তন্ত্ৰ

; বৌদ্ধ ধৰ্ম ;
	ইতিহাস;
	বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সন্মিলন;
	মুখ্য চৰিত্ৰবোৰ;
	গৌতম বুদ্ধ; শিষ্যগণ
	বিশ্বাস আৰু অনুশীলন;
	চতুৰাৰ্থ সত্য; অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ; প্ৰতীত্যসমুৎপাদ; সংসাৰ • পৰিনিৰ্বাণ; স্কন্ধ; কৰ্ম • জন্মান্তৰ
	ধৰ্মচৰ্চা আৰু বোধিলাভ;
	দেশানুসাৰে বৌদ্ধধৰ্ম আৰু অঞ্চলসমূহ;
	বৌদ্ধধৰ্মৰ শাখাসমূহ;
	থেৰবাদ • মহাযান; বজ্ৰযান
	ধৰ্মগ্ৰন্থ;
	ত্ৰিপিটক • জাতক
	অন্যান্য বিষয়সমূহ;
	তুলনামূলক পাঠ ; সাংস্কৃতিক উপাদান;
	এই সাঁচটো: প্ৰদৰ্শন • আলোচনা • সম্পাদনা

তন্ত্ৰ (/ˈtʌntrə/; Sanskrit: तन्त्रcode: sa is deprecated ; আক্ষৰিক অৰ্থত 'বিস্তাৰ-যন্ত্ৰ, মুক্তিৰ বিস্তাৰক; তাঁতশাল, বোৱা, ৱাৰ্প') হৈছে ভাৰতীয় উপমহাদেশত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ মাজভাগৰ আশে-পাশে উৎপত্তি হোৱা এক গুপ্ত যোগ পৰম্পৰা, প্ৰথমে শৈৱ ধৰ্মৰ ভিতৰত, আৰু পিছলৈ মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম, বৈষ্ণৱ ধৰ্ম আৰু শক্তি ধৰ্ম।^[1] তন্ত্ৰই আধ্যাত্মিক অনুশীলনৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে, য'ত দীক্ষা, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু যোগ অন্তৰ্ভুক্ত, এনে এক আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ কাঠামোৰ ভিতৰত য'ত শৰীৰৰ শুদ্ধি, মন্ত্ৰ, ধ্যান, পূজা, মুদ্ৰা, জপ, আৰু যন্ত্ৰ বা মণ্ডলৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে এক ঐশ্বৰিক আত্মাৰ সৃষ্টি কৰা হয়, যদিও ব্যৱহৃত দেৱতা আৰু মন্ত্ৰৰ ভিন্নতা থাকিব পাৰে। তেওঁলোকে জটিল ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞান উপস্থাপন কৰে, শৰীৰক ঐশ্বৰিক বুলি গণ্য কৰে আৰু সাধাৰণতে শিৱ আৰু শক্তিৰ মিলনক মুক্তিৰ পথ হিচাপে প্ৰতিফলিত কৰে। তান্ত্ৰিক লক্ষ্যসমূহৰ ভিতৰত সিদ্ধি (অলৌকিক সাফল্য), ভোগ (সাংসাৰিক আনন্দ), আৰু কুণ্ডলিনী উচ্চতা আদি অন্তৰ্ভুক্ত, লগতে দখল আৰু ভূত-প্ৰেত নিৰ্বাসনৰ অৱস্থাৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়।

তান্ত্ৰিক শিল্প, ওপৰৰ বাঁওফালৰপৰা ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত: শ্ৰীযন্ত্ৰ, কলাচক্ৰ মণ্ডল, শৈৱনাথ চক্ৰ, আৰু বজ্ৰযিনী।

ভাৰতীয় পৰম্পৰাত তন্ত্ৰ শব্দটোৰ অৰ্থ হ'ল যিকোনো পদ্ধতিগত ব্যাপকভাৱে প্ৰযোজ্য "পাঠ, তত্ত্ব, ব্যৱস্থা, পদ্ধতি, যন্ত্ৰ, কৌশল বা অনুশীলন।" ^[2]^[3] এই পৰম্পৰাসমূহৰ এটা মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে মন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ, আৰু সেয়েহে ইয়াক সাধাৰণতে হিন্দু ধৰ্মত মন্ত্ৰমাৰ্গ ("মন্ত্ৰৰ পথ") বা বৌদ্ধ ধৰ্মত মন্ত্ৰমাৰ্গ ("মন্ত্ৰৰ বাহন") আৰু গুহ্যমন্ত্ৰ ("গোপন মন্ত্ৰ") বুলি কোৱা হয়।^[4]^[5]

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

তন্ত্ৰ (Sanskrit: तन्त्रcode: sa is deprecated )ৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে "তাঁতশাল, ৱাৰ্প, বোৱা।" ^[6]^[2]^[7] পেড'ৰ মতে, টান ক্ৰিয়াৰ অৰ্থ হ'ল: "বিস্তাৰ কৰা", "ঘূৰোৱা", "বোৱা", "প্ৰদৰ্শন কৰা", "উপস্থাপন কৰা", আৰু "ৰচনা কৰা।" সেয়েহে, সম্প্ৰসাৰণৰদ্বাৰা ইয়াৰ অৰ্থ "ব্যৱস্থা", "মতবাদ" বা "কাৰ্য্য"ও হ'ব পাৰে।^[8]

তন্ত্ৰ শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে এটা গুপ্ত প্ৰথা বা ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান, ঔপনিৱেশিক যুগৰ ইউৰোপীয় উদ্ভাৱন।^[9]^[10]^[11] ৰন বেৰেটে কয় যে এই শব্দটো বোৱাৰ উপমাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছে, য'ত সংস্কৃত মূল তানৰ অৰ্থ হৈছে তাঁতশালত সূতা বোৱা।^[2] ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে "পৰম্পৰা আৰু শিক্ষাক সূতা হিচাপে বোৱা" এটা গ্ৰন্থ, কৌশল বা অনুশীলনত।^[2]^[7]

এই শব্দটো ঋকবেদৰ গীতসমূহত যেনে ১০.৭১, অৰ্থাৎ "ৱাৰ্প (বোৱা)"ত পোৱা যায়।^[6] ইয়াক আন বহুতো বৈদিক যুগৰ গ্ৰন্থত, যেনে অথৰ্ববেদৰ ১০.৭.৪২ খণ্ডত আৰু কেইবাটাও ব্ৰাহ্মণত পোৱা যায়।^[6]^[12] এই আৰু উত্তৰ-বৈদিক গ্ৰন্থসমূহত তন্ত্ৰৰ প্ৰসংগভিত্তিক অৰ্থ হ'ল যিটো "প্ৰধান বা অপৰিহাৰ্য অংশ, মূল বিন্দু, আৰ্হি, ৰূপৰেখা, বৈশিষ্ট্য।" ^[6] হিন্দু ধৰ্মৰ (আৰু জৈন ধৰ্ম) স্মৃতি আৰু মহাকাব্যত এই শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে "মত, নিয়ম, নীতি, পদ্ধতি, কৌশল বা অধ্যায়" আৰু ই এটা পৃথক শব্দ আৰু সাধাৰণ প্ৰত্যয় প্ৰত্যয় হিচাপে দুয়োটাতে দেখা যায়, যেনে আত্ম-তন্ত্ৰৰ অৰ্থ "আত্মাৰ (আত্মা)ৰ মতবাদ বা তত্ত্ব।" ^[6]^[12]

প্ৰায় ৫০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ পিছত, বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন ধৰ্মত "তন্ত্ৰ" শব্দটো সূত্ৰ শব্দটোৰ দৰেই (যাৰ অৰ্থ "একেলগে চিলাই কৰা", তন্ত্ৰত "একেলগে বোৱা"ৰ উপমাটোক প্ৰতিফলিত কৰা)। একেবোৰ বৌদ্ধ গ্ৰন্থকে কেতিয়াবা তন্ত্ৰ বা সূত্ৰ বুলিও কোৱা হয়; উদাহৰণস্বৰূপে, বৈৰোকাভিসম্বোধি-তন্ত্ৰক বৈৰোকভিসম্বোধি-সূত্ৰ বুলিও কোৱা হয়।^[13]

সংজ্ঞা

প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় যুগ

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চম শতিকাৰ পণ্ডিত পানীনিয়ে সংস্কৃত ব্যাকৰণৰ ১.৪.৫৪-৫৫ নং সূত্ৰত "স্ব-তন্ত্ৰ" (সংস্কৃত: স্বতৰান্দ্ৰ)ৰ উদাহৰণেৰে তন্ত্ৰৰ ব্যাখ্যা কৰিছে, যাৰ অৰ্থ তেওঁ "স্বাধীন" বা নিজৰ "ৱাৰ্প, কাপোৰ, বয়নকাৰী, উৎপত্তিকাৰী, কৰ্তা" বুলি ব্যাখ্যা কৰিছে।^[14] পতঞ্জলিয়ে তেওঁৰ মহাভাষ্যত পাণিনিৰ সংজ্ঞা উদ্ধৃতি দি গ্ৰহণ কৰিছে, তাৰ পিছত ১৮টা উদাহৰণত ইয়াৰ বিতং আলোচনা বা উল্লেখ কৰিছে আৰু ইয়াৰ ৰূপক সংজ্ঞা "ৱাৰ্প (বোৱা), বহল কাপোৰ" বহু প্ৰসংগত প্ৰাসংগিক বুলি উল্লেখ কৰিছে।^[15] তন্ত্ৰ শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে "প্ৰধান, মূল" বুলি পতঞ্জলিয়ে কয়।

আধুনিক যুগ

গুপ্তবিদ আৰু ব্যৱসায়ী পিয়েৰ বাৰ্নাৰ্ড (১৮৭৫–১৯৫৫)ক আমেৰিকাৰ জনসাধাৰণৰ মাজত তন্ত্ৰৰ দৰ্শন আৰু পদ্ধতিৰ পৰিচয় দিয়াৰ বাবে বহুলভাৱে কৃতিত্ব দিয়া হয়, একে সময়তে ইয়াৰ যৌন সম্পৰ্কৰ কিছু বিভ্ৰান্তিকৰ ধাৰণা সৃষ্টি কৰা হয়।^[16] সেই জনপ্ৰিয় যৌনতাক অধিক সঠিকভাৱে পশ্চিমীয়া নব্য তন্ত্ৰ আন্দোলন বুলি গণ্য কৰা হয়।

হিন্দু আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ ওপৰত অতি প্ৰভাৱশালী হোৱাৰ পিছতো তান্ত্ৰিক পৰম্পৰাক সমসাময়িক হিন্দুসকলে ভালদৰে বুজি নাপায়।^[17] একেদৰে পশ্চিমীয়া পণ্ডিতসকলে ভাৰতীয় আৰু হিন্দু সংস্কৃতিৰ এই গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশটোক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰি আহিছে।^[17]

তান্ত্ৰিকতা

মন্ত্ৰ, বিষ্ণু মণ্ডল, যৌন যোগাসন, কালিযন্ত্ৰ, সূক্ষ্ম শৰীৰ, মূৰৰ খুলি, তান্ত্ৰিকতাবাদৰ উপাদানসমূহ। ওপৰৰ বাঁওফালৰপৰা ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত: মন্ত্ৰ (বৌদ্ধ), মণ্ডল (হিন্দু), যন্ত্ৰ (কালিৰ), মূৰৰ খুলি (কপাল), নাড়ী আৰু চক্ৰ (তিব্বতী), যৌন মিলনত চিত্ৰিত দেৱতা। তান্ত্ৰিক ধৰ্মত এইবোৰ অপৰিহাৰ্য বা সৰ্বজনীন নহয়।^[18]

তান্ত্ৰিজম শব্দটো ১৯ শতিকাৰ ইউৰোপীয় উদ্ভাৱন যিটো কোনো এছিয়ান ভাষাতে নাই; ^[10] ইয়াক "চুফীবাদ"ৰ সৈতে তুলনা কৰক, যাৰ উৎপত্তি একে প্ৰাচ্যবাদী। পেড'ৰ মতে তান্ত্ৰিকতাবাদ হৈছে পশ্চিমীয়া শব্দ আৰু ধাৰণা, তান্ত্ৰিকসকলে নিজেই ব্যৱহাৰ কৰা এটা শ্ৰেণী নহয়।^[9] ভাৰতৰ বিষয়ে সীমিত জ্ঞান থকা আৰু তেওঁলোকে মূলসুঁতিৰ বুলি গণ্য কৰা ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ বিপৰীতে তান্ত্ৰিক ধৰ্মক এক সুকীয়া, অস্বাভাৱিক আৰু সংখ্যালঘু প্ৰথা বুলি গণ্য কৰা ভাৰতবিজ্ঞানীসকলে এই শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।^[9]

তান্ত্ৰিক

পাডুৰ মতে "তান্ত্ৰিক" শব্দটো কুল্লুক ভট্টৰ মানৱ ধৰ্মশাস্ত্ৰ ২.১ৰ ওপৰত কৰা এটা ধাৰাবাহিকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছে, য'ত তেওঁ শ্ৰুতিৰ বৈদিক আৰু তান্ত্ৰিক ৰূপৰ তুলনা কৰিছিল (কেননিক গ্ৰন্থ)। ভট্টৰ মতে তান্ত্ৰিক সাহিত্য হিন্দু পৰম্পৰাৰ সমান্তৰাল অংশ, বৈদিক কৰ্পাছৰপৰা স্বাধীন। বৈদিক আৰু অবৈদিক (তান্ত্ৰিক) পথক চূড়ান্ত সত্যৰ কাষ চাপিবলৈ দুটা সুকীয়া উপায় হিচাপে দেখা যায়, য'ত বৈদিক পদ্ধতি ব্ৰহ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আৰু তান্ত্ৰিক পদ্ধতি অবৈদিক আগম গ্ৰন্থৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে।^[19] ভট্টে স্পষ্টীকৰণৰ প্ৰচেষ্টা চলোৱাৰ পাছতো পেড'ক্সে কয় যে, প্ৰকৃততে হিন্দু আৰু বৌদ্ধসকলে ঐতিহাসিকভাৱে সকলো উৎসৰপৰা ধাৰণা ধাৰলৈ আৰু মিহলি কৰিবলৈ স্বাধীন অনুভৱ কৰিছে—বৈদিক, অবৈদিক আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ নিজৰ নীতিগত গ্ৰন্থ।^[20]

বৈশিষ্ট্য

তন্ত্ৰত আধ্যাত্মিক অনুশীলন বা সাধনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, য’ত দীক্ষা, আচাৰ-ব্যৱহাৰ, যোগাসন আদি অন্তৰ্ভুক্ত। দেৱতা আৰু মন্ত্ৰৰ ভিন্নতা থকাৰ পিছতো তন্ত্ৰসমূহে এক মানক আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ কাঠামো ভাগ কৰে, য'ত প্ৰতীকী বিসৰ্জনৰদ্বাৰা শৰীৰৰ শুদ্ধিকৰণ, মন্ত্ৰৰ জৰিয়তে ঐশ্বৰিক শৰীৰ বা আত্মাৰ সৃষ্টি, অভ্যন্তৰীণ পূজা বা ধ্যান (কল্পনা), আৰু হাতৰ ইংগিত (মুদ্ৰা), জপ, আৰু পৱিত্ৰ ডায়েগ্ৰাম (যন্ত্ৰ, মণ্ডল) ব্যৱহাৰ কৰি বাহ্যিক পূজা বা পূজা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। তন্ত্ৰসমূহৰ জটিল ব্ৰহ্মাণ্ডীয় স্তৰসমূহ আছে যিয়ে পূৰ্বৰ পৰম্পৰাৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় গঠনসমূহক সামৰি লৈছে, সৰ্বোচ্চ শৈৱ সিদ্ধান্ত ক্ষেত্ৰখনে কাশ্মীৰী শৈৱ পৰম্পৰাৰ অতিৰিক্ত ক্ষেত্ৰসমূহ অতিক্ৰম কৰিছে। শৰীৰটোক ঐশ্বৰিক বুলি গণ্য কৰা হয়, ইয়াত মহাজাগতিক শৃংখলা থাকে, যিয়ে পুৰুষ দেৱতা আৰু তেওঁৰ পত্নীৰ মেৰুত্বক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, নাৰী শক্তি, প্ৰায়ে শিৱ আৰু তেওঁৰ শক্তি, দেৱী কুণ্ডলিনী আৰু তেওঁলোকৰ মিলনে মুক্তিৰ প্ৰতীক। তন্ত্ৰই সাধকৰ আধ্যাত্মিক যাত্ৰাৰ অংশ হিচাপে ৰহস্যবাদী শক্তি (সিদ্ধি) লাভ আৰু উচ্চ ক্ষেত্ৰসমূহত আনন্দৰ অভিজ্ঞতা (ভোগ)ৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে, যাক শৰীৰত কুণ্ডলিনীৰ গতি বুলিও ব্যাখ্যা কৰা হয়। তন্ত্ৰত আসুৰিক আধিপত্য (অপ্ৰৱেশ) আৰু ভূত-প্ৰেত নিৰ্বাসনৰ বিষয়েও বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^[21]

তথ্য সংগ্ৰহ

↑ Gray (2016), পৃষ্ঠা. 1–3.
↑ ^2.0 ^2.1 ^2.2 ^2.3 Barrett (2008), p. 12
↑ Flood (2006), পৃষ্ঠা. 9–14.
↑ Bisschop (2020), Chapter 1.
↑ Kongtrul (2005), পৃষ্ঠা. 74.
↑ ^6.0 ^6.1 ^6.2 ^6.3 ^6.4 Monier-Williams, Leumann & Cappeller (2002), p. 436
↑ ^7.0 ^7.1 Flood (2006), p. 9
↑ Padoux (2017), পৃষ্ঠা. 7.
↑ ^9.0 ^9.1 ^9.2 Padoux (2002), পৃষ্ঠা. 17.
↑ ^10.0 ^10.1 White (2005), পৃষ্ঠা. 8984.
↑ Gray (2016), পৃষ্ঠা. 3-4.
↑ ^12.0 ^12.1 Urban (2008), pp. 26–27
↑ Felch (2016), pp. 174–175
↑ Pontillo & Candotti (2014), pp. 47–48 with footnotes
↑ Pontillo & Candotti (2014), pp. 48–61 with footnotes
↑ Stirling (2006), পৃষ্ঠা. 7.
↑ ^17.0 ^17.1 Gray (2016), পৃষ্ঠা. 1-2.
↑ Goudriaan (1981), পৃষ্ঠা. 1-8.
↑ Padoux (2002), পৃষ্ঠা. 18-19.
↑ Padoux (2002), পৃষ্ঠা. 18-21.
↑ Flood 1996, পৃষ্ঠা. 160.

[FOOTNOTEGray20161–3-1] Gray (2016), পৃষ্ঠা. 1–3.

[Barrett-2] 2.0 ^2.1 ^2.2 ^2.3 Barrett (2008), p. 12

[FOOTNOTEFlood20069–14-3] Flood (2006), পৃষ্ঠা. 9–14.

[FOOTNOTEBisschop2020Chapter_1-4] Bisschop (2020), Chapter 1.

[FOOTNOTEKongtrul200574-5] Kongtrul (2005), পৃষ্ঠা. 74.

[Monier-6] 6.0 ^6.1 ^6.2 ^6.3 ^6.4 Monier-Williams, Leumann & Cappeller (2002), p. 436

[Flood-7] 7.0 ^7.1 Flood (2006), p. 9

[FOOTNOTEPadoux20177-8] Padoux (2017), পৃষ্ঠা. 7.

[FOOTNOTEPadoux200217-9] 9.0 ^9.1 ^9.2 Padoux (2002), পৃষ্ঠা. 17.

[FOOTNOTEWhite20058984-10] 10.0 ^10.1 White (2005), পৃষ্ঠা. 8984.

[FOOTNOTEGray20163-4-11] Gray (2016), পৃষ্ঠা. 3-4.

[Urban-12] 12.0 ^12.1 Urban (2008), pp. 26–27

[Felch-13] Felch (2016), pp. 174–175

[Pontillo-14] Pontillo & Candotti (2014), pp. 47–48 with footnotes

[Pontillo-2-15] Pontillo & Candotti (2014), pp. 48–61 with footnotes

[FOOTNOTEStirling20067-16] Stirling (2006), পৃষ্ঠা. 7.

[FOOTNOTEGray20161-2-17] 17.0 ^17.1 Gray (2016), পৃষ্ঠা. 1-2.

[FOOTNOTEGoudriaan19811-8-18] Goudriaan (1981), পৃষ্ঠা. 1-8.

[FOOTNOTEPadoux200218-19-19] Padoux (2002), পৃষ্ঠা. 18-19.

[FOOTNOTEPadoux200218-21-20] Padoux (2002), পৃষ্ঠা. 18-21.

[FOOTNOTEFlood1996160-21] Flood 1996, পৃষ্ঠা. 160.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]