৰ চিত্ৰসমূহৰ সৈতে জড়িত আইকন চিত্ৰশিল্পী আলিপিয়াছ অৱ দ্য কেভছ এই কেথেড্ৰেল গীৰ্জাৰ অলংকৰণ কাৰ্যত জড়িত আছিল।^[33]

কেথেড্ৰেল (১১-২০ শতিকাৰ গাঁথনি)

১১ শতিকাৰ কেথেড্ৰেলখন গুহা মঠৰ অনুমান কেথেড্ৰেলৰ আৰ্হিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াক কিয়েভান ৰাছৰ সময়ত প্ৰচলিত গ্ৰীক ক্ৰছ পৰিকল্পনাৰে ডিজাইন কৰা হৈছিল, যিটো বাইজেণ্টাইন শৈলীত নিৰ্মিত গীৰ্জাসমূহৰপৰা লোৱা হৈছিল আৰু ইয়াত ছটা স্তম্ভ আছিল।^[5] ইয়াৰ পূব দিশত তিনিটা নেভ আৰু তিনিটা এপ্স আছিল।^[13] ১৬৩৮ আৰু ১৬৫১ চনৰ কিয়েভৰ মানচিত্ৰত কেথেড্ৰেলখনক ইয়াৰ একক গম্বুজৰ সৈতে দেখুওৱা হৈছে।^[33] গায়কদল বহা অংশলৈ যোৱা এটা চিৰি থকা এটা টাৱাৰো আছিল; সেই সময়ত সাধাৰণতে দেখা পোৱাৰ দৰে ই মূল ব্লকৰপৰা ওলাই থকাৰ পৰিৱৰ্তে নাৰ্থেক্সৰ উত্তৰ অংশত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।^[32] কচাক কমাণ্ডাৰ বোহদান খমেলনিটস্কিৰ অনুদান ব্যৱহাৰ কৰি কেথেড্ৰেলৰ গম্বুজটোত সোণালী প্ৰলেপ দিয়া হৈছিল, যেতিয়া তেওঁ জাপোৰোজিয়ান হষ্টৰ হেটমেন আছিল।^[12]

১৬ শতিকাৰ ভিতৰত ভৱনটো সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰা হৈছিল, কিন্তু কেথেড্ৰেলৰ মূল পৰিৱৰ্তনসমূহ এক শতিকা পিছতহে ঘটিছিল।^[2] কিয়েভৰ বহুতো বাইজেণ্টাইন গীৰ্জাৰ দৰেই ১৭ আৰু ১৮ শতিকাৰ সময়ছোৱাত কেথেড্ৰেলখন পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয় আৰু ইয়াক এটা বাৰোক বাহ্যিক ৰূপ দিয়া হয়।^[9] ১৭১৫ আৰু ১৭৩১ চনত মূল ভৱনটোৰ সৈতে দুটা পাৰ্শ্বৱৰ্তী অংশ (দক্ষিণৰপৰা ছেইণ্ট কেথেৰিণ আৰু উত্তৰৰপৰা ছেইণ্ট বাৰবাৰা) যোগ কৰা হৈছিল।^[12] ১৫ শতিকাৰ চাৰ্চ অৱ দ্য এণ্ট্ৰি অৱ দ্য লৰ্ড ইনটু জেৰুজালেমৰ স্থানত নিৰ্মিত ছেইণ্ট কেথেৰিণ অংশৰ খৰচ প্ৰথম পিটাৰ আৰু ৰাছিয়াৰ প্ৰথম কেথেৰিণে বহন কৰিছিল।^[15] একে সময়তে পুৰণি উত্তৰ আৰু দক্ষিণ দেৱালত ডাঙৰ ধেনুভিৰীয়া গাঁথনি কৰা হৈছিল। এই ধেনুভিৰীয়া গাঁথনিয়ে মূল গাঁথনিটো দুৰ্বল কৰি পেলাইছিল আৰু ইয়াৰ বাবে ১৭৪৬ চনত এক মহলাৰ কোঠাৰ সৈতে বিশাল উৰন্ত ধৰণীয়াল (Flying Buttresses) আৰু পশ্চিম মুখভাগত দুটা ওখ অংশ যোগ কৰাটো প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিছিল।^[12]

১৭৪৬ আৰু ১৭৫৪ চনৰ ভিতৰত কেথেড্ৰেলখন বহু পৰিমাণে পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়, যাৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় গম্বুজটো চাৰিটা ভাগত বিভক্ত হৈ পৰে। তাৰ পিছত এটা সাতটা গম্বুজযুক্ত গাঁথনি সৃষ্টি কৰা হয়।^[34] শতিকাজুৰি কেথেড্ৰেলখন ডাঙৰ কৰাৰ ফলত ইয়াৰ ভিতৰভাগ ক্ৰমান্বয়ে আন্ধাৰ হৈ পৰিছিল।^[5] ১৮৮৮ চনত ১৭১৮ চনৰ আইকন'ষ্টাচিছৰ ওপৰৰ তৰপসমূহ আঁতৰোৱা হয়, যেতিয়া ইউকাৰিষ্ট ম'জাইক আৱিষ্কাৰ হয়। ১৯০৮ চনত কেথেড্ৰেলখনত মজিয়াৰ তলত উত্তাপৰ ব্যৱস্থা, নতুন পাৰ্কেট মজিয়া আৰু প্ৰৱেশদ্বাৰৰ বাবে ভেষ্টিবিউল প্ৰদান কৰা হয়।^[15]

পুনৰ নিৰ্মিত কেথেড্ৰেল

১৯৯২ চনত মঠটো পুনৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ পূৰ্বে সেই স্থানত খনন কাৰ্য চলোৱাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়।^[1] ইউক্ৰেইন চৰকাৰে ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক কীৰ্তিচিহ্নসমূহ পুনৰ নিৰ্মাণৰ বাবে এটা খচৰা কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰে আৰু ১৯৯৮ চনত অগ্ৰাধিকাৰ ভিত্তিত পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিবলগীয়া ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক কীৰ্তিচিহ্নৰ তালিকাখনত অনুমোদন জনোৱা হয়।^[1]^{[note 2]}

পুৰণি কেথেড্ৰেলৰ এটা অংশ আৱিষ্কাৰ কৰা হয় আৰু ই এতিয়াও অক্ষত অৱস্থাত থকা পোৱা যায়; এই গাঁথনিটোৱে বৰ্তমানৰ কেথেড্ৰেলৰ ক্ৰিপ্ট (ভূ-গৰ্ভস্থ কক্ষ)-ৰ এটা অংশ গঠন কৰিছে।^[35]

বাহ্যিকভাগ

কেথেড্ৰেলখন ১৯৩০-ৰ দশকত শেহতীয়াকৈ দেখা পোৱা ৰূপত বা ১৮৪০ চনত স্থপতি পাভলো স্পাৰোৱে সবিশেষ ৰেকৰ্ড প্ৰস্তুত কৰা অৱস্থাত পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিব পৰা গ'লহেঁতেন। ইয়াক প্ৰথমবাৰৰ বাবে ইউক্ৰেনীয় বাৰোক শৈলীত পুনৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ সময়ৰ ৰূপত পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়, যাতে এই সময়ছোৱাৰ পিছত কৰা সম্প্ৰসাৰণসমূহ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা এৰাই চলিব পৰা যায় যিবোৰে গাঁথনিগত সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছিল।^[36]

কেথেড্ৰেলৰ মুঠ মাটি-কালি ৭৪.৫ বৰ্গ মিটাৰ; ইয়াৰ উচ্চতা ৩৯ মিটাৰ; আৰু কেন্দ্ৰীয় ক্ৰছটো ৪.২ মিটাৰ ওখ।^[37] ভৱনটোৰ দেৱাল আৰু ভল্টসমূহ ইটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।^[36] বাহিৰৰ দেৱালবোৰ নীলা, আৰু ওলাই থকা অংশবোৰ বগা বা সোণালী ৰঙেৰে অঁকা হৈছে।^[37] কেথেড্ৰেলৰ দেৱালবোৰ ১১ শতিকাৰ ভেটিৰ স্তৰতকৈ প্ৰায় ৫০ চেণ্টিমিটাৰ ওপৰত আছে। মূল ভেটি আৰু এটা চিৰি ১৯৩০-ৰ দশকত ধ্বংস হোৱা নাছিল আৰু সেইবোৰ চাব পৰা যায়।^[36] নতুনকৈ নিৰ্মিত কংক্ৰিটৰ ভেটিসমূহ ১৫ মিটাৰ গভীৰতালৈ যোৱাকৈ ডিজাইন কৰা হৈছিল, কিন্তু তথাপি মাটিৰ তলত পোত খাই থকা অৱশেষসমূহ পৰীক্ষা কৰাৰ অনুমতি দিয়ে।^[38]

অভ্যন্তৰভাগ

ভিতৰভাগ সম্পূৰ্ণৰূপে অংকন কৰা হৈছিল, কেন্দ্ৰীয় অংশটো প্ৰাচীন ৰাছৰ ফ্ৰেস্কো শৈলীত আৰু পাৰ্শ্বৱৰ্তী অংশসমূহ বাৰোক শৈলীত সজোৱা হৈছিল। প্ৰধান বেদী আৰু মূল গম্বুজৰ বাবে নতুন ম'জাইক অৰ্ডৰ কৰা হৈছিল।^[39]

ভিতৰৰ সজ্জা, ম'জাইক আৰু ফ্ৰেস্কোসমূহ ২০০০ চনলৈকে সম্পূৰ্ণ হোৱা নাছিল।^[13] কিছুমান চিত্ৰ আৰ্কাইভ আলোকচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি পুনৰ সৃষ্টি কৰিব পৰা গৈছিল, কিন্তু ছেইণ্ট কেথেৰিণ অংশৰ চিত্ৰসমূহৰ বাবে আন ভৱনসমূহৰ ১৮ শতিকাৰ চিত্ৰৰ উদাহৰণ ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল।^[40] কেথেড্ৰেলৰ ভিতৰভাগৰ পুনৰ নিৰ্মাণে উন্নত ৰং প্ৰযুক্তিৰ কাৰ্যকাৰিতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। কেইমৰ প্ৰক্ৰিয়া (Keim's process) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যিয়ে কলাকৰ্মসমূহক উপৰিভাগৰ লেতেৰা, পোহৰ, আৰ্দ্ৰতা, তাপমাত্ৰাৰ তাৰতম্য আৰু অণুজীৱৰ প্ৰভাৱৰ প্ৰতি অধিক প্ৰতিৰোধী কৰি তুলিছিল।^[41] ২০০১ আৰু ২০০৪ চনত মস্কোৰপৰা কিয়েভলৈ ১৮টা কলাকৰ্ম ওভতাই অনা হয়।^[13]

ৰেফেক্টৰী

ৰেফেক্টৰী গীৰ্জাটো হৈছে এটা সৰু, এক মহলীয়া গাঁথনি যিটো অৰ্থডক্স মঠসমূহৰ এক সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য। ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰৱেশদ্বাৰটো প্ৰথমতে উত্তৰ দিশত আছিল আৰু ইয়াক অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে সজোৱা হৈছিল। ১৭৮৭ চনত এই গীৰ্জাটোক শিলৰদ্বাৰা নিৰ্মিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল যাৰ ঘণ্টা ঘৰৰ ওপৰত এটা সোণালী প্ৰলেপ দিয়া ক্ৰছ আছিল আৰু লোহাৰ শ্বীটৰ চালখন সেউজীয়া ৰঙেৰে অঁকা হৈছিল, আনহাতে মূল চালখন লোহাৰ আছিল আৰু ৰঙা ৰঙৰ আছিল। আইকন'ষ্টাচিছৰ প্ৰৱেশদ্বাৰটো খোদিত আৰু সোণালী প্ৰলেপ দিয়া আছিল। ১৮৪৭ চনত স্পাৰোৱে প্ৰস্তুত কৰা এটা স্থাপত্য অংকনত ভৱনটোৰ তিনিটা প্ৰৱেশদ্বাৰ দেখুওৱা হৈছে।^[23] ১৮২৪ চনত চিহিৰিনৰ বিচপ আথানাচিয়াছৰ ৰেক্টৰশ্বিপৰ সময়ত ৰেফেক্টৰীৰ চালখন পুনৰ সেউজীয়া ৰং কৰা হয়, যাৰ দৰে মঠৰ অন্যান্য ভৱনসমূহৰ লোহাৰ চালবোৰো কৰা হৈছিল।^[42]

১৭১৫–১৭১৮ চনত কিয়েভৰ মেট্ৰ’পলিটান জোৱাছাফ ক্ৰকোভস্কিৰ খৰচত ৰেফেক্টৰী গীৰ্জাত এটা একক স্তৰৰ খোদিত কাঠৰ আৰু সোণালী প্ৰলেপ দিয়া আইকন'ষ্টাচিছ স্থাপন কৰা হৈছিল। ধাৰেণা কৰা হয় যে এই গীৰ্জাটো কুদ্ৰিয়াভকাৰ কিয়েভৰ ছাইমন গীৰ্জাৰ ইটা ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যিখন ১৬৭৬ চনত জুইত ধ্বংস হৈছিল।^[42] ১৮৮০ চনৰ এটা বৰ্ণনা অনুসৰি এই আইকন'ষ্টাচিছত পৱিত্ৰ আত্মাৰ সৈতে ভগৱান পিতৃ, অনাউঞ্চিয়েচন, মেৰী, যীশুৰ জন্ম, চাৰিজন ইভেঞ্জেলিষ্ট, এপিফেনী আৰু চাৰ্চত মাদাৰ অৱ গডৰ পৰিচয়ৰ চিত্ৰ আছিল। ১৮৩৭ চনত ৰেফেক্টৰীৰ নবীকৰণৰ সময়ত এই মঠটোক নতুন দেৱাল চিত্ৰৰে সজোৱা হৈছিল। ১৮৪৫ চনৰ ভিতৰত দেৱালসমূহ ২৩টা আইকনেৰে সজোৱা হৈছিল। ১৮৫০-ৰ দশকৰ উৎসসমূহে চিলিং বা চাদত ৪,০০০ জনক খাদ্য খুওৱাৰ অলৌকিক ঘটনাৰ (মিৰাকল অৱ দ্য ফিশ্বেছ এণ্ড দ্য লভছ) এক চিত্ৰৰ বৰ্ণনা দিয়ে।^[23]

১৯০৪ চনত এই মন্দিৰটো জুইৰদ্বাৰা গুৰুতৰভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়, কিন্তু মঠটো সোনকালেই পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হয়।^[42] ছোভিয়েট শাসনকালত ইয়াৰ ধৰ্মীয় চিত্ৰসমূহ চুণ সানি ঢাকি দিয়া হৈছিল।^[42] ১৯৩৭ চনত মঠটো ধ্বংস কৰাৰ সময়ত পৱিত্ৰ পাঁচনি তথা ধৰ্মপ্ৰচাৰক জন দ্য থিঅ'লজিয়ানৰ ৰেফেক্টৰী গীৰ্জাটোেই একমাত্ৰ পৱিত্ৰ ভৱন আছিল যিখন অক্ষত অৱস্থাত আছিল।^[42]

১৯৬৩ চনৰ আগষ্ট মাহত ধ্বংস প্ৰাপ্ত মঠৰ সংৰক্ষিত ৰেফেক্টৰী অংশটোক ইয়াৰ বাৰোক গম্বুজ নোহোৱাকৈ ইউক্ৰেনীয় ছোভিয়েট ছচিয়েলিষ্ট ৰিপাব্লিকৰ এক স্থাপত্য কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়।^[43] স্থপতি ভেলেণ্টিনা শ্বেভচেংকোৰ নেতৃত্বত ১৯৭৬ আৰু ১৯৮১ চনৰ ভিতৰত ভৱনটো পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হয়।^[42] যেতিয়া চিলিংসমূহ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, তেতিয়া ১৭৮০-ৰ দশকৰ দক্ষিণ দিশৰ সম্প্ৰসাৰিত অংশটো আঁতৰাই দিয়া হৈছিল আৰু চালখন বাৰোক শৈলীৰ শিংগল চাললৈ সলনি কৰা হৈছিল।^[42] ১৯৭০-ৰ দশকৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ অংশ হিচাপে চিত্ৰসমূহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হয়, যিবোৰ কেৱল বেদী অংশৰ তলৰ স্তৰতহে সংৰক্ষিত আছিল; এই সংৰচনাটোৱে যীশুৰ পুনৰুত্থান, চাৰিজন ইভেঞ্জেলিষ্টৰ প্ৰতিচ্ছবি আৰু দুজন চেৰাফিমক চিত্ৰিত কৰিছে।^[42] দেৱাল চিত্ৰৰ সংৰক্ষিত অংশটো ক্লাছিচিজম শৈলীত এজন অজ্ঞাত শিল্পীৰদ্বাৰা সৃষ্টি কৰা হৈছিল।^[42] পুনৰুদ্ধাৰৰ পিছত ভৱনটো ৰাষ্ট্ৰীয় স্থাপত্য আৰু ঐতিহাসিক সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ চিৰামিক সংগ্ৰহালয় (যিটো "ছফিয়া সংগ্ৰহালয়" নামেৰেও জনাজাত) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ১৯৯৮ চনত মঠটো পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হয়।^[23]

১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে ইউক্ৰেইনৰ স্বাধীনতা পুনৰুদ্ধাৰৰ সৈতে এই গীৰ্জাটো ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়লৈ ওভতাই দিয়া হয়।^[42] জন দ্য থিঅ'লজিয়ানৰ গীৰ্জাটো কিয়েভৰ এনে প্ৰথমখন গীৰ্জা হৈ পৰে য’ত ইউক্ৰেনীয় ভাষাত প্ৰাৰ্থনা সভা অনুষ্ঠিত হৈছিল।^[42] ১৯৯৭-১৯৯৮ চনত ছেইণ্ট মাইকেলৰ সোণালী-গম্বুজযুক্ত মঠৰ স্থাপত্য সমিলমিলৰ ভিতৰত জন দ্য থিঅ'লজিয়ানৰ ৰেফেক্টৰী গীৰ্জাটোেই আছিল পুনৰুদ্ধাৰ কৰা প্ৰথমটো ভৱন। লগতে এই সময়ছোৱাত মঠটোক ইয়াৰ ঐতিহাসিক ৰূপলৈ ওভতাই অনা হয়, যাৰ চাল আৰু গা-ধোৱা স্থানসমূহ শিংগলেৰে (কীলক আকৃতিৰবোৰ্ডেৰে নিৰ্মিত চালৰ সামগ্ৰী) আৱৃত কৰা হয়।^[42]

২০১৪ চনত ৰিভলিউচন অৱ ডিগ্নিটি (মৰ্যাদাৰ বিপ্লৱ)-ৰ সময়ত এই মন্দিৰটোক এটা সাময়িক চিকিৎসালয় হিচাপে গঢ়ি তোলা হৈছিল য’ত আহতসকলৰ চিকিৎসা কৰা হৈছিল।^[42]

অন্যান্য ভৱনসমূহ

১৯১১ চনৰ এটা লিথোগ্ৰাফত ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মঠ প্ৰাংগনৰ বিন্যাস দেখুওৱা হৈছে, য’ত কেথেড্ৰেল, পৱিত্ৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ থকা ঘণ্টা ঘৰ, ছেইণ্ট নিকোলাছৰ ক্ৰছ চাৰ্চৰ সৈতে বিচপৰ আৱাসগৃহ, গায়কদলৰ কোঠা, ৰেফেক্টৰী আৰু জ্যেষ্ঠ সন্ন্যাসীসকলৰ কোঠাসমূহ চিত্ৰিত কৰা হৈছে।^[15]

মঠৰ প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওপৰত নিৰ্মিত তিনিমহলীয়া ঘণ্টা ঘৰটো আছিল কিয়েভৰ ভিতৰতে ইটাৰে নিৰ্মিত ঘণ্টা ঘৰৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন নিৰ্দৰ্শন। ১৬৩১ চনৰ আশে-পাশে মঠাধিকাৰ বৰেটস্কিয়ে "কিয়েভৰ নাগৰিক, ৰাজমিস্ত্ৰী পিটাৰ নিমেটচ"ৰ সৈতে ইটাৰ ঘণ্টা ঘৰ নিৰ্মাণৰ বাবে এটা চুক্তি কৰিছিল। কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে এটা তিনিমহলীয়া কাঠৰ টাৱাৰহে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৭১৬–১৭২০ চনত ইয়াৰ স্থানত এটা নতুন গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা হয়, যাৰ এটা সোণালী প্ৰлеপ দিয়া গম্বুজ আছিল আৰু ইয়াক মঠৰ অধীনস্থ অষ্টাৰ অঞ্চলৰ ধ্বংসপ্ৰাপ্ত ছেইণ্ট জৰ্জ গীৰ্জাৰ ইটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^[44] এই টাৱাৰটোত ২৩টা ঘণ্টা আছিল।^[45]

মঠ প্ৰাংগনৰ দক্ষিণ-পূব অংশত এখন ফাৰ্ম, বাগান আৰু শাক-পাচলি খেতি কৰাৰ বাবে এটা এলেকা আছিল। ফাৰ্মখনৰ চাৰিওফালে ঘোঁৰাৰ আস্তাবল আৰু গাড়ী ৰখা ঘৰ (Carriage house) আছিল। প্ৰাংগনৰ অন্যান্য ভৱনসমূহৰ ভিতৰত এটা চিকিৎসালয়, এটা কোষাগাৰ ভৱন আৰু এখন বিদ্যালয় আছিল। মঠৰ ভূ-গৰ্ভস্থ কক্ষ (Cellar)ৰ প্ৰৱেশদ্বাৰটো অৰ্থনৈতিক প্ৰৱেশদ্বাৰ (Economic Gate)ৰ ওচৰত আছিল। ১৯০৮ চনত এযোৰ চাৰিমহলীয়া আৱাসিক ব্লক নিৰ্মাণ কৰা হয়, যিয়ে নিজাকৈ চোতাল থকা এটা স্বতন্ত্ৰ ব্লক গঠন কৰিছিল।^[15]

মঠ আৰু সন্ন্যাসী আশ্ৰমখন (সন্ন্যাসীসকলক স্থানান্তৰ কৰাৰ পূৰ্বে) দেৱালেৰে ঘেৰি ৰখা হৈছিল আৰু সমান্তৰালভাৱে থকা সন্ন্যাসীসকলৰ কোঠাৰ শাৰীৰদ্বাৰা ইটোৰপৰা সিটোক পৃথক কৰা হৈছিল।^[15] অৰ্থনৈতিক প্ৰৱেশদ্বাৰটো আছিল ১৮ শতিকাৰ মাজভাগৰ এক পৰম্পৰাগত ইউক্ৰেনীয় বৈশিষ্ট্য, যিটো আছিল স্তম্ভৰে আবৃত এটা ধেনুভিৰীয়া তোৰণ আৰু ইয়াৰ ওপৰত এটা সুসজ্জিত পেডিমেণ্ট (ত্ৰিকোণীয় সজ্জা) আছিল। দেৱালৰ সৈতে এটা কোণ কৰি ইয়াৰ অৱস্থান কৰাটো আছিল অস্বাভাৱিক।^[12]

পুনৰ নিৰ্মিত ঘণ্টা ঘৰ

খনন কাৰ্যৰ সময়ত ঘণ্টা ঘৰৰ মূল ভেটিটো জৰাজীৰ্ণ অৱস্থাত পোৱা গৈছিল আৰু ইয়াৰ ইটাৰ গাঁথনিও নিম্নমানৰ আছিল। গতিকে পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা ভৱনটোৰ বাবে পুৰণি ভেটিটো ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল।^[25]

পুনৰ নিৰ্মিত ঘণ্টা ঘৰটোৰ স্থাপত্যশৈলী ছেইণ্ট ছফিয়া কেথেড্ৰেল আৰু ভিডুবিচি মঠৰ তোৰণৰ ওপৰত থকা ঘণ্টা ঘৰৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ। ইয়াৰ মজিয়াসমূহ ৰিইনফোৰ্চড কংক্ৰিট বা প্ৰবলিত কংক্ৰিটেৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।^[12] এই গাঁথনিটো ৪৮.২৮ মিটাৰ ওখ। পুনৰ নিৰ্মিত দেৱালবোৰৰ ডাঠতা মূল ৩.০-৪.০ মিটাৰৰপৰা হ্ৰাস কৰি ০.৫১-০.৭৭ মিটাৰ কৰাটো সম্ভৱ হৈছিল। দ্বিতীয় স্তৰটো ঘনক আকৃতিৰ, য’ত চাৰিটা ধেনুভিৰীয়া তোৰণ আছে আৰু ই প্ৰথম স্তৰতকە ঠেক। ইয়াৰ ওপৰৰ অংশটো আৰু বেছি ঠেক, য’ত এটা বাজি থকা ঘণ্টা-ঘড়ী (Chiming clock) আৰু চাৰিখন খিৰিকী আছে।^[46] তৃতীয় স্তৰটোৰ শীৰ্ষত এটা সোণালী প্ৰлеপ দিয়া গম্বুজ আছে।^[46] মূল ঘড়ীটোৰ মেকানিজমে ১৯ শতিকাৰ মাজভাগতে কাম কৰা বন্ধ কৰি দিছিল। ইয়াত কেতিয়াও ডায়েল বা কাটা থকা চকা নাছিল, কিন্তু ১৯৯৮ চনৰ মাৰ্চ মাহত টাৱাৰৰ ঘড়ীটোত ডায়েল স্থাপন কৰা হয়।^[47]^[45]

২০২৫ চনৰ ১৪ মে' তাৰিখে ছেইণ্ট মাইকেলৰ সোণালী-গম্বুজযুক্ত মঠত ঘণ্টা বজোৱাৰ পৰম্পৰাটো ইউক্ৰেনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় অমূৰ্ত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^[48]

কেথেড্ৰেলৰ কলাকৰ্মসমূহ (১৯৩৫ চনৰ পূৰ্বৰ)

অভ্যন্তৰীণ উপাদানসমূহ

প্ৰাচীন কেথেড্ৰেলটোৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় অভ্যন্তৰীণ উপাদানসমূহ আছিল ইয়াৰ ১২ শতিকাৰ ফ্ৰেস্কো আৰু ম'জাইকসমূহ।^[13] ১৮৮০-ৰ দশকত প্ৰাখভে ইউক্ৰেনীয় চিত্ৰশিল্পী তথা কলা ইতিহাসবিদ মিকোলা মুৰাছকোৰ চিত্ৰকলা বিদ্যালয়ৰপৰা কিয়েভৰ এদল শিল্পীক নিৰ্বাচন কৰি এটা দল গঠন কৰিছিল। ১৮৮২ চনত এই দলটোৱে কেথেড্ৰেলৰ ম'জাইকসমূহৰ প্ৰতিলিপি তৈয়াৰ কৰিছিল; ১৮৮৪ চনত নতুনকৈ আৱিষ্কাৰ হোৱা গম্বুজ আৰু ট্ৰাইয়াম্ফেল আৰ্চ (বিজয় তোৰণ)-ৰ ম'জাইকসমূহ অংকন কৰা হৈছিল; আৰু ১৮৮৮ চনত পূৰ্বতে অজ্ঞাত থকা ফ্ৰেস্কোসমূহৰ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছিল।^[49]

যেতিয়া কেথেড্ৰেলটো ধ্বংস কৰা হৈছিল, তেতিয়া অতি কমসংখ্যক ম'জাইক আৰু ফ্ৰেস্কোহে ধ্বংসৰপৰা ৰক্ষা পৰিছিল।^[50] ৰক্ষা পৰা কলাকৰ্মসমূহৰ কিছুমান ১৯৩৫ চনত কিয়েভ-পেচাৰস্ক লাভ্ৰাত অনুষ্ঠিত "ফিউডেল শোষকৰ সেৱাত ধৰ্ম" (Religion in the Service of Feudal Exploiters) নামৰ এক প্ৰদৰ্শনীত দেখুওৱা হৈছিল।^[51] দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত, ছোভিয়েট ইউনিয়নে পূৰ্বতে মস্কোলৈ স্থানান্তৰ নকৰা ম'জাইক আৰু ফ্ৰেস্কোসমূহ নাজীসকলে জাৰ্মানীলৈ লৈ গৈছিল। যুদ্ধ সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত সেইবোৰ পুনৰ ছোভিয়েট ইউনিয়নলৈ ঘূৰাই অনা হৈছিল।^[13]

ফ্ৰেস্কোসমূহ

১৭৪৬ চনৰপৰা ১৭৫৪ চনলৈকে পুনৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ সময়ত কেথেড্ৰেলৰ পাৰ্শ্বৱৰ্তী অংশসমূহ বহি যোৱাৰ বাবে মূল গম্বুজটো চাৰিটা ভাগত বিভক্ত হৈ পৰে আৰু ইয়াৰ পৰৱৰ্তী মেৰামতিৰ কামে বহুতো ফ্ৰেস্কোৰ অপূৰণীয় ক্ষতি কৰে।^[15] ১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে কেথেড্ৰেলৰ ভিতৰভাগ তেলৰ ৰঙেৰে সজোৱা হৈছিল।^[52] ১৮৮৮ চনত পূৰ্বতে অন্যান্য তেলচিত্ৰৰ আঁৰত লুকাই থকা ১২ শতিকাৰ কেইবাটাও ফ্ৰেস্কো প্ৰাখভে আৱিষ্কাৰ কৰে আৰু চাফা কৰে। আইকন'ষ্টাচিছ আঁতৰোৱাৰ পিছত প্লাষ্টাৰৰ তৰপৰ তলত এইবোৰ লুকাই থকা অৱস্থাত পোৱা গৈছিল। আইকন'ষ্টাচিছৰ তলৰ তৰপসমূহ পুনৰ স্থাপন কৰাৰ সময়ত এইবোৰ আকৌ ঢাক খাই পৰে। ১৮৮৯ চনত আইকন'ষ্টাচিছৰ ওপৰৰ ফ্ৰেস্কোসমূহৰ ওপৰত আকৌ ৰং কৰি দিয়া হয়,^[6]^[53]^[54] যিবোৰ প্ৰাখভে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে স্মৃতিচিহ্ন হিচাপে কোনো স্পৰ্শ নকৰাকৈ এৰি দিছিল।^[55]

কেথেড্ৰেলৰ স্তম্ভবোৰত মেডেলিয়ন (ঘূৰণীয়া সজ্জা) অঁকা হৈছিল য’ত ছেইণ্ট চেবাষ্টিয়ানৰ অৰ্ধ-প্ৰতিচ্ছবিৰ লগতে ফৰ্টি মাৰ্টাৰ্চ অৱ চেবেষ্টৰ নাম, ছেইণ্ট বাৰবাৰা, প্ৰধান ফেৰেংগা গাব্ৰিয়েল, মেৰী, উচ্চ পুৰোহিত জেকাৰিয়া, ভাববাদী শামুৱেল আৰু কমসংখ্যক নামহীন ব্যক্তিৰ ছবি চিত্ৰিত কৰা হৈছিল।^[56]

১৯৩৪ চনত যেতিয়া কেথেড্ৰেলৰ ম'জাইকসমূহ আঁতৰোৱা হৈছিল, তেতিয়া ফ্ৰেস্কোসমূহ পুনৰ দেখা গৈছিল। সেই বছৰৰ জুন আৰু ছেপ্টেম্বৰৰ মাজভাগত কিছুমান ফ্ৰেস্কো আঁতৰাই লৈ যোৱা হৈছিল; এই কাম কেনেকৈ কৰা হৈছিল সেই বিষয়ে তথ্যসমূহ সিঁচৰতি হৈ আছে। ১৯৩৭ চনৰ আগষ্ট মাহত কেথেড্ৰেলটো ধ্বংস হোৱালৈকে এইবোৰ আঁতৰোৱাৰ কাম চলি আছিল। যিবোৰ ফ্ৰেস্কো উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল, সেইবোৰ পিছলৈ কিয়েভ আৰু মস্কোৰ সংগ্ৰহালয়সমূহৰ মাজত বিতৰণ কৰি দিয়া হৈছিল। কেথেড্ৰেলখন ধ্বংস কৰাৰ পূৰ্বে কোনো চাং বা স্কাফোল্ডিং স্থাপন কৰা হোৱা নাছিল বাবে গম্বুজৰ কোনো ফ্ৰেস্কো ৰক্ষা পৰা বুলি ধাৰণা কৰা নহয়। কিয়েভৰ বেছিভাগ ফ্ৰেস্কো যুদ্ধৰ সময়ত জাৰ্মানীলৈ লৈ যোৱা হৈছিল, যাৰ ফলত সেইবোৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত বা হেৰাই গৈছিল। যুদ্ধৰ পিছত বাচি থকা কলাকৰ্মসমূহ নভগ্ৰদ আৰু লেনিনগ্ৰাড (বৰ্তমানৰ চেইণ্ট পিটাৰ্চবাৰ্গ)-ৰ সংগ্ৰহালয়সমূহলৈ ঘূৰাই অনা হয়।^[57]

ম'জাইকসমূহ

প্ৰধান বেদীৰ ওপৰত লাষ্ট চাপ্ আৰ (শেষৰ নৈশভোজ) আৰু যীশুৰ পাঁচনিসকলক চিত্ৰিত কৰা ম'জাইকৰ এক সংগ্ৰহ আছিল।^[58] ১৬৫৪ চনত দেখাৰ পিছত পল অৱ আলেপ্পোৱে সেইবোৰ এইদৰে বৰ্ণনা কৰিছিল:^[59]

ডাঙৰ মণ্ডপটো ছেইণ্ট ছফিয়া আৰু পেচাৰস্কে মঠৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ, আৰু ইয়াত তিনিখন ডাঙৰ খিৰিকী আছে; আৰু একেদৰে, ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত সোণালী অলংকাৰেৰে থিয় হৈ থকা আমাৰ লেডী (মেৰী)-ৰ প্ৰতিকৃতি অঁকা হৈছে, যাৰ দুয়োখন হাত ওপৰলৈ উঠোৱা আৰু খোলা অৱস্থাত আছে। তেওঁৰ কাষতে আমাৰ প্ৰভু (যীশু) আছে, যিয়ে তেওঁৰ শিষ্যসকলক দুয়োফালে পৱিত্ৰ ৰুটি আৰু তেজ আগবঢ়াইছে। তেওঁলোকৰ তলত শাৰী শাৰীকৈ মুখ্য পুৰোহিতসকলৰ প্ৰতিকৃতি আছে আৰু আটাইবোৰতে নাম লিখা আছে।

ম'জাইকসমূহ ধূলি আৰু ধোঁৱাৰে ইমান বেছি আবৃত হৈ পৰিছিল যে প্ৰাখভে পুনৰ আৱিষ্কাৰ নকৰালৈকে বহুতো ম'জাইক লুকাই আছিল আৰু কোনো নথিভুক্ত হোৱা নাছিল। ১৮৮৮ চনত ধৰ্মীয় অঞ্চলৰ অনুমোদন সাপেক্ষে তেওঁ চাবোন আৰু তেলৰ মিশ্ৰণ ব্যৱহাৰ কৰি সেইবোৰ চাফা কৰে আৰু প্লাষ্টাৰৰ তাপলি ব্যৱহাৰ কৰি কিউববোৰৰ মাজৰ লেতেৰাবোৰ আঁতৰায়।^[53] প্ৰাখভৰ দলে আটাইবোৰ ম'জাইকৰ স্কেচ তৈয়াৰ কৰিছিল। ড্ৰয়িং আৰু ড্ৰাফট স্কেচৰ চাৰিটা ডাঙৰ খণ্ড প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।^[60] তেওঁৰ কামে কলা ইতিহাসবিদ নিকোডিম কোণ্ডাকভৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল, যিয়ে মূলতঃ কিয়েভান ৰাছৰ কলাৰ প্ৰণালীবদ্ধ অধ্যয়ন আৰম্ভ কৰাৰ বাবে দায়বদ্ধ আছিল।^[61] কোণ্ডাকভে ছেইণ্ট ছফিয়া কেথেড্ৰেলৰ "গ্ৰীক" ম'জাইক আৰু ফ্ৰেস্কোৰপৰা ছেইণ্ট মাইকেলৰ মঠৰ ম'জাইক আৰু ফ্ৰেস্কোলৈ এক স্পষ্ট কলাত্মক পৰিৱৰ্তন চিহ্নিত কৰিছিল আৰু যুক্তি দিছিল যে ছেইণ্ট মাইকেলৰ আকৃতিসমূহ ছেইণ্ট ছফিয়াতকৈ অধিক গতিশীল আছিল। কোণ্ডাকভে সিদ্ধান্ত লৈছিল যে বাইজেণ্টাইন মাষ্টৰসকলৰ উপৰি ৰাছিয়ান খনিকৰসকলক নিযুক্তি দিয়াৰ বাবেই এইটো সম্ভৱ হৈছিল।^[61]

১৮৯৯ চনত কলা ইতিহাসবিদ ডিমিট্ৰী আয়নালভ আৰু পুৰাতত্ত্ববিদ ইগৰ ৰেডিনে ছেইণ্ট ছফিয়া কেথেড্ৰেল আৰু ছেইণ্ট মাইকেলৰ ইউকাৰিষ্ট চিত্ৰিত কৰা ম'জাইকসমূহৰ মাজত থকা সাদৃশ্যসমূহ লক্ষ্য কৰিছিল: "শৈলীৰ সাধাৰণ চৰিত্ৰ ছফিয়ান ম'জাইকতকৈ নিম্নমানৰ; ইয়াত মূৰ, হাত আৰু ভৰিবোৰ অসামঞ্জস্যপূৰ্ণভাৱে সৰু; কাপোৰৰ ভাঁজবোৰ খেলিধেমালি লগা। কাৰিকৰীভাৱে ম'জাইকটো শেঁতা ৰঙেৰে পৃথক হৈছে; ইয়াত বগা আৰু ৰঙা কিউবৰ প্ৰাধান্য আছে।" ^[5]

ইউকাৰিষ্ট ম'জাইকৰ উপৰি কেথেড্ৰেলটো ধ্বংস হোৱাৰ পিছতো বাচি থকা একমাত্ৰ ম'জাইকসমূহত ছেইণ্ট ডেমেট্ৰিয়াছ, ছেইণ্ট ষ্টিফেন আৰু পাঁচনি থাড্ডিউছৰ আকৃতি চিত্ৰিত কৰা হৈছে।^[50] ছেইণ্ট ডেмеট্ৰিয়াছৰ ম'জাইকটো উত্তৰ-পূব স্তম্ভৰ দক্ষিণ প্ৰান্তত, মূল নেভৰ পূব ধেনুভিৰীয়া গাঁথনিৰ তলত আছিল। ১৯৩৬ চনত ম'জাইকটো আঁতৰাই কংক্ৰিটত ছেট কৰি কিয়েভ সংগ্ৰহালয়লৈ লৈ যোৱা হয়।^[62] কিছুমান ম'জাইক মস্কোৰ ট্ৰেটিয়াকভ গেলাৰী আৰু ছেইণ্ট ছফিয়া কেথেড্ৰেলত জমা কৰা হৈছিল। কিয়েভ দখল কৰাৰ পাছত নাজীসকলে ছেইণ্ট ছফিয়াৰ সামগ্ৰীসমূহ লুট কৰে। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ শেষ হোৱাৰ পিছত আমেৰিকানসকলে সেইবোৰ ছোভিয়েট কৰ্তৃপক্ষক ওভতাই দিয়ে। তাৰ পিছত সেইবোৰ ছেইণ্ট ছফিয়াত পুনৰ স্থাপন কৰা হয়।^[13]

ছেইণ্ট বাৰবাৰাৰ পৱিত্ৰ অৱশেষসমূহ

এই মঠটোৱে বছৰ বছৰ ধৰি ইউক্ৰেনীয় কচাকসকলৰ হেটমেন আৰু অন্যান্য হিতাধিকাৰীসকলৰ পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে মঠটোৰ প্ৰধান আকৰ্ষণ আছিল ছেইণ্ট বাৰবাৰাৰ পৱিত্ৰ অৱশেষসমূহ, যিবোৰ ১১০৮ চনত দ্বিতীয় স্ভিয়াতোপল্কৰ পত্নীয়ে কনষ্টেণ্টিনোপলৰপৰা কিয়েভলৈ আনিছিল বুলি কোৱা হয়।^[32] এটা পৰম্পৰাগত বিশ্বাস অনুসৰি, যেতিয়া মংগোলীয়সকলে কিয়েভ দখল কৰিছিল, তেতিয়া ছেইণ্ট বাৰবাৰাৰ অৱশেষসমূহ চিৰিৰ তলত লুকুৱাই ৰখা হৈছিল।^[36] এসময়ত এইবোৰ ১৭০১ চনত হেটমেন ইভান মাজেপাই দান কৰা এটা ৰূপৰ পাত্ৰত (Reliquary) সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছিল। ৩২ কিলোগ্ৰাম ওজনৰ এই পাত্ৰটো আছিল ইউক্ৰেনীয় অলংকাৰ শিল্পৰ এক সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শন।^[63]^{[note 3]}

১৮৭০ চনত প্ৰায় ১০০,০০০ তীৰ্থযাত্ৰীয়ে এই পৱিত্ৰ অৱশেষসমূহ দৰ্শন কৰিবলৈ মঠলৈ যাত্ৰা কৰিছিল।^[32] ১৯১৭ চনৰ ৰাছিয়ান বিপ্লৱৰ পূৰ্বে সন্ন্যাসীসকলে তৈয়াৰ কৰা আৰু আশীৰ্বাদ দিয়া আঙঠিবোৰ, যিবোৰ "ছেইণ্ট বাৰবাৰাৰ আঙঠি" নামেৰে জনাজাত আছিল, অতি জনপ্ৰিয় আছিল। এইবোৰে সৌভাগ্য কঢ়িয়াই আনে আৰু পৰিধানকাৰীক ডাইনী বিদ্যা বা যাদু-টোনাৰপৰা সুৰক্ষিত ৰাখে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। লগতে ইয়াক বেমাৰ-আজাৰ আৰু হঠাত্ হোৱা মৃত্যুৰ বিৰুদ্ধেও কাৰ্যকৰী বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।^[32]

মঠটো ধ্বংস হোৱাৰ পিছত সন্তগৰাকীৰ পৱিত্ৰ অৱশেষসমূহ চহৰখনৰ বিভিন্ন স্থানত ৰখা হৈছিল। ২০২৩ চনৰ তথ্য অনুসৰি, এইবোৰ বৰ্তমান ছেইণ্ট ভলোডিমিৰ কেথেড্ৰেলত সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে।^[64]

আইকন'ষ্টাচিছ

সমাধিস্থলৰ পিছফালে এটা কাঠৰ পাঁচ তৰপীয়া সোণালী আৰু ৰূপালী প্ৰলেপ দিয়া আইকন'ষ্টাচিছ (Icons দেৱাল) আছিল, যিটো ১৭১৮ চনত কচাক আভিজাত্য ব্যক্তি ইভান স্কোৰোপাদস্কিয়ে দান কৰিছিল।^[13] এই আইকন'ষ্টাচিছটোৱে ১৬৩১ চনত কেথেড্ৰেলত স্থাপন কৰা পুৰণি দেৱালখনৰ স্থান লৈছিল।^[65] ইয়াৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল চেৰ্নিহিভৰ খনিকৰ হ্ৰিহৰী পেট্ৰভে আৰু ইয়াত থকা আইকনসমূহ কিয়েভৰ পুৰোহিত ষ্টেফান লুবেনস্কিয়ে অংকন কৰিছিল।^[12]

১৮৮৮ চনৰ নবীকৰণ কাৰ্যৰ সময়ত আইকন'ষ্টাচিছটো এখন মাৰ্বলৰ বেদী দেৱালৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্থাপন কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল। পুঁজিৰ অভাৱৰ বাবে ওপৰৰ তিনিটা তৰপ আঁতৰাই দিয়া হয় আৰু আইকন'ষ্টাচিছটো মাত্ৰ দুটা তৰপত বাকী ৰয়, যিটো ২০ শতিকাৰ কেইবাখনো আলোকচিত্ৰত দেখা পোৱা যায়। ১৮৮০-ৰ দশকত ইয়াৰ আংশিক ধ্বংস কাৰ্যৰ বাবে দায়ী স্থপতি ভলোডিমিৰ নিকোলায়েভে ইয়াৰ এটা স্কেচ তৈয়াৰ কৰিছিল আৰু ১৮৫১ চনত মেজাৰে অঁকা এটা চিত্ৰত সম্পূৰ্ণ আইকন'ষ্টাচিছটো আংশিকভাৱে দেখা যায়।^[66]

গীৰ্জাৰ ইতিহাসবিদ লিয়নিড ইভানোভিচ ডেনিছভে ১৯MD৮ চনত লিখিছিল যে কেথেড্ৰেল ভৱনৰ আইকন'ষ্টাচিছত প্ৰধান ফেৰেংগা মাইকেলৰ এটা সোণালী আইকন আছিল, য’ত হীৰা আৰু অন্যান্য মণি-মুক্তা খচিত আছিল। এইটো ১৮১৭ চনত ৰাছিয়াৰ জাৰ প্ৰথম আলেকজেণ্ডাৰে গীৰ্জাটোক উপহাৰ দিছিল।^[10] কেথেড্ৰেলটো ভাঙি পেলোৱাৰ ঠিক আগতেই আইকন'ষ্টাচিছটো ধ্বংস কৰা হৈছিল।^[66]

অন্যান্য উল্লেখনীয় কলাকৰ্মসমূহ

১৬৫৪ চনত দেখাৰ পিছত পল অৱ আলেপ্পোৱে কেথেড্ৰেলৰ টেবিল বা ধৰ্মগ্ৰন্থ ৰখা আসনখন (Tabernacle) এইদৰে বৰ্ণনা কৰিছিল:^[59]

বাঁওফালৰ গায়কদল বহা অংশৰ পিছফালে এটা ধুনীয়া ধৰ্মগ্ৰন্থ ৰখা আসন আছে, যিটো সোমাওঁতেই আপোনাৰ বাঁওহাতৰ মুখলৈ পৰে। ইয়াৰ ওপৰৰপৰা তললৈকে এখন লোহাৰ জপনা দুৱাৰ আছে, আৰু ইয়াক সুন্দৰকৈ কেইবাটাও ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে। এই ভাগসমূহ অঁকা ফুল আৰু দেৱদূত তথা সন্তসকলৰ চিত্ৰৰে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ কৰা হৈছে, যেনেকৈ আমি ছেইণ্ট ছফিয়াৰ বৰ্ণনাত উল্লেখ কৰিছিলোঁ।
— পল অৱ আলেপ্পো, The Travels of Macarius (১৮২৯ চনৰ মূল অনুবাদৰ পৰা)^[21]

কেথেড্ৰেলৰ অন্যান্য উল্লেখনীয় কলাকৰ্মসমূহৰ ভিতৰত আছিল ছেইণ্ট বাৰবাৰাৰ এটা আইকন, যিটো তৰা, ক্লিপ আৰু হীৰাৰ আঙঠিৰে সুসজ্জিত আছিল আৰু এইটো ৰাছিয়াৰ আন্না আৰু এলিজাবেথে উপহাৰ দিছিল। ইয়াৰ উপৰি মুক্তা আৰু হীৰা খচিত এটা সোণালী চাকি,^[58] আৰু ১৭০১ চনত হেটমেন মাজেপাই অৰ্ডৰ কৰা পাঁচটা ৰূপৰ মমদানী আছিল।^[65]

গ্ৰন্থ আৰু দস্তাবেজসমূহ

কিয়েভ থিঅ’লজিকেল একাডেমীৰ মুৰব্বী, বহুবিদ্যাবিদ ইৰিনেই (ফালকোভস্কি) (১৭৬২–১৮৬৩)-ৰ এক অন্যতম কৃতি আছিল মঠৰ পুথিভঁৰালটোৰ উন্নতি সাধন কৰা।^[67] চহৰখনৰ ঐতিহাসিক পাণ্ডুলিপি আৰু গ্ৰন্থসমূহ সংৰক্ষণৰ কেন্দ্ৰ হোৱাৰ উপৰি, এই মঠটোৱে কিয়েভৰ জনসাধাৰণৰ আধ্যাত্মিক আৰু শিক্ষাগত প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰিছিল। ফালকোভস্কিয়ে কিতাপ আৰু পাণ্ডুলিপিসমূহ তালিকাভুক্ত কৰিছিল, যিবোৰ তেওঁ সংখ্যা দি বৰ্ণানুক্ৰমিকভাৱে সজাইছিল। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ পুথিভঁৰালৰ কিতাপসমূহৰ নবীকৰণৰ কামো কৰিছিল।^[67] ১৮৬০-ৰ দশকত জনসাধাৰণৰ বাবে এখন বিনামূলীয়া পঢ়া কোঠা খোলা হৈছিল। ছোভিয়েট কৰ্তৃপক্ষই পুথিভঁৰালৰ কিতাপসমূহ বাজেয়াপ্ত কৰে আৰু ইউক্ৰেনীয় একাডেমী অৱ ছায়েন্সেছৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাললৈ (বৰ্তমান ইউক্ৰেনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাল) স্থানান্তৰ কৰে। ছোভিয়েট যুগৰ পূৰ্বে মঠৰ পুথিভঁৰালত ৪,২০০খন কিতাপ আছিল।^[15]

মঠৰ সংৰক্ষিত পুৰণি কিতাপৰ সংগ্ৰহ, য'ত প্ৰায় ৩০০খন প্ৰকাশন আৰু ৭৫০খন পাণ্ডুলিপি আছে, বৰ্তমান ভাৰ্নাডস্কি ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰালত সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে।^[16] বৰ্তমান ছেইণ্ট মাইকেলৰ মূল পুথিভঁৰালত ২০,০০০ তকৈও অধিক কিতাপ আছে।^[68]

আৰু চাওক

Architecture in Kievan Rus'

টোকা

↑ ১৭১২ চনত এই সন্ন্যাসিনী আশ্ৰমখন পদিল অঞ্চললৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু ইয়াৰ মাটিখিনি মঠৰ হাতলৈ আহে।^[15]
↑ হৈছে যে ২০ শতিকাৰ ভিতৰত ১০,০০০ তকৈও অধিক ভৱন ধ্বংস কৰা হৈছিল, যাৰ ভিতৰত আছিল ছেইণ্ট মাইকেলৰ সোণালী-গম্বুজযুক্ত কেথেড্ৰেল, কিয়েভ পেচাৰস্ক লাভ্ৰাৰ অনুমান কেথেড্ৰেল, কিয়েভ পেচাৰস্ক লাভ্ৰাৰ ডৰমিচন কেথেড্ৰেল আৰু খেৰ্চনেছুছ কেথেড্ৰেল।^[1]
↑ ১৭ শতিকাৰ শেষৰ ভাগৰপৰা প্ৰতি মঙলবাৰে লিটাৰ্জী (প্ৰাৰ্থনা সভা) আৰম্ভ হোৱাৰ ঠিক আগতে মঠৰ কেথেড্ৰেলত ছেইণ্ট বাৰবাৰাৰ সন্মানত এটা গীত গোৱা হৈছিল।^[32]

তথ্যসূত্ৰ

1 2 3 4 Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 149.
1 2 3 4 Pavlovsky & Zhukovsky 1984, পৃষ্ঠা. 503–504.
1 2 Cross 1947, পৃষ্ঠা. 56.
↑ Klos 2019, পৃষ্ঠা. 7, 11.
1 2 3 4 5 Aynalov & Redin 1899, পৃষ্ঠা. 55–57.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kivlytskyi 1894, পৃষ্ঠা. 601.
↑ D-Vasilescu 2018, পৃষ্ঠা. 76.
1 2 3 Cross 1947, পৃষ্ঠা. 57.
1 2 3 4 Watson, Schellinger & Ring 2013, পৃষ্ঠা. 372.
1 2 Denisov 1908, পৃষ্ঠা. 301.
1 2 "Zlatoverkhy Mikhailovsky monastyr" (ru ভাষাত). Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary. http://gatchina3000.ru। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 October 2007.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Vecherskyi, V. V.. "Свято-Михайлівський Золотоверхий монастир [St. Michael's Golden-Domed Monastery]". State Scientific Institution "Encyclopedic Publishing House"Great Ukrainian Encyclopedia. https://vue.gov.ua। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 September 2023.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Pavlovsky, Vadym; Zhukovsky, Arkadii. "Saint Michael's Golden-Domed Monastery". Canadian Institute of Ukrainian StudiesInternet Encyclopaedia of Ukraine. https://encyclopediaofukraine.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 August 2023.
↑ Chobit 2005, পৃষ্ঠা. 147.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Михайловський Золотоверхий монастир, 12–20 ст. [Mykhailo Golden-Domed Monastery, 12–20 centuries]" (uk ভাষাত). Streets of Kyiv. https://pamyatky.kiev.ua। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 September 2023.
1 2 3 Klos 2013.
↑ "Erich Lassota von Steblau" (de ভাষাত). Free University of BerlinSelbstzeugnisse im Deutschsprachigen Raum (Self-testimonies in German-speaking countries). 9 July 2008. https://fu-berlin.de। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 August 2023.
↑ Klos 2019, পৃষ্ঠা. 12.
↑ von Steblau & Wynar 1975, পৃষ্ঠা. 76.
↑ Cac 2009, পৃষ্ঠা. 190–191.
1 2 Zhukovsky, Arkadii. "Paul of Aleppo". Canadian Institute of Ukrainian StudiesInternet Encyclopaedia of Ukraine. https://encyclopediaofukraine.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 September 2023.
↑ Paul of Aleppo 1836, পৃষ্ঠা. 231–232.
1 2 3 4 Asaturian, A. I.. "Трапезна церква святого апостола і євангеліста Іоанна Богослова [The Refectory Church of the Holy Apostle and Evangelist John the Theologian]" (uk ভাষাত). Streets of Kyiv. https://pamyatky.kiev.ua। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 August 2023.
↑ Orlenko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 37–39.
1 2 Orlenko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 40.
↑ Klos 2019, পৃষ্ঠা. 22.
↑ Perepeliuk 2021.
↑ PavZhu.
↑ Taroutina 2018, পৃষ্ঠা. 39.
↑ Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 151–152.
↑ Denisov 1908, পৃষ্ঠা. 300–301.
1 2 3 4 5 6 Makarov 2002, পৃষ্ঠা. 558.
1 2 Klos 2019, পৃষ্ঠা. 11.
↑ Klos 2019, পৃষ্ঠা. 13.
↑ Woronowycz, Roman (29 November 1998). "Historic St. Michael's Golden-Domed Sobor is rebuilt". The Ukrainian Weekly (Kyiv Press Bureau). Archived from the original on 27 April 2006. https://web.archive.org/web/20060427214210/http://www.ukrweekly.com/Archive/1998/489803.shtml.
1 2 3 4 "Путем Европы. Как восстанавливали Михайловский собор в Киеве" (ru ভাষাত). Korrespondent.net. 25 March 2016. https://korrespondent.net/ukraine/3656568-putem-evropy-kak-vosstanavlyvaly-mykhailovskyi-sobor-v-kyeve.
1 2 Klos 2019, পৃষ্ঠা. 44.
↑ Klos 2019, পৃষ্ঠা. 40, 44.
↑ Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 153.
↑ Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 155.
↑ Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 159.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Трапезній церкві Михайлівського золотоверхого — 310: чим унікальна ця святиня [The refectory church of the St. Michael's Golden-Domed is 310 years old: how unique is this shrine]" (uk ভাষাত). Spiritual Front of Ukraine [Духовний фронт України]. 21 May 2023. https://df.news/2023/05/21/trapeznij-tserkvi-mykhajlivskoho-zolotoverkhoho-310-chym-unikalna-tsia-sviatynia/। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 February 2024.
↑ Yunakov 2016, পৃষ্ঠা. 40.
↑ Ernst 1930, পৃষ্ঠা. 371–372.
1 2 "Київ. Дзвіниця Михайлівського монастиря (Михайлівська площа) [Kyiv. Bell tower of Mykhailivskyi Monastery (Mykhailivska Square)]" (uk ভাষাত). National Technical University of Ukraine "Ihor Sikorsky Kyiv Polytechnic Institute". https://kpi.ua/kyiv-myhaylo। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 September 2023.
1 2 "Дзвіниця зі Святою брамою, 1997–98 [Belfry with the Holy Gate, 1997–98]" (uk ভাষাত). Streets of Kyiv. https://pamyatky.kiev.ua/streets/trohsvyatitelska/mihaylivskiy-zolotoverhiy-monastir-12-20-st/dzvinitsya-zi-svyatoyu-bramoyu-1997-98। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 September 2023.
↑ "The bell tower of St. Michael's Monastery (St. Michael's Square)". Igor Sikorsky Kyiv Polytechnic Institute. https://kpi.ua/en/kyiv-myhaylo। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 May 2024.
↑ "Національний перелік елементів нематеріальної культурної спадщини України" (uk ভাষাত). mcsc.gov.ua. 2025-05-14. https://mcsc.gov.ua/kulturna-spadshchyna/natsionalnyy-perelik-elementiv-nematerialnoi-kulturnoi-spadshchyny-ukrainy/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-16.
↑ Vzdornov 2017, পৃষ্ঠা. 187–188.
1 2 "Церковь Архангела Михаила, Киев, Украина [Church of the Archangel Michael, Kyiv, Ukraine]" (ru ভাষাত). Christianity in Art: Icons, Frescoes, Mosaics. https://www.icon-art.info/location.php?lng=ru&loc_id=497। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 September 2023.
↑ "We continue to acquaint you with the collection of the Preserve". National Reserve "Kyiv-Pechersk Lavra". 30 July 2020. https://kplavra.kyiv.ua/ua/node/1967?page=4। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 September 2023.
↑ Korenyuk 2014, পৃষ্ঠা. 238.
1 2 "Вздорнов Г. И. История открытия и изучения русской средневековой живописи. XIX век [Vzdornov G. I.: The history of the discovery and study of Russian medieval painting. 19th century]" (ru ভাষাত). Christianity in Art: Icons, Frescoes, Mosaics. https://www.icon-art.info/book_contents.php?lng=ru&book_id=128&chap=7&ch_l2=0। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 September 2023.
↑ Korenyuk 2014, পৃষ্ঠা. 235, 238.
↑ Vzdornov 2017, পৃষ্ঠা. 32.
↑ Korenyuk 2014, পৃষ্ঠা. 239.
↑ Korenyuk 2014, পৃষ্ঠা. 235, 240, 249.
1 2 Denisov 1908, পৃষ্ঠা. 302.
1 2 Paul of Aleppo 1836, পৃষ্ঠা. 232.
↑ Vzdornov 2017, পৃষ্ঠা. 12.
1 2 Taroutina 2018, পৃষ্ঠা. 43.
↑ "Дмитрий Солунский [Dmitry Solunsky]" (ru ভাষাত). Christianity in Art: Icons, Frescoes, Mosaics. https://www.icon-art.info/masterpiece.php?mst_id=657। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 September 2023.
↑ Klos 2019, পৃষ্ঠা. 18.
↑ Klos 2019, পৃষ্ঠা. 19.
1 2 Pevny 2010, পৃষ্ঠা. 480.
1 2 Olianina 2012.
1 2 Ivanyuk 2013.
↑ Klos 2019, পৃষ্ঠা. 54–55.

উৎস

অধিক পঢ়ক

Anon. (1889) (ru ভাষাত). Кіево-Златоверхо-Михайловскі м-рь. প্ৰকাশক Kyiv: S. V. Kulzhenko. OCLC 144539761. Archived from the original on 2026-01-16. https://web.archive.org/web/20260116040055/https://bigenc.ru/b/kievo-zlatoverkho-mikhailovs-1ff460। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-08-16.
Krivorchuk, H.; Losytskyi, Yu., eds (2011) (uk ভাষাত). Відтворення втрачених перлин архітектури: Михайлівський Золотоверхий. প্ৰকাশক Kyiv: Sparrow Publishing House LLC. পৃষ্ঠা. Reproduction of Lost Pearls of Architecture: Mikhailivsky Zolotoverky. ISBN 978-966-2377-14-9. http://ylos.kiev.ua/files/documents/book_mih.pdf.
Maiko, Vadim V. (2022) (ru ভাষাত). Orthodox Churches of Kyiv 1037–1917: Encyclopedic Reference Book. প্ৰকাশক Simferopol, Ukraine: Institute Of Archaeology Of The Crimea Ran. পৃষ্ঠা. 114 – 129. ISBN 978-5-905463-15-0. https://www.academia.edu/73797226.
Mytsyk, Y.A.; Sohan, S.V.; Mitsan, T.V. et al., eds (2011) (uk ভাষাত). Documentary Heritage of St. Michael's Zolotoverky Monastery in Kyiv, 16th – 18th centuries; From the Foundations of. প্ৰকাশক Kyiv: National Academy of Sciences of Ukraine / National Library of Ukraine / Institute of Ukrainian Archaeography. https://chtyvo.org.ua/authors/Mytsyk_Yurii/Dokumentalna_spadschyna_Sviato-Mykhailivskoho_Zolotoverkhoho_monastyria_u_Kyievi_XVI-XVIII_st_z_fond/.
Pokhilevich, L. I. (1865). Monasteries and Churches of Kyiv. প্ৰকাশক Kyiv: Printing House of the Provincial Administration. পৃষ্ঠা. 16 – 36. https://archive.org/details/pokhilevich_l_monastyri_i_tserkvi_g_kieva/mode/2up.

বাহ্যিক সংযোগ

"Kyiv. Michael's Golden-Domed Monastery" (ru ভাষাত). People's Catalog of Orthodox Architecture. sobory.ru. http://sobory.ru/article/index.html?object=00351। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 June 2011. (self-published)
Information about the monastery Archived 2024-12-12 at the Wayback Machine from MD-Ukraine.
A 2022 recording of the bells of the monastery by Barny Smith.
A report on the role played by the monastery during the anti-government protests of 2014 from Reuters.
More information about the history of the refectory church from pslava.info (in Ukrainian)

[21] ১৭১২ চনত এই সন্ন্যাসিনী আশ্ৰমখন পদিল অঞ্চললৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু ইয়াৰ মাটিখিনি মঠৰ হাতলৈ আহে।^[15]

[36] হৈছে যে ২০ শতিকাৰ ভিতৰত ১০,০০০ তকৈও অধিক ভৱন ধ্বংস কৰা হৈছিল, যাৰ ভিতৰত আছিল ছেইণ্ট মাইকেলৰ সোণালী-গম্বুজযুক্ত কেথেড্ৰেল, কিয়েভ পেচাৰস্ক লাভ্ৰাৰ অনুমান কেথেড্ৰেল, কিয়েভ পেচাৰস্ক লাভ্ৰাৰ ডৰমিচন কেথেড্ৰেল আৰু খেৰ্চনেছুছ কেথেড্ৰেল।^[1]

[66] ১৭ শতিকাৰ শেষৰ ভাগৰপৰা প্ৰতি মঙলবাৰে লিটাৰ্জী (প্ৰাৰ্থনা সভা) আৰম্ভ হোৱাৰ ঠিক আগতে মঠৰ কেথেড্ৰেলত ছেইণ্ট বাৰবাৰাৰ সন্মানত এটা গীত গোৱা হৈছিল।^[32]

[FOOTNOTEIvashkoBuzinSanduKuśnierz-Krupa2022149-1] 1 2 3 4 Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 149.

[FOOTNOTEPavlovskyZhukovsky1984503–504-2] 1 2 3 4 Pavlovsky & Zhukovsky 1984, পৃষ্ঠা. 503–504.

[FOOTNOTECross194756-3] 1 2 Cross 1947, পৃষ্ঠা. 56.

[FOOTNOTEKlos20197,_11-4] Klos 2019, পৃষ্ঠা. 7, 11.

[FOOTNOTEAynalovRedin189955–57-5] 1 2 3 4 5 Aynalov & Redin 1899, পৃষ্ঠা. 55–57.

[FOOTNOTEKivlytskyi1894601-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kivlytskyi 1894, পৃষ্ঠা. 601.

[FOOTNOTED-Vasilescu201876-7] D-Vasilescu 2018, পৃষ্ঠা. 76.

[FOOTNOTECross194757-8] 1 2 3 Cross 1947, পৃষ্ঠা. 57.

[FOOTNOTEWatsonSchellingerRing2013372-9] 1 2 3 4 Watson, Schellinger & Ring 2013, পৃষ্ঠা. 372.

[FOOTNOTEDenisov1908301-10] 1 2 Denisov 1908, পৃষ্ঠা. 301.

[Brockhaus-11] 1 2 "Zlatoverkhy Mikhailovsky monastyr" (ru ভাষাত). Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary. http://gatchina3000.ru। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 October 2007.

[Vec-12] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Vecherskyi, V. V.. "Свято-Михайлівський Золотоверхий монастир [St. Michael's Golden-Domed Monastery]". State Scientific Institution "Encyclopedic Publishing House"Great Ukrainian Encyclopedia. https://vue.gov.ua। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 September 2023.

[PavZhu-13] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Pavlovsky, Vadym; Zhukovsky, Arkadii. "Saint Michael's Golden-Domed Monastery". Canadian Institute of Ukrainian StudiesInternet Encyclopaedia of Ukraine. https://encyclopediaofukraine.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 August 2023.

[FOOTNOTEChobit2005147-14] Chobit 2005, পৃষ্ঠা. 147.

[Pam2-15] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Михайловський Золотоверхий монастир, 12–20 ст. [Mykhailo Golden-Domed Monastery, 12–20 centuries]" (uk ভাষাত). Streets of Kyiv. https://pamyatky.kiev.ua। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 September 2023.

[FOOTNOTEKlos2013-16] 1 2 3 Klos 2013.

[Fre-17] "Erich Lassota von Steblau" (de ভাষাত). Free University of BerlinSelbstzeugnisse im Deutschsprachigen Raum (Self-testimonies in German-speaking countries). 9 July 2008. https://fu-berlin.de। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 August 2023.

[FOOTNOTEKlos201912-18] Klos 2019, পৃষ্ঠা. 12.

[FOOTNOTEvon_SteblauWynar197576-19] von Steblau & Wynar 1975, পৃষ্ঠা. 76.

[FOOTNOTECac2009190–191-20] Cac 2009, পৃষ্ঠা. 190–191.

[Zhu-22] 1 2 Zhukovsky, Arkadii. "Paul of Aleppo". Canadian Institute of Ukrainian StudiesInternet Encyclopaedia of Ukraine. https://encyclopediaofukraine.com। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 September 2023.

[FOOTNOTEPaul_of_Aleppo1836231–232-23] Paul of Aleppo 1836, পৃষ্ঠা. 231–232.

[Asa-24] 1 2 3 4 Asaturian, A. I.. "Трапезна церква святого апостола і євангеліста Іоанна Богослова [The Refectory Church of the Holy Apostle and Evangelist John the Theologian]" (uk ভাষাত). Streets of Kyiv. https://pamyatky.kiev.ua। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 August 2023.

[FOOTNOTEOrlenkoIvashkoKobylarczykKuśnierz-Krupa202237–39-25] Orlenko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 37–39.

[FOOTNOTEOrlenkoIvashkoKobylarczykKuśnierz-Krupa202240-26] 1 2 Orlenko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 40.

[FOOTNOTEKlos201922-27] Klos 2019, পৃষ্ঠা. 22.

[FOOTNOTEPerepeliuk2021-28] Perepeliuk 2021.

[FOOTNOTEPavZhu-29] PavZhu.

[FOOTNOTETaroutina201839-30] Taroutina 2018, পৃষ্ঠা. 39.

[FOOTNOTEIvashkoBuzinSanduKuśnierz-Krupa2022151–152-31] Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 151–152.

[FOOTNOTEDenisov1908300–301-32] Denisov 1908, পৃষ্ঠা. 300–301.

[FOOTNOTEMakarov2002558-33] 1 2 3 4 5 6 Makarov 2002, পৃষ্ঠা. 558.

[FOOTNOTEKlos201911-34] 1 2 Klos 2019, পৃষ্ঠা. 11.

[FOOTNOTEKlos201913-35] Klos 2019, পৃষ্ঠা. 13.

[Wor-37] Woronowycz, Roman (29 November 1998). "Historic St. Michael's Golden-Domed Sobor is rebuilt". The Ukrainian Weekly (Kyiv Press Bureau). Archived from the original on 27 April 2006. https://web.archive.org/web/20060427214210/http://www.ukrweekly.com/Archive/1998/489803.shtml.

[Kor1-38] 1 2 3 4 "Путем Европы. Как восстанавливали Михайловский собор в Киеве" (ru ভাষাত). Korrespondent.net. 25 March 2016. https://korrespondent.net/ukraine/3656568-putem-evropy-kak-vosstanavlyvaly-mykhailovskyi-sobor-v-kyeve.

[FOOTNOTEKlos201944-39] 1 2 Klos 2019, পৃষ্ঠা. 44.

[FOOTNOTEKlos201940,_44-40] Klos 2019, পৃষ্ঠা. 40, 44.

[FOOTNOTEIvashkoBuzinSanduKuśnierz-Krupa2022153-41] Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 153.

[FOOTNOTEIvashkoBuzinSanduKuśnierz-Krupa2022155-42] Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 155.

[FOOTNOTEIvashkoBuzinSanduKuśnierz-Krupa2022159-43] Ivashko et al. 2022, পৃষ্ঠা. 159.

[df_refectory-44] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Трапезній церкві Михайлівського золотоверхого — 310: чим унікальна ця святиня [The refectory church of the St. Michael's Golden-Domed is 310 years old: how unique is this shrine]" (uk ভাষাত). Spiritual Front of Ukraine [Духовний фронт України]. 21 May 2023. https://df.news/2023/05/21/trapeznij-tserkvi-mykhajlivskoho-zolotoverkhoho-310-chym-unikalna-tsia-sviatynia/। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 February 2024.

[FOOTNOTEYunakov201640-45] Yunakov 2016, পৃষ্ঠা. 40.

[FOOTNOTEErnst1930371–372-46] Ernst 1930, পৃষ্ঠা. 371–372.

[Kyi-47] 1 2 "Київ. Дзвіниця Михайлівського монастиря (Михайлівська площа) [Kyiv. Bell tower of Mykhailivskyi Monastery (Mykhailivska Square)]" (uk ভাষাত). National Technical University of Ukraine "Ihor Sikorsky Kyiv Polytechnic Institute". https://kpi.ua/kyiv-myhaylo। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 September 2023.

[Pam1-48] 1 2 "Дзвіниця зі Святою брамою, 1997–98 [Belfry with the Holy Gate, 1997–98]" (uk ভাষাত). Streets of Kyiv. https://pamyatky.kiev.ua/streets/trohsvyatitelska/mihaylivskiy-zolotoverhiy-monastir-12-20-st/dzvinitsya-zi-svyatoyu-bramoyu-1997-98। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 September 2023.

[Igo-49] "The bell tower of St. Michael's Monastery (St. Michael's Square)". Igor Sikorsky Kyiv Polytechnic Institute. https://kpi.ua/en/kyiv-myhaylo। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 May 2024.

[50] "Національний перелік елементів нематеріальної культурної спадщини України" (uk ভাষাত). mcsc.gov.ua. 2025-05-14. https://mcsc.gov.ua/kulturna-spadshchyna/natsionalnyy-perelik-elementiv-nematerialnoi-kulturnoi-spadshchyny-ukrainy/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-16.

[FOOTNOTEVzdornov2017187–188-51] Vzdornov 2017, পৃষ্ঠা. 187–188.

[Chr3-52] 1 2 "Церковь Архангела Михаила, Киев, Украина [Church of the Archangel Michael, Kyiv, Ukraine]" (ru ভাষাত). Christianity in Art: Icons, Frescoes, Mosaics. https://www.icon-art.info/location.php?lng=ru&loc_id=497। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 September 2023.

[Nat1-53] "We continue to acquaint you with the collection of the Preserve". National Reserve "Kyiv-Pechersk Lavra". 30 July 2020. https://kplavra.kyiv.ua/ua/node/1967?page=4। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 September 2023.

[FOOTNOTEKorenyuk2014238-54] Korenyuk 2014, পৃষ্ঠা. 238.

[Chr1-55] 1 2 "Вздорнов Г. И. История открытия и изучения русской средневековой живописи. XIX век [Vzdornov G. I.: The history of the discovery and study of Russian medieval painting. 19th century]" (ru ভাষাত). Christianity in Art: Icons, Frescoes, Mosaics. https://www.icon-art.info/book_contents.php?lng=ru&book_id=128&chap=7&ch_l2=0। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 September 2023.

[FOOTNOTEKorenyuk2014235,_238-56] Korenyuk 2014, পৃষ্ঠা. 235, 238.

[FOOTNOTEVzdornov201732-57] Vzdornov 2017, পৃষ্ঠা. 32.

[FOOTNOTEKorenyuk2014239-58] Korenyuk 2014, পৃষ্ঠা. 239.

[FOOTNOTEKorenyuk2014235,_240,_249-59] Korenyuk 2014, পৃষ্ঠা. 235, 240, 249.

[FOOTNOTEDenisov1908302-60] 1 2 Denisov 1908, পৃষ্ঠা. 302.

[FOOTNOTEPaul_of_Aleppo1836232-61] 1 2 Paul of Aleppo 1836, পৃষ্ঠা. 232.

[FOOTNOTEVzdornov201712-62] Vzdornov 2017, পৃষ্ঠা. 12.

[FOOTNOTETaroutina201843-63] 1 2 Taroutina 2018, পৃষ্ঠা. 43.

[Chr2-64] "Дмитрий Солунский [Dmitry Solunsky]" (ru ভাষাত). Christianity in Art: Icons, Frescoes, Mosaics. https://www.icon-art.info/masterpiece.php?mst_id=657। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 September 2023.

[FOOTNOTEKlos201918-65] Klos 2019, পৃষ্ঠা. 18.

[FOOTNOTEKlos201919-67] Klos 2019, পৃষ্ঠা. 19.

[FOOTNOTEPevny2010480-68] 1 2 Pevny 2010, পৃষ্ঠা. 480.

[FOOTNOTEOlianina2012-69] 1 2 Olianina 2012.

[FOOTNOTEIvanyuk2013-70] 1 2 Ivanyuk 2013.

[FOOTNOTEKlos201954–55-71] Klos 2019, পৃষ্ঠা. 54–55.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[note 1]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[note 2]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[note 3]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]