ঠাট
এটা ঠাট (IAST: thāṭ) হৈছে উত্তৰ ভাৰতীয় বা হিন্দুঃস্থানী সংগীতত এটা "মূল স্কেল।" ই কৰ্ণাটক সংগীতৰ মেলকৰ্থা ৰাগৰ সমতুল্য। [1][2] ঠাটৰ ধাৰণাটো পশ্চিমীয়া সংগীতৰ স্কেলৰ সৈতে ঠিক একে নহয় কাৰণ ঠাটৰ প্ৰাথমিক কাৰ্য্য সংগীত ৰচনাৰ সঁজুলি হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ ৰাগসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ ভিত্তি হিচাপে। [2] এটা ৰাগ আৰু তাৰ মূল ঠাটৰ মাজত কঠোৰভাৱে মানি চলাৰ প্ৰয়োজন নাই; কোনো ৰাগ যি কোনো ঠাটৰ অন্তৰ্গত বুলি কোৱা হয়, সেই ৰাগে ঠাটৰ সকলো স্বৰৰ অনুমতি নিদিবও পাৰে আৰু অন্য স্বৰৰ অনুমতি দিব পাৰে। ঠাটসমূহ সাধাৰণতে হেপ্টাটনিক বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হয়।
ঠাট শব্দটো চেতাৰ আৰু বীণাৰ দৰে তাঁৰৰ যন্ত্ৰৰ ফ্ৰেটকো বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। [3] ইয়াক কথক নৃত্যশিল্পীয়ে তেওঁলোকৰ প্ৰদৰ্শনৰ আৰম্ভণিত গ্ৰহণ কৰা ভংগিমাকো বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। [4]
ইতিহাস
[সম্পাদনা কৰক]আধুনিক ঠাট পদ্ধতিৰ সৃষ্টিকৰ্তা হৈছে বিষ্ণু নাৰায়ণ ভাটখাণ্ডে (১৮৬০–১৯৩৬), বিংশ শতিকাৰ প্ৰথম দশকসমূহত শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ক্ষেত্ৰত এজন প্ৰভাৱশালী সংগীতবিদ। [5][6] ভাটখাণ্ডে তেওঁৰ পদ্ধতি কৰ্ণাটকৰ মেলকৰ্থা শ্ৰেণীবিভাজনৰ আধাৰত মডেল কৰিছিল, যি ১৬৪০ চনৰ আশে-পাশে বিদ্বান বেংকটমাখিনৰদ্বাৰা প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল। ভাটখাণ্ডে বহুতো ঘৰানা (সংগীতৰ বিদ্যালয়) পৰিদৰ্শন কৰি ৰাগসমূহৰ বিশদ বিশ্লেষণ কৰিছিল। তেওঁৰ গৱেষণাই তেওঁক বত্ৰিছটা ঠাটৰ পদ্ধতিলৈ লৈ গৈছিল, প্ৰত্যেকটোৰ নামকৰণ তাৰ সৈতে জড়িত এটা প্ৰমুখ ৰাগৰ নামেৰে কৰা হৈছিল। তেওঁৰ সময়ত বত্ৰিছটা ঠাটৰ ভিতৰত দহটাৰো অধিক ঠাট জনপ্ৰিয় আছিল; তথাপি তেওঁ কেৱল দহটা ঠাটক উজ্জ্বল কৰি তুলিবলৈ বাছি লৈছিল।
ভাটখাণ্ডেৰ মতে, প্ৰতিটো পৰম্পৰাগত ৰাগ দহটা মৌলিক ঠাট, বা সংগীতৰ স্কেল বা ফ্ৰেমৱৰ্কৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে। এই দহটা ঠাট হৈছে বিলাৱল, কল্যাণ, খামাজ, ভৈৰৱ, পূৰ্বী, মাৰৱা, কাফী, আশাৱৰী, ভৈৰৱী আৰু তোড়ী; যদি কোনো ৰাগক যাদৃচ্ছিকভাৱে বাছি লোৱা হয়, তত্ত্বগতভাৱে ইয়াক এই ঠাটসমূহৰ এটাত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিব পৰা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, শ্ৰী আৰু পুৰিয়া ধনশ্ৰী ৰাগসমূহ পূৰ্বী ঠাটৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈছে, মালকৌঁচ ভৈৰৱী ঠাটৰ ওপৰত, আৰু দৰবাৰী কানাডা আশাৱৰী ঠাটৰ ওপৰত। [7]
পদ্ধতি
[সম্পাদনা কৰক]ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত সংগীতৰ স্বৰসমূহক স্বৰ বোলা হয়। সাতটা মৌলিক স্বৰৰ নাম হৈছে ষড়জ, ঋষভ, গান্ধাৰ, মধ্যম, পঞ্চম, ধৈৱত আৰু নিষাদ, আৰু ইয়াক সংক্ষেপে সা, ৰি (কৰ্ণাটক) বা ৰে (হিন্দুঃস্থানী), গ, ম, প, ধ, আৰু নি বুলি লিখা হয়। এই স্বৰসমূহ একেলগে সৰগম নামেৰে জনা যায় (শব্দটো প্ৰথম চাৰিটা স্বৰৰ ব্যঞ্জনৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ)। সৰগম হৈছে সলফেজৰ ভাৰতীয় সমতুল্য, যি এটা দৃষ্টিগোচৰ গীত গোৱাৰ শিক্ষণৰ কৌশল। সা স্বৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট পিছৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নহয়। পশ্চিমীয়া চলনযোগ্য সলফেজৰ দৰে, সা এটা ৰচনা বা স্কেলৰ টনিকক বুজায়, কোনো নিৰ্দিষ্ট পিচ নহয়।
ভাটখাণ্ডেৰ পদ্ধতিত, মৌলিক উল্লেখৰ ধৰণ হৈছে পশ্চিমীয়া আয়নীয় মোড বা মেজৰ স্কেলৰ সমতুল্য (হিন্দুঃস্থানী সংগীতত বিলাৱল ঠাট, কৰ্ণাটকত ধীৰশংকৰভৰণম বোলা হয়)। পিছৰ সমতলকৰণ বা তীক্ষ্ণকৰণ সদায় বিলাৱল ঠাটৰ ব্যৱধানৰ ধৰণৰ উল্লেখৰ সৈতে ঘটে। প্ৰতিটো ঠাটত বিলাৱল ঠাটৰ তুলনাত পৰিৱৰ্তিত (বিকৃত) আৰু প্ৰাকৃতিক (শুদ্ধ) স্বৰৰ ভিন্ন সংমিশ্ৰণ থাকে। যিকোনো সাত স্বৰৰ স্কেলত (সাৰপৰা আৰম্ভ কৰি), ৰ, গ, ধ, আৰু নি প্ৰাকৃতিক (শুদ্ধ, শাব্দিক অৰ্থত "বিশুদ্ধ") বা সমতল (কোমল, শাব্দিক অৰ্থত "কোমল") হ’ব পাৰে কিন্তু কেতিয়াও তীক্ষ্ণ নহয়, আনহাতে ম প্ৰাকৃতিক বা তীক্ষ্ণ (তীব্ৰ, শাব্দিক অৰ্থত "দ্ৰুত") হ’ব পাৰে কিন্তু কেতিয়াও সমতল নহয়, যাৰ ফলত পশ্চিমীয়া ক্ৰ’মেটিক স্কেলৰ দৰে বাৰটা স্বৰ পোৱা যায়। তীক্ষ্ণ বা সমতল স্বৰসমূহক বিকৃত স্বৰ (বিকৃত, শাব্দিক অৰ্থত "পৰিৱৰ্তিত") বোলা হয়। সাতটা স্বৰক ওপৰলৈ ক্ৰমত নিৰ্বাচন কৰিলে, য’ত সা আৰু প সদায় প্ৰাকৃতিক হয় আনহাতে অন্য পাঁচটা স্বৰ (ৰ, গ, ম, ধ, নি) ইয়াৰ দুটা সম্ভাৱ্য ৰূপৰ এটা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, ফলত ২৫ = ৩২টা সম্ভাৱ্য মোড পোৱা যায় যাক ঠাট বোলা হয়। এই বত্ৰিছটা সম্ভাৱনাৰ ভিতৰত ভাটখাণ্ডে তেওঁৰ সময়ত প্ৰচলিত দহটা ঠাটক উজ্জ্বল কৰি তুলিবলৈ বাছি লৈছিল।
কাৰ্যকৰীভাৱে কেৱল হেপ্টাটনিক স্কেলসমূহক ঠাট বোলা হয়। [8] ভাটখাণ্ডে ঠাট শব্দটো কেৱল সেই স্কেলসমূহৰ বাবে প্ৰয়োগ কৰিছিল যিবোৰে নিম্নলিখিত নিয়ম পালন কৰে:
- এটা ঠাটত বাৰটা স্বৰৰ ভিতৰত সাতটা স্বৰ থাকিব লাগিব [সাতটা প্ৰাকৃতিক, চাৰিটা সমতল (ৰে, গ, ধ, নি), এটা তীক্ষ্ণ (ম)]
- স্বৰসমূহক ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ৰমত থাকিব লাগিব: সা ৰে গ ম প ধ নি
- এটা ঠাটত এটা স্বৰৰ প্ৰাকৃতিক আৰু পৰিৱৰ্তিত সংস্কৰণ দুয়োটা থাকিব নোৱাৰে
- এটা ঠাটত, ৰাগৰ দৰে, পৃথক ওপৰলৈ আৰু তললৈ যোৱা ৰেখা নাথাকে
- ঠাটৰ কোনো আৱেগিক গুণ নাথাকে (যি ৰাগৰ সংজ্ঞা অনুসৰি থাকে)
- ঠাটসমূহ গোৱা নহয় কিন্তু ঠাটৰপৰা উৎপন্ন ৰাগসমূহ গোৱা হয়
যিকোনো পিচক ইচ্ছামতে সা (টনিক) হিচাপে মনোনীত কৰি তাৰপৰা ক্ৰম গঢ়ি তুলিব পাৰি। সকলো ঠাটত সাতটা স্বৰ থাকে, কিন্তু বহুতো ৰাগ (ঔড়ৱ আৰু ষড়ৱপ্ৰকাৰৰ) সাতটাৰ কম স্বৰ ধাৰণ কৰে আৰু কিছুমানে অধিক স্বৰ ব্যৱহাৰ কৰে। এটা ৰাগে দিয়া ঠাটৰ প্ৰতিটো স্বৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই; ইয়াৰ নিয়োগ ৰাগত থকা স্বৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে (কিন্তু টোকা ৫ চাওক)। তুলনামূলকভাৱে কমসংখ্যক ঠাটে ভাটখাণ্ডেৰ সঠিকতা আৰু কাৰ্যকৰিতাৰ মাজৰ সমঝোতাক প্ৰতিফলিত কৰে: ৰাগ আৰু তাৰ ঠাটৰ মাজৰ মিলৰ মাত্ৰা মৌলিক ঠাটৰ সংখ্যা কম ৰখাৰ ইচ্ছাৰ সৈতে ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰা হয়। দ্ব্যৰ্থতা অনিবাৰ্যভাৱে উদ্ভৱ হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ৰাগ হিন্দোল, যাক কল্যাণ ঠাটৰ অন্তৰ্গত বুলি ধৰা হয়, সা গ ম ধ নি স্বৰ ব্যৱহাৰ কৰে, যি মাৰৱা ঠাটতো পোৱা যায়। ৰাগ জয়জয়ৱন্তীত শুদ্ধ নি আৰু কোমল নি দুয়োটা থাকে (আৰু কেতিয়াবা গৰ দুয়োটা সংস্কৰণো), যি সংজ্ঞা অনুসৰি কোনো ঠাটৰ সৈতে সংগতি নাৰাখে। ভাটখাণ্ডে এনে ক্ষেত্ৰসমূহ "সংগীতৰ প্ৰদৰ্শন পদ্ধতিৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈ অস্থায়ী বিবেচনাৰদ্বাৰা" সমাধান কৰিছিল (ওপৰত উল্লিখিত টোকা ৪ত উল্লিখিত ৰমেশ গাংগোলীৰ প্ৰবন্ধ চাওক)। [9]
মন কৰিবলগীয়া যে ঠাটসমূহে কেৱল ৰাগৰ এটা মোটামুটি গঠন দিয়ে আৰু ৰাগ কেনেকৈ গোৱা উচিত তাৰ ধাৰণা নিদিয়ে। ৰাগৰ পকড়েই ৰাগৰ চলন বা গোৱাৰ ধৰণ দিয়ে। [10]
মৌলিক ঠাটসমূহ
[সম্পাদনা কৰক]ভাটখাণ্ডে তেওঁৰ ঠাটসমূহৰ নামকৰণ তাৰ সৈতে জড়িত প্ৰমুখ ৰাগৰ নামেৰে কৰিছিল। যি ৰাগৰ নামেৰে ঠাটৰ নামকৰণ কৰা হয় তাক সেই ঠাটৰ জনক ৰাগ বোলা হয়। [10] উদাহৰণস্বৰূপে, বিলাৱল ঠাটৰ নামকৰণ হৈছে ৰাগ আলহাইয়া বিলাৱলৰ নামেৰে। সেয়েহে আলহাইয়া বিলাৱল ৰাগ হৈছে বিলাৱল ঠাটৰ জনক ৰাগ। ঠাটৰ জনক ৰাগৰ বাহিৰে অন্য ৰাগসমূহক জন্য ৰাগ বোলা হয়। [10]
বহুতো ঠাট ইউৰোপীয় চাৰ্চ মোডৰ এটা বা আনটোৰ সৈতে সংগতি ৰাখে। ঠাটসমূহক ইয়াত তেওঁলোকৰ পিচ অনুসৰি তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে। নিম্ন পিচ (কোমল বা সমতল) সৰু হৰফেৰে আৰু প্ৰাকৃতিক পিচ (শুদ্ধ বা প্ৰাকৃতিক) ডাঙৰ হৰফেৰে প্ৰকাশ কৰা হৈছে। উত্থিত পিচ (তীব্ৰ বা তীক্ষ্ণ) এটা হৰফৰ পিছত এটা এটা উদ্ধৃতি চিহ্নৰদ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয় (অৰ্থাৎ M')। ওপৰৰ অষ্টক ইটালিকত লিখা হৈছে।
| ঠাট | নামকৰণৰ ৰাগ[11] | স্বৰ[11] | চিত মধ্যৰ পশ্চিমীয়া স্বৰ | পশ্চিমীয়া সমতুল্য | কৰ্ণাটক মেলা[11] | পাৰ্থক্যকাৰী বৈশিষ্ট্য[11] |
|---|---|---|---|---|---|---|
| বিলাৱল | বিলাৱল | S R G M P D N S | C D E F G A B C | আয়নীয় | ২৯তম, শংকৰভৰণম | সকলো শুদ্ধ স্বৰ |
| কল্যাণ | যমন (পূৰ্বতে কল্যাণ নামে জনাজাত) |
S R G M' P D N S | C D E F# G A B C | লিডিয়ান | ৬৫তম, (মেচা) কল্যাণী | তীব্ৰ ম |
| খামাজ | খামাজ | S R G M P D n S | C D E F G A Bb C | মিক্সোলিডিয়ান | ২৮তম, হৰিকাম্ভোজী | কোমল নি |
| ভৈৰৱ | ভৈৰৱ | S r G M P d N S | C Db E F G Ab B C | ডাবল হাৰ্মনিক | ১৫তম, ময়মালৱগৌলা | কোমল ৰ, কোমল ধ |
| কাফী | কাফী | S R g M P D n S | C D Eb F G A Bb C | ডৰিয়ান | ২২তম, খৰহৰপ্ৰিয়া | কোমল নি, কোমল গ |
| আশাৱৰী | আশাৱৰী | S R g M P d n S | C D Eb F G Ab Bb | এওলিয়ান | ২০তম, নাটভৈৰৱী | কোমল নি, কোমল গ, কোমল ধ |
| ভৈৰৱী | ভৈৰৱী | S r g M P d n S | C Db Eb F G Ab Bb C | ফ্ৰিজিয়ান | ৮ম, হনুমতোড়ী | কোমল নি, কোমল গ, কোমল ধ, কোমল ৰ |
| পূৰ্বী | পূৰ্বী | S r G M' P d N S | C Db E F# G Ab B C | ডাবল হাৰ্মনিক #৪ | ৫১তম, কামৱৰ্ধনী | তীব্ৰ ম, কোমল ৰ, কোমল ধ |
| মাৰৱা | মাৰৱা | S r G M' P D N S | C Db E F# G A B C | লিডিয়ান b২ | ৫৩তম, গমনশ্ৰমা | তীব্ৰ ম, কোমল ৰ |
| তোড়ী | মিয়াঁ কি তোড়ী | S r g M' P d N S | C Db Eb F# G Ab B C | ফ্ৰিজিয়ান #৪ b৬ | ৪৫তম, শুভপন্তুৱৰালী | তীব্ৰ ম, কোমল ৰ, কোমল গ, কোমল ধ |
ঠাট পদ্ধতিত নপৰা ৰাগসমূহ
[সম্পাদনা কৰক]বহুতো ৰাগ আছে যি ঠাট পদ্ধতিত নপৰে। কিছুমান ৰাগ কৰ্ণাটক সংগীতৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে আৰু সেয়েহে হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় ঠাট পদ্ধতিত নপৰে। তাৰে কিছুমান হৈছে:
১. ৰাগ কীৰৱাণীী ২. ৰাগ নট ভৈৰৱ ৩. ৰাগ চাৰুকেশী ৪. ৰাগ মধুৱন্তী ৫. ৰাগ অহিৰ ভৈৰৱ
প্ৰদৰ্শনৰ সময়
[সম্পাদনা কৰক]ৰাগসমূহ সাধাৰণতে দিন আৰু ৰাতিৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত (চাওক সময়া)। নাৰদৰ সংগীত-মকৰন্দ, যি ৭মৰপৰা ১১শ শতিকাৰ কোনো এটা সময়ত লিখা হৈছিল, সংগীতজ্ঞসকলক ভুল সময়ত ৰাগ গোৱাৰ বিৰুদ্ধে সতৰ্কবাণী দিয়ে। পৰম্পৰাগতভাৱে, বিপৰ্যয়কৰ পৰিণতিৰ আশংকা কৰা হয়। [12][পৃষ্ঠা নং প্ৰয়োজন] ভাটখাণ্ডেৰ মতে, ৰাগ গোৱাৰ সঠিক সময় তাৰ ঠাটৰ সৈতে (আৰু তাৰ বাদীৰ সৈতে) সম্পৰ্কিত।
তথাপি, নৱী বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ লেখকে কয় যে সংগীতৰ ধ্যান, শিক্ষণ বা শিক্ষাদানৰ সময়ত, বিশেষকৈ সংগীত বিদ্বানসকলে পালন কৰাৰ সময়ত, ৰাগৰ সময়ৰ কোনো গুৰুত্ব নাই। লগতে, ভাটখাণ্ডে সংগীত শাস্ত্ৰত বিভিন্ন স্থানত স্পষ্ট যে ৰাগ গোৱাৰ সময়ৰ কোনো গুৰুত্ব নাই।
উল্লেখ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Benward and Saker (2003). Music: In Theory and Practice, Vol. I, p. 39. Boston: McGraw-Hill. আই.এচ.বি.এন. 978-0-07-294262-0.
- ↑ 2.0 2.1 Castellano, Mary A.; Bharucha, J. J.; Krumhansl, Carol L. (1984). "Tonal hierarchies in the music of North India." (en ভাষাত). Journal of Experimental Psychology: General খণ্ড 113 (3): 394–412. doi:10.1037/0096-3445.113.3.394. ISSN 1939-2222. PMID 6237169.
- ↑ Saṅgīt Mahābhāratī. "Thāṭ (Instrumental)". The Oxford Encyclopaedia of the Music of India (in ইংৰাজী). ISBN 978-0-19-565098-3. Retrieved 5 September 2018.
- ↑ Saṅgīt Mahābhāratī. "Thāṭ (Kathak)". The Oxford Encyclopaedia of the Music of India (in ইংৰাজী). ISBN 978-0-19-565098-3. Retrieved 5 September 2018.
- ↑ Vishnu Narayan Bhatkhande (1909–1932). Hindustani Sangeet Paddhati. Sangeet Karyalaya (1990 reprint). ISBN 81-85057-35-4. This is the four-volume work in which Bhatkhande, after thorough analysis, makes the case for the ten thaats. Originally written in Marathi, it has been widely translated.
- ↑ Vishnu Narayan Bhatkhande (1974). A Short Historical Survey of the Music of Upper India. Indian Musicological Society.
- ↑ "ITC Sangeet Research Academy :: Thaat". www.itcsra.org. http://www.itcsra.org/Thaat.aspx। আহৰণ কৰা হৈছে: 2018-12-03.
- ↑ Jairazbhoy 1995.
- ↑ Ramesh Gangolli (1992-12-23). "Chatura Pandit : V.N.Bhatkhande". Archived from the original on 2008-04-24. https://web.archive.org/web/20080424081829/http://www.skepticfiles.org/en003/bhat_art.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-04-11.
- ↑ 10.0 10.1 10.2 "What are Thaat and Pakad of ragas" (en-US ভাষাত). Learn Hindustani Classical Music Online!!. 2019-09-01. https://musicwithaditi.com/what-are-thaat-and-pakad-of-ragas/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-09-05.
- ↑ 11.0 11.1 11.2 11.3 GMO.
- ↑ Kaufmann 1968.
গ্ৰন্থপঞ্জী
[সম্পাদনা কৰক]- Jairazbhoy, N.A. (1995). The Rags of North Indian Music: Their Structure and Evolution. প্ৰকাশক Bombay: Popular Prakashan.
- Kaufmann, Walter (1968). The Ragas of North India. প্ৰকাশক Calcutta, New Delhi, Bombay: Oxford and IBH Publishing Company.
- Saṅgīt Mahābhāratī. "Thāṭ (of Rāgas)". The Oxford Encyclopaedia of the Music of India (in ইংৰাজী). ISBN 978-0-19-565098-3. Retrieved 5 September 2018.