সমললৈ যাওক

জৰ্জ হাৰ্বাৰ্ট মিড

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
George Herbert Mead
সম্পূৰ্ণ নাম George Herbert Mead
জন্ম ২৭ ফেব্ৰুৱাৰী, ১৮৬৩
South Hadley, Massachusetts, U.S.
মৃত্যু ২৬ এপ্ৰিল, ১৯৩১
Chicago, Illinois, U.S.
যুগ 20th-century philosophy
অঞ্চল Western philosophy
ধাৰা Pragmatism
প্ৰতিষ্ঠান

জৰ্জ হাৰ্বাৰ্ট মিড (২৭ ফেব্ৰুৱাৰী, ১৮৬৩ – ২৬ এপ্ৰিল, ১৯৩১) আছিল এজন আমেৰিকান দাৰ্শনিক, সমাজতাত্ত্বিক আৰু মনোবিজ্ঞানী, তেওঁ মূলতঃ চিকাগো বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে জড়িত। অভি়জ্ঞতাবাদৰ বিকাশৰ অন্যতম মূল ব্যক্তি আছিল তেওঁ ৷ তেওঁক 'প্ৰতীকী আন্তঃক্ৰিয়াবাদ'ৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে, পৰৱৰ্তী সময়ত 'চিকাগো স্কুল অৱ ছ'চিঅ'লজী' বুলি পৰিচিত হোৱা সমাজতাত্ত্বিক ধাৰাটোৰ ওপৰতো তেওঁৰ এক গভীৰ তথা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ আছিল।

জীৱনী

[সম্পাদনা কৰক]

১৮৬৩ চনৰ ২৭ ফেব্ৰুৱাৰী তাৰিখে মেছাচুচেটছৰ চাউথ হেডলীত জৰ্জ হাৰ্বাট মিডৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁ পিতৃ হিৰাম মিড, মাতৃ এলিজাবেথ ষ্টৰছ মিড (যাৰ বিয়াৰ আগৰ উপাধি আছিল বিলিংছ) আৰু ভনীয়েক এলিচৰ সৈতে এটা প্ৰটেষ্টাণ্ট মধ্যবিত্ত পৰিয়ালত ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃৰ পূৰ্বপুৰুষসকল কৃষক আৰু যাজক আছিল। পিতৃ হিৰাম মিড নিজেও এগৰাকী প্ৰাক্তন কংগ্ৰিগেচনেলিষ্ট যাজক আছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ অ'বাৰ্লিন মহাবিদ্যালয়ৰ ধৰ্মতত্ত্ব বিভাগত 'পবিত্ৰ অলংকাৰিক আৰু যাজকীয় ধৰ্মতত্ত্ব'ৰ অধ্যাপকৰ পদৱীত অধিষ্ঠিত হৈছিল। আনহাতে, তেওঁৰ মাতৃ এলিজাবেথে অ'বাৰ্লিন মহাবিদ্যালয়ত দুবছৰ কাল শিক্ষাদান কৰাৰ পিছত ১৮৯০ চনৰ পৰা ১৯০০ চনলৈকে মেছাচুচেটছৰ চাউথ হেডলীৰ মাউণ্ট হোলিয়ক মহাবিদ্যালয়ত অধ্যক্ষা হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। [1]

১৮৭৯ চনত জৰ্জ মিদে প্ৰথমতে 'অ'বাৰ্লিন মহাবিদ্যালয়'ৰ অন্তৰ্গত 'অ'বাৰ্লিন একাডেমী'ত নামভৰ্তি কৰিছিল আৰু তাৰ পিছত মূল মহাবিদ্যালয়খনত অধ্যয়ন কৰিবলৈ লৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত, ১৮৮৩ চনত তেওঁ তাৰপৰাই কলা শাখাৰ স্নাতক ডিগ্ৰী অৰ্জন কৰে। [2] স্নাতক ডিগ্ৰী অৰ্জন কৰাৰ পিছত মিদে প্ৰায় চাৰিমাহ কাল এখন বিদ্যালয়ত শিক্ষকতা কৰিছিল। তাৰ পিছত ১৮৮৩ চনৰ শেষৰফালৰ পৰা ১৮৮৭ চনৰ গ্ৰীষ্মকাললৈকে তেওঁ 'উইচকনচিন চেণ্ট্ৰেল ৰেলৱে কোম্পানী'ত এজন জৰীপকাৰী হিচাপে কাম কৰিছিল।[3]

১৮৯১ চনত মিডে অ’বেৰলিনত লগ পোৱা বন্ধু হেলেন নৰ্থৰপ কেছল (১৮৬২–১৮৯৫)ৰ ভগ্নী হেলেন কিংছবেৰী কেছল (১৮৬০–১৯২৯)ক বিয়া কৰায়। [4] নিজৰ গৱেষণাপত্ৰখন কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ কৰি নুঠা সত্ত্বেও, ১৮৯১ চনত মিডে মিচিগান বিশ্ববিদ্যালয়ত এটা পদ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। সেইখিনি সময়তে তাত মিডৰ চাৰ্লছ হৰ্টন কুলি আৰু জন ডিউয়িৰ সৈতে সাক্ষাৎ হৈছিল আৰু এই দুয়োগৰাকী ব্যক্তিয়েই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁৰ চিন্তা-চৰ্চাত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।[5] [6] ১৮৯৪ চনত মিডে ডিউয়িৰ সৈতে একেলগে চিকাগো বিশ্ববিদ্যালয়লৈ গুচি যায়, আৰু মৃত্যুৰ সময়লৈকে তেওঁ তাতেই শিক্ষকতা কৰে। ডিউয়িৰ প্ৰভাৱতেই মিডে শিক্ষাতত্ত্বৰ দিশত আগবাঢ়িছিল যদিও, অতি সোনকালেই তেওঁৰ চিন্তা-ধাৰা ডিউয়িৰ পৰা পৃথক হৈ পৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁৰ এই স্বতন্ত্ৰ চিন্তা-ধাৰাই তেওঁৰ বিখ্যাত মনস্তাত্ত্বিক তত্ত্ব 'মন, সত্তা আৰু সমাজ' (mind, self and society) হিচাপে বিকাশ লাভ কৰে। [7] :352–53

তেওঁ চিকাগোৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিমণ্ডলত সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত আছিল; তেওঁৰ বিভিন্ন কাৰ্যকলাপৰ ভিতৰত 'চিটি ক্লাৱ অৱ চিকাগো'ৰ হৈ কৰা কামো আছিল অন্যতম। মিডে বিশ্বাস কৰিছিল যে সামাজিক সমস্যামূহ সমাধান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিজ্ঞানৰ প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি আৰু সেইবাবেই তেওঁ চিকাগোৰ 'চেটলমেণ্ট হাউচ'ত গৱেষণা চলোৱাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।[8] [7] :353তেওঁ চিকাগোৰ হাল হাউছৰ কোষাধ্যক্ষ হিচাপেও কাম কৰিছিল। [9] [10] তেওঁ জেন এডামছৰ সৈতে সামাজিক ন্যায়ৰ বিষয়তো ঘনিষ্ঠভাবে সহযোগিতা কৰিছিল।

১৯৩১ চনৰ ২৬ এপ্ৰিলত হৃদযন্ত্ৰ বিকল হৈ মিড মৃত্যুমুখত পৰে। মৰ্টিমাৰ জে. এডলাৰৰ নিযুক্তিক লৈ হোৱা অসন্তুষ্টিৰ বাবে তেওঁ তিনি মাহ পূৰ্বেই চিকাগো বিশ্ববিদ্যালয়ত নিজৰ পদত্যাগ পত্ৰ দাখিল কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ত যোগদান কৰাৰ মনস্থ কৰিছিল, কিন্তু সেয়া হৈ উঠাৰ আগতেই তেওঁৰ মৃত্যু হয়।[11]

তত্ত্বৰাজি

[সম্পাদনা কৰক]

প্ৰাগমেটিজম আৰু প্ৰতীকী আন্তঃক্ৰিয়াবাদ

[সম্পাদনা কৰক]

সামাজিক পৰিসৰৰ মাজত সত্তাৰ বিকাশ আৰু পৃথিৱীৰ বস্তুনিষ্ঠতাৰ ওপৰতেই মিডৰ বেছিভাগ কৰ্মৰাজি কেন্দ্ৰীভূত আছিল। তেওঁ দৃঢ়তাৰে মত পোষণ কৰিছিল যে, "উমৈহতীয়া অৰ্থৰ আধাৰত আনৰ মনৰ সৈতে গঢ়ি উঠা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ জৰিয়তেহে কেৱল ব্যক্তি-মনৰ অস্তিত্ব বৰ্তি থাকিব পাৰে।" :5মিডৰ কৰ্মৰাজি আৰু সামগ্ৰিকভাৱে 'প্ৰতীকী আন্তঃক্ৰিয়াবাদ'ৰ দুটা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ মূল ভিত্তি হৈছে 'প্ৰয়োগবাদ'ৰ দৰ্শন আৰু 'সামাজিক আচৰণবাদ'।

সামাজিক আচৰণবাদ (মনস্তাত্ত্বিক আচৰণবাদৰ বিপৰীতে) বুলিলে মূলতঃ মিডৰ সেই ধাৰণাক বুজায় য'ত তেওঁ অংগী-ভংগী আৰু গভীৰ অৰ্থ বহন কৰা সামাজিক বস্তুবোৰক উদ্দীপক হিচাপে অধিক গুৰুত্ব দিছিল। আনহাতে, মনস্তাত্ত্বিক আচৰণবাদীসকলে কেৱল সাধাৰণ ভৌতিক বস্তুবোৰকহে উদ্দীপক বুলি বিবেচনা কৰিছিল। তদুপৰি, জন বি. ৱাটছনে আগবঢ়োৱা আচৰণবাদৰ ধাৰণাকো মিডে কঠোৰ সমালোচনা কৰিছিল। [12]

প্ৰয়োগবাদ (Pragmatism) হৈছে এক বিস্তৃত দাৰ্শনিক মতবাদ, যাৰ পৰা মিডৰ চিন্তা-চৰ্চাত পৰা প্ৰভাৱৰ বিভিন্ন দিশক চাৰিটা মূল নীতিৰ আধাৰত চিনাক্ত কৰিব পাৰি:

  1. প্ৰকৃত সত্য বা বাস্তৱতা বাহিৰৰ পৃথিৱীত স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে বিৰাজ নকৰে, বৰঞ্চ আমি যেতিয়া এই পৃথিৱীখনৰ সৈতে আৰু ইয়াৰ প্ৰতি ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়া কৰোঁ, তেতিয়াহে ইয়াৰ সক্ৰিয়ভাৱে সৃষ্টি হয়। ২. মানুহে পৃথিৱীখনৰ বিষয়ে নিজৰ জ্ঞান সেইবোৰ কথাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে গঢ়ি তোলে আৰু মনত ৰাখে, যিবোৰ তেওঁলোকৰ বাবে ব্যৱহাৰিকভাৱে উপযোগী। আনহাতে, যিবোৰ কথা বা ধাৰণাই তেওঁলোকৰ বাবে আৰু "কাম নিদিয়ে" বা প্ৰাসংগিক হৈ নাথাকে, সেইবোৰ তেওঁলোকে সলনি কৰি পেলায়। ৩. মানুহে পৃথিৱীত সন্মুখীন হোৱা সামাজিক আৰু ভৌতিক "বস্তু" বা উপাদানসমূহক কেৱল নিজৰ প্ৰয়োজন আৰু ব্যৱহাৰৰ ভিত্তিতহে সংজ্ঞায়িত কৰে। ৪. যদি আমি সমাজৰ ব্যক্তিসকলক (সামাজিক কৰ্তা বা actors) বুজিব বিচাৰোঁ, তেন্তে মানুহে প্ৰকৃততে কি কাম কৰে বা কেনে আচৰণ কৰে, তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে আমি আমাৰ ধাৰণা গঢ়ি তুলিব লাগিব।

এই ধাৰণাসমূহৰ ভিতৰত তিনিটা প্ৰতীকী আন্তঃক্ৰিয়াবাদ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ :

  • সমাজৰ ব্যক্তি আৰু পৃথিৱীৰ মাজত ঘটা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা;
  • ব্যক্তি আৰু পৃথিৱী — এই দুয়োটাকে স্থিৰ বা অপৰিৱৰ্তনীয় গাঁথনিৰ পৰিৱৰ্তে একোটা গতিশীল প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে গণ্য কৰা; আৰু
  • সামাজিক পৃথিৱীখনক নিজৰ দৃষ্টিভংগীৰে ব্যাখ্যা বা বিশ্লেষণ কৰিব পৰা ব্যক্তিৰ সামৰ্থ্য।

সেয়েহে, মিড আৰু প্ৰতীকী আন্তঃক্ৰিয়াবাদীসকলৰ দৃষ্টিভংগীৰে চাবলৈ গ'লে, চেতনা কেতিয়াও মানুহৰ ক্ৰিয়া আৰু আন্তঃক্ৰিয়াৰ পৰা পৃথক নহয়, বৰঞ্চ ই এই দুয়োটাৰে এক অবিচ্ছেদ্য অংগ। এক প্ৰয়োগবাদী দৰ্শন হিচাপে প্ৰতীকী আন্তঃক্ৰিয়াবাদ আছিল পৰৱৰ্তী সময়ৰ 'ট্ৰেনজেকচনেলীজম' বা আদান-প্ৰদানমূলক দৰ্শনৰ মূল ভিত্তি বা পূৰ্বসূৰী।[13]প্ৰয়োগবাদ আৰু আচৰণবাদৰ ওপৰত আধাৰিত মিডৰ তত্ত্বসমূহ আংশিকভাৱে চিকাগো বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বহুতো স্নাতকোত্তৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজলৈ প্ৰসাৰিত হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত এই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলেই গৈ 'প্ৰতীকী আন্তঃক্ৰিয়াবাদ' (symbolic interactionism) প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।[7] :347–50

সামাজিক দৰ্শন (সামাজিক আচৰণবাদ)

[সম্পাদনা কৰক]

বিংশ শতিকাৰ সামাজিক দৰ্শনৰ জগতত মিড আছিল এগৰাকী অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি। তেওঁৰ অন্যতম এক প্ৰভাৱশালী ধাৰণা আছিল— জীৱসমূহৰ মাজত হোৱা পাৰস্পৰিক যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰেই 'মন' আৰু 'সত্তা'ৰ উদ্ভৱ হয়। ১৯৩৪ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'মাইণ্ড, চেল্ফ এণ্ড ছ'চাইটী'ত এই বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে, যাক 'সামাজিক আচৰণবাদ' বুলিও জনা যায়। [14] চিহ্ন বা প্ৰতীকৰ জৰিয়তে হোৱা সামাজিক যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা 'মন' আৰু 'সত্তা'ৰ কেনেদৰে উদ্ভৱ হয়, সেই সম্পৰ্কীয় এই ধাৰণাটোৱেই সমাজতত্ত্বৰ 'প্ৰতীকী আন্তঃক্ৰিয়াবাদী' চিন্তাধাৰাৰ বা মতবাদৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

বৌদ্ধিকভাৱে হেগেলৰ দ্বন্দ্ববাদ আৰু 'প্ৰক্ৰিয়া দৰ্শন'ৰ ওপৰত আধাৰিত হৈ, মিডে জন ডিউয়িৰ দৰেই এক অধিক বস্তুবাদী প্ৰক্ৰিয়া দৰ্শনৰ বিকাশ ঘটাইছিল। এই দৰ্শন মূলতঃ মানৱীয় ক্ৰিয়া, বিশেষকৈ যোগাযোগমূলক ক্ৰিয়াৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল। প্ৰয়োগবাদী দৃষ্টিকোণৰ পৰা চাবলৈ গ'লে, মানৱীয় কাৰ্যকলাপেই হৈছে সত্যৰ মাপকাঠী আৰু এই মানৱীয় কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তেই অৰ্থৰ সৃষ্টি হয়। আমাৰ 'সত্তা'ৰ ধাৰণাটো যোগাযোগমূলক ক্ৰিয়াকে ধৰি অন্যান্য যৌথ কাৰ্যকলাপৰ মাজেৰেই গঢ় লৈ উঠে। মিডৰ সামাজিক আচৰণবাদৰ মূল কথাটোৱেই হ'ল যে— 'মন' কোনো অতীন্দ্ৰিয় জগতত অৱস্থান কৰা পদাৰ্থ নহয়, বা ই কেৱল মানুহৰ শৰীৰবৃত্তীয় গাঁথনিৰ ভিতৰত ঘটা এলানি পৰিঘটনাও নহয়। তেওঁৰ এই দৃষ্টিভংগীয়ে মন আৰু শৰীৰক পৃথক বুলি গণ্য কৰা পৰম্পৰাগত ধাৰণাটোৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। মনৰ উদ্ভৱ মানৱ জীৱ আৰু ইয়াৰ সামাজিক পৰিৱেশৰ মাজত হোৱা আন্তঃক্ৰিয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সামাজিক যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ মাজেৰেই ব্যক্তিয়ে অৰ্থপূৰ্ণ প্ৰতীকী আচৰণ— অৰ্থাৎ 'চিন্তা' কৰাৰ নিজৰ সম্ভাৱনাক উপলব্ধি কৰিব পাৰে। মিডৰ মতে, 'মন' হৈছে যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়াৰ এক ব্যক্তিগতকৃত কেন্দ্ৰবিন্দু। ই প্ৰকৃততে ব্যক্তিৰ এক ভাষিক আচৰণহে। সেয়েহে, "ভাষা অবিহনে কোনো মন বা চিন্তাৰ অস্তিত্ব থাকিব নোৱাৰে"; আৰু মনৰ মূল সমল হিচাপে পৰিচিত 'ভাষা' হৈছে কেৱল মাত্ৰ "সামাজিক আন্তঃক্ৰিয়াৰ এক বিকাশ আৰু ফচল"। :191–92

মিডৰ মতে, যোগাযোগৰ সামাজিক ক্ৰিয়াৰ পৰাই মনৰ উদ্ভৱ হয়। মিডৰ এই সামাজিক ক্ৰিয়াৰ ধাৰণাটো কেৱল তেওঁৰ মনৰ তত্ত্বৰ লগতেই প্ৰাসংগিক নহয়, বৰঞ্চ ই তেওঁৰ সামাজিক দৰ্শনৰ সকলো দিশৰ লগতেই সমানেই জড়িত। প্ৰকৃততে তেওঁৰ "মন, সত্তা আৰু সমাজ"ৰ তত্ত্বটো হৈছে বহু ব্যক্তিৰ মাজৰ আন্তঃক্ৰিয়াৰে গঠিত এক সামাজিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা 'ক্ৰিয়াৰ দৰ্শন'। ঠিক একেদৰেই, তেওঁৰ 'জ্ঞান আৰু প্ৰমূল্যৰ তত্ত্ব'টো হৈছে পৰিৱেশৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়া কৰা কোনো এজন অনুভৱী ব্যক্তিৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা এক 'ক্ৰিয়াৰ দৰ্শন'। [15]

কোনো এটা ক্ৰিয়া বা কাৰ্যৰ প্ৰথমটো পৰ্যায় হৈছে 'অংগী-ভংগী' বা ইংগিত। অংগী-ভংগী হৈছে এনে এক প্ৰস্তুতিমূলক সঞ্চালন বা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ জৰিয়তে আন ব্যক্তিয়ে প্ৰথমজনৰ উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে অৱগত হ'ব পাৰে। ইয়াৰ একেবাৰে প্ৰাথমিক অৱস্থাটো হৈছে 'অংগী-ভংগীৰ আদান-প্ৰদান', য'ত প্ৰথমজন ব্যক্তিৰ অংগী-ভংগীয়ে দ্বিতীয়জনৰ মাজত এক প্ৰস্তুতিমূলক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে আৰু তাৰ বিনিময়ত দ্বিতীয়জনৰ অংগী-ভংগীয়ে আকৌ প্ৰথমজনৰ পৰা আন এক প্ৰতিক্ৰিয়া উলিয়াই আনে। কিন্তু এই পৰ্যায়ত প্ৰকৃততে কোনো ধৰণৰ যোগাযোগ স্থাপন নহয়। কাৰণ, ইয়াত কোনো এজন ব্যক্তিয়েই আনজনৰ ওপৰত নিজৰ অংগী-ভংগীয়ে কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছে, সেই সম্পৰ্কে সচেতন নাথাকে; অৰ্থাৎ এই অংগী-ভংগীবোৰ তাৎপৰ্যহীন (nonsignificant) হৈ ৰয়। প্ৰকৃত যোগাযোগ স্থাপন হ'বলৈ হ'লে, প্ৰতিজন ব্যক্তিয়েই নিজৰ চলি থকা কাৰ্যৰ প্ৰতি আনজনে কেনে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰদৰ্শন কৰিব, সেই সম্পৰ্কে জনাটো অপৰিহাৰ্য। এনে অৱস্থাতহে এই অংগী-ভংগীবোৰ একোটা 'তাৎপৰ্যপূৰ্ণ প্ৰতীক'লৈ ৰূপান্তৰিত হয়। [14] তাৎপৰ্যপূৰ্ণ প্ৰতীক হৈছে এনে এক প্ৰকাৰৰ অংগী-ভংগী যি কেৱল মানুহেহে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। অংগী-ভংগীবোৰ তেতিয়াহে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ প্ৰতীক হৈ পৰে, যেতিয়া যিগৰাকী ব্যক্তিলৈ উদ্দেশ্য কৰি এই অংগী-ভংগীবোৰ কৰা হয়, তেওঁৰ পৰা যি ধৰণৰ প্ৰতিক্ৰিয়া আশা কৰা হয়, ঠিক একেই ধৰণৰ প্ৰতিক্ৰিয়া এইবোৰ প্ৰকাশ কৰা ব্যক্তিগৰাকীৰ মনতো জাগ্ৰত হয়। কেৱল এনে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ প্ৰতীকৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তেহে আমাৰ মাজত প্ৰকৃত যোগাযোগ স্থাপন হোৱাটো সম্ভৱ।[7] :356–57 মিডে মানুহৰ উপলব্ধিক এক "ক্ৰিয়া-বন্ধন"ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। আমি পৃথিৱীখনক "জীৱন নিৰ্বাহৰ আহিলা" হিচাপেহে উপলব্ধি কৰোঁ। উদাহৰণস্বৰূপে, খাদ্যৰ উপলব্ধি মানেই হৈছে খোৱাৰ উপলব্ধি। ঠিক একেদৰেই, এটা ঘৰৰ উপলব্ধি মানেই হৈছে আশ্ৰয়ৰ উপলব্ধি। অৰ্থাৎ, আমাৰ সকলো উপলব্ধি বা ধাৰণাই মূলতঃ ক্ৰিয়া বা কাৰ্যৰ ওপৰত আধাৰিত। মিডৰ এই উপলব্ধিৰ তত্ত্বটো জে. জে. গিবচনৰ তত্ত্বৰ সৈতেও বহু পৰিমাণে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।

আত্মাৰ স্বভাৱ

[সম্পাদনা কৰক]

মিডৰ সামাজিক তত্ত্বৰ এক চূড়ান্ত অংশ হৈছে 'মন', যি প্ৰকৃততে সামাজিক প্ৰক্ৰিয়াৰ এক ব্যক্তিগত অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ বা গ্ৰহণ। মিডে উল্লেখ কৰিছে যে "সত্তা হৈছে এক সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া", যাৰ অৰ্থ হ'ল— এজন ব্যক্তিৰ পূৰ্ণাংগ সত্তা গঠন কৰাত সহায় কৰিবলৈ তেওঁৰ মনৰ ভিতৰত এলানি ক্ৰিয়া বা কাৰ্য অহৰহ চলি থাকে। যেতিয়া কোনো এজন ব্যক্তিয়ে অংগী-ভংগীবোৰ গ্ৰহণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ প্ৰকৃততে এই অংগী-ভংগীৰ ৰূপত আনৰ সামূহিক মনোভাৱ বা দৃষ্টিভংগীসমূহকো গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আন সুসংগঠিত মনোভাৱৰ জৰিয়তে নিজৰ উপযুক্ত প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে।মিডে এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক 'I' (মই) আৰু 'Me' (মোক বা মোৰ সামাজিক ৰূপ) হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে। ইয়াত 'Me' হৈছে ব্যক্তিৰ সামাজিক সত্তা (social self) আৰু 'I' হৈছে এই 'Me'ৰ প্ৰতি প্ৰদৰ্শন কৰা প্ৰতিক্ৰিয়া। অন্য অৰ্থত ক'বলৈ গ'লে, 'I' হৈছে আনৰ মনোভাৱ বা দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰতি এজন ব্যক্তিয়ে প্ৰদৰ্শন কৰা প্ৰতিক্ৰিয়া; আনহাতে 'Me' হৈছে আনৰ সেই মনোভাৱসমূহৰ এক সুসংগঠিত ৰূপ, যাক ব্যক্তি এজনে নিজৰ মাজত গ্ৰহণ কৰি লয় বা আঁকোৱালি লয়। [16] [17] :174–86

মিডে উইলিয়াম জেমছৰ 'I' (মই) আৰু 'Me' (মোক বা সামাজিক ৰূপ) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্যৰ ধাৰণাটোক অধিক বিকশিত কৰি তুলিছিল। ইয়াত 'Me' হৈছে "সাধাৰণীকৃত অন্য"ৰ এক পুঞ্জীভূত ধাৰণা— অৰ্থাৎ, এজন ব্যক্তিয়ে সমাজ বা তেওঁৰ গোটটোৱে তেওঁক কেনেদৰে মূল্যায়ন কৰে বুলি ভাবে, তাৰ এক সামগ্ৰিক ৰূপ। আনহাতে, 'I' হৈছে ব্যক্তিৰ নিজস্ব প্ৰবৃত্তি বা স্বতঃস্ফূৰ্ত আৱেগ।'I' হৈছে কর্তা হিচাপে ব্যক্তিৰ সত্তা; আৰু 'Me' হৈছে কৰ্ম বা বিষয় হিচাপে ব্যক্তিৰ সত্তা। 'I' হৈছে জ্ঞাতা বা জানোতা; আৰু 'Me' হৈছে জ্ঞেয় বা জনাৰ বিষয়। মন বা চিন্তাৰ ধাৰা হৈছে প্ৰকৃততে এই 'I' আৰু 'Me' ৰ মাজত ঘটা আন্তঃক্ৰিয়াৰ এক আত্ম-বিশ্লেষণাত্মক বা আত্ম-প্ৰতিফলনমূলক প্ৰক্ৰিয়া। অংগী-ভংগীৰ আদান-প্ৰদানৰ প্ৰাথমিক স্তৰত 'I' বা 'Me' কাৰোৱেই অস্তিত্ব নাথাকে; কিয়নো এই পৰ্যায়ত সমগ্ৰ ক্ৰিয়াটো সম্পন্ন হৈ নুঠে, বৰঞ্চ অংগী-ভংগীৰ এই পৰিসৰৰ মাজত কেৱল পৰৱৰ্তী ক্ৰিয়াৰ প্ৰস্তুতিহে চলে। এই প্ৰক্ৰিয়াসমূহ বা গতিশীলতা সংকীৰ্ণ অৰ্থত কেৱল সত্তাৰ গণ্ডীতে সীমাবদ্ধ নাথাকি, মানৱ বোধন বা জ্ঞান তত্ত্বৰ এক মূল ভিত্তি গঢ়ি তোলে। মিডৰ মতে, চিন্তা প্ৰক্ৰিয়া হৈছে 'I' আৰু 'Me' ৰ মাজত চলা এক অন্তৰ্নিহিত কথোপকথন বা সংলাপ। মিডে সত্তাৰ "উপলব্ধি আৰু অৰ্থ"ক গভীৰভাৱে আৰু সমাজতাত্ত্বিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা "ব্যক্তিসকলৰ উমৈহতীয়া অনুশীলন"ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, যিটো বিশেষকৈ বিভিন্ন সামাজিক আদান-প্ৰদান বা যোগাযোগৰ ক্ষেত্ৰত দেখিবলৈ পোৱা যায়।

'I' আৰু 'Me' ৰ এক সমন্বয় হিচাপে মিডৰ এই 'সত্তা'ৰ ধাৰণাটো সমাজতাত্ত্বিক অস্তিত্বৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে সাঙোৰ খাই থকা দেখা যায়। মিডৰ মতে, ব্যক্তিগত চেতনাতকৈ সমাজ বা সম্প্ৰদায়ৰ মাজত ব্যক্তিৰ অস্তিত্বৰ স্থান পূৰ্বৱৰ্তী। অৰ্থাৎ, প্ৰথমতে ব্যক্তিয়ে সমাজৰ বিভিন্ন সামাজিক অৱস্থান বা ভূমিকাত অংশগ্ৰহণ কৰিব লাগিব আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়তহে সেই অভিজ্ঞতাৰ আধাৰত আনৰ দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিবলৈ বা বুজিবলৈ সক্ষম হ'ব। আৰু এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোৰ মাজেৰেই ব্যক্তিগৰাকী প্ৰকৃত অৰ্থত 'সচেতন' হৈ উঠে।

লেখাসমূহ

[সম্পাদনা কৰক]

৪০ বছৰতকৈও অধিক সময় জোৰা নিজৰ সুদীৰ্ঘ কৰ্মজীৱনত মিডে প্ৰায় নিৰন্তৰভাৱে লিখা-মেলা কৰিছিল আৰু দৰ্শন তথা মনস্তত্ত্ব— এই দুয়োটা বিষয়ৰ ওপৰতে বহুতো প্ৰবন্ধ আৰু গ্ৰন্থ-সমালোচনা প্ৰকাশ কৰিছিল। অৱশ্যে, তেওঁ কেতিয়াও কোনো পূৰ্ণাংগ গ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰা নাছিল।তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত, তেওঁৰ কেইগৰাকীমান ছাত্ৰই চিকাগো বিশ্ববিদ্যালয়ত মিডে প্ৰদান কৰা সামাজিক মনস্তত্ত্বৰ শ্ৰেণীসমূহৰ নথিপত্ৰ, তেওঁৰ বক্তৃতাসমূহৰ টোকা (যেনে- ১৯৩০ চনত চাৰ্লছ ডব্লিউ. মৰিছৰ দ্বাৰা সম্পাদিত মিডৰ 'কেৰাছ লেকচাৰ্ছ') আৰু তেওঁৰ বহুতো অপ্ৰকাশিত লেখনি একত্ৰিত কৰি চাৰিটা খণ্ডত সম্পাদনা কৰি উলিয়াইছিল।

নিজৰ জীৱনকালত মিডে প্ৰায় ১০০ খনমান গৱেষণামূলক প্ৰবন্ধ, গ্ৰন্থ-সমালোচনা আৰু অন্যান্য আনুষংগিক লেখনি প্ৰকাশ কৰিছিল। কিন্তু এইবোৰৰ বিষয়বস্তুৰ ব্যাপক বৈচিত্ৰ্য আৰু সিঁচৰতি হৈ থকাৰ বাবে, এই লেখনিসমূহ পাঠকৰ বাবে সহজলভ্য নাছিল। এই অসুবিধা দূৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৯৬০-ৰ দশকত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সম্পাদনাৰ প্ৰচেষ্টা হাতত লোৱা হয়। ইয়াৰ অংশ হিচাপেই, ১৯৬৪ চনত এণ্ড্ৰু জে. ৰেকে মিডৰ পঁচিশখন প্ৰকাশিত প্ৰবন্ধ একত্ৰিত কৰি 'Selected Writings: George Herbert Mead' নামৰ গ্ৰন্থখন প্ৰকাশ কৰি উলিয়ায়। [18] [15]ইয়াৰ চাৰি বছৰৰ পাছত, জন ডব্লিউ. পেট্ৰাছে 'George Herbert Mead: Essays on his Social Psychology' নামৰ গ্ৰন্থখন প্ৰকাশ কৰি উলিয়ায়। পোন্ধৰখন প্ৰবন্ধৰ এক সংকলন হিচাপে প্ৰকাশিত এই গ্ৰন্থখনত মিডৰ পূৰ্বতে অপ্ৰকাশিত হৈ থকা বহুতো পাণ্ডুলিপিও সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল।

শেহতীয়াকৈ, মেৰী জো ডিগানে (২০০১) 'এছেজ ইন চ'ছিয়েল চাইক'লজী' নামৰ গ্ৰন্থখন প্ৰকাশ কৰি উলিয়ায়। প্ৰকৃততে এই গ্ৰন্থ-প্ৰকল্পটো ১৯১০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মিডে আধৰুৱাকৈ এৰি থৈ গৈছিল। ২০১০ চনত ফিলিপ কেৰেইৰা ডা চিলভাই মিডৰ ত্ৰিশখন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰবন্ধ একত্ৰিত কৰি 'G.H. Mead. A Reader' নামৰ এক সামগ্ৰিক সংকলন সম্পাদনা কৰি উলিয়ায়। উল্লেখযোগ্য যে, ইয়াত সন্নিৱিষ্ট কৰা এই প্ৰবন্ধসমূহৰ ভিতৰত দহখন প্ৰবন্ধই আছিল পূৰ্বতে একেবাৰেই অপ্ৰকাশিত। ঠিক একেদৰেই, টৰন্টোৰ ব্ৰক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ 'মিড প্ৰকল্প'ই মিডৰ বাকী ৰৈ যোৱা প্ৰায় ৮০ খনমান অপ্ৰকাশিত পাণ্ডুলিপিৰ আটাইকেইখনেই প্ৰকাশ কৰাৰ পৰিকল্পনা হাতত লৈছে।

গ্ৰন্থতালিকা

[সম্পাদনা কৰক]

সংগ্ৰহ কৰা খণ্ডসমূহ (মৰণোত্তৰ)

[সম্পাদনা কৰক]
    • 1932. The Philosophy of the Present.[19]
    • 1934. Mind, Self, and Society.[20]
    • 1936. Movements of Thought in the Nineteenth Century.[21]
    • 1938. The Philosophy of the Act.[22]
    • 1964. Selected Writings.[23] — This volume collects articles Mead himself prepared for publication.
    • 1982. The Individual and the Social Self: Unpublished Essays by G. H. Mead.[24]
    • 2001. Essays in Social Psychology.[25]
    • 2010. G.H. Mead. A Reader.[26]

তথ্যসূত্ৰ

[সম্পাদনা কৰক]
  1. ↑ Baldwin, John (2009). George Herbert Mead. Sage. পৃষ্ঠা. 7. ISBN 978-0-8039-2320-1. https://archive.org/details/georgeherbertmea00bald.
  2. ↑ "George herbert mead". Archived from the original on 2020-08-01. https://web.archive.org/web/20200801011024/http://umhistory.dc.umich.edu/history/Faculty_History/M/Mead,_George_Herbert.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-02-03.
  3. ↑ "Mead, George Herbert | Internet Encyclopedia of Philosophy" (en-US ভাষাত). https://iep.utm.edu/mead/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-03-25.
  4. ↑ Cook, Gary A. (1993). George Herbert Mead: the making of a social pragmatist. University of Illinois Press. পৃষ্ঠা. 4. ISBN 978-0-252-06272-8. https://books.google.com/books?id=Z1Ki8BMXJRIC&pg=PA4.
  5. ↑ Miller, David (2009). George Herbert Mead: Self, Language, and the World. University of Texas Press. পৃষ্ঠা. xii-xix. ISBN 978-0-292-72700-7.
  6. ↑ Wallace, David (1967). "Reflections on the Education of George Herbert Mead". American Journal of Sociology খণ্ড 72 (4): 396–408. ISSN 0002-9602. https://www.jstor.org/stable/2775864.
  7. 1 2 3 4 Ritzer, George (2008). Sociological Theory. McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-352818-2. https://archive.org/details/sociologicaltheo00ritz. উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: Invalid <ref> tag; name "Ritz" defined multiple times with different content.
  8. ↑ George H. Mead (1907). "The Social Settlement: Its basis and function". University of Chicago Record: 108–110. http://www.brocku.ca/MeadProject/Mead/pubs/Mead_1907g.html.
  9. ↑ Ritzer, George (2004). Encyclopedia of Social Theory. প্ৰকাশক Thousand Oaks, California: SAGE Publications. পৃষ্ঠা. 491. ISBN 0-7619-2611-9.
  10. ↑ "George Herbert Mead, Philosophy". www.lib.uchicago.edu. 2003. Archived from the original on 2020-11-24. https://web.archive.org/web/20201124094706/https://www.lib.uchicago.edu/projects/centcat/centcats/fac/facch12_01.html.
  11. ↑ "New York Times: Prof. George H. Mead, Philosopher, Is Dead". brocku.ca. https://brocku.ca/MeadProject/NYT/NYT_1931_04_27.html#:~:text=CHICAGO.,Henry%20Mead.। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-03-25.
  12. ↑ Troyer, William Lewis (1946). "Mead's Social and Functional Theory of Mind". American Sociological Review খণ্ড 11 (2): 198–202. doi:10.2307/2086709. ISSN 0003-1224. https://www.jstor.org/stable/2086709.
  13. ↑ Phillips, Trevor J.; Tibbels, Kirkland; Patterson, John (2015). Transactionalism: An Historical and Interpretive Study (2 সম্পাদনা). Influence Ecology. পৃষ্ঠা. 54. Archived from the original on 2016-09-24. https://web.archive.org/web/20160924094246/https://www.amazon.com/Transactionalism-Historical-Interpretive-Trevor-Phillips-ebook/dp/B018EOAAPI.
  14. 1 2 Desmonde, William H (2006) [1967]. "Mead, George Herbert (1863-1931)". In Borchert, Donald M.. Encyclopedia of Philosophy. 6. Macmillan Reference. পৃষ্ঠা. 79–82. ISBN 0-02-865786-1. উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: Invalid <ref> tag; name "Macmillan" defined multiple times with different content.
  15. 1 2 Cronk, George (2005), "George Herbert Mead", in Fieser, James; Dowden, Bradley, The Internet Encyclopedia of Philosophy, http://www.iep.utm.edu/mead/ উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: Invalid <ref> tag; name "iep" defined multiple times with different content.
  16. ↑ Margolis, Joseph; Jacques Catudal (2001). The Quarrel between Invariance and Flux. প্ৰকাশক Pennsylvania: Pennsylvania State University Press.
  17. ↑ উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; ":1" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
  18. ↑ Selected Writings: George Herbert Mead. Bobbs-Merrill, The Liberal Arts Press. 1964.
  19. ↑ Mead, George Herbert. 1932. The Philosophy of the Present. Open Court Publishing.
  20. ↑ Mead, George Herbert. 1967 [1934]. Mind, Self, and Society, edited by C. W. Morris. Chicago: University of Chicago Press. আই.এচ.বি.এন. 978-0-226-51668-4.
  21. ↑ Mead, George Herbert. 1936. Movements of Thought in the Nineteenth Century, edited by Merritt H. Moore. Chicago: University of Chicago Press.
  22. ↑ Mead, George Herbert. 1938. The Philosophy of the Act, edited by C. W. Morris, et al. Chicago: University of Chicago Press.
  23. ↑ Reck, Andrew J., ed. 1964. Selected Writings: George Herbert Mead. Chicago: University of Chicago Press. আই.এচ.বি.এন. 978-0-226-51671-4.
  24. ↑ Miller, David L., ed. 1982. The Individual and the Social Self: Unpublished Essays by G. H. Mead. Chicago: University of Chicago Press. আই.এচ.বি.এন. 978-0-608-09479-3.
  25. ↑ Mead, George Herbert. 2001 [c. 1910s]. Essays in Social Psychology, edited by M. J. Deegan. New Brunswick, NJ: Transaction. আই.এচ.বি.এন. 0-765-80082-9.
  26. ↑ da Silva, Filipe Carreira, ed. 2010. G.H. Mead. A Reader. London: Routledge.
"https://as.wikipedia.org/w/index.php?title=জৰ্জ_হাৰ্বাৰ্ট_মিড&oldid=616192"ৰ পৰা অনা হৈছে