তিৰুমালা

তিৰুমালা
তিৰুমালা আদিবৰাহক্ষেত্ৰ; ভেংকটাদ্ৰী; কলিযুগ বৈকুণ্ঠম
	মহাদ্বাৰ আৰু ভেংকটেশ্বৰ মন্দিৰৰ আনন্দ নিলায়ম গৰ্ভ গৃহৰ দৃশ্য
	তিৰুমালা ভাৰতত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ স্থান
	স্থানাংক: 13°40′51″N 79°21′02″E / 13.680916°N 79.350600°Eস্থানাংক: 13°40′51″N 79°21′02″E / 13.680916°N 79.350600°E
Country	ভাৰত
State	অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ
District	তিৰুপতি
মণ্ডল	তিৰুপতি নগৰ
চৰকাৰ
• ধৰণ	তিৰুপতি পৌৰ নিগম
কালি
• মুঠ	৩২.২১ বৰ্গকিমি (১২.৪৪ বৰ্গমাইল)
উচ্চতা	৯৭৬ মিটাৰ (৩,২০২ ফুট)
জনসংখ্যা (২০১১)
• মুঠ	৩০,০৩৫
• ঘনত্ব	৯৩০/বৰ্গকিমি (২,৪০০/বৰ্গমাইল)

তিৰুমালা (ইংৰাজী: Tirumala) ভাৰতৰ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ ৰাজ্যৰ তিৰুপতি জিলাৰ এখন হিন্দু ধৰ্মীয় মন্দিৰ চহৰ। তিৰুপতি চহৰৰ অন্যতম চুবুৰী। তিৰুপতি নগৰ উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণৰ অংশ আৰু তিৰুপতি ৰাজহ সংমণ্ডলৰ তিৰুপতি (নগৰীয়া) মণ্ডলত অৱস্থিত এই চহৰখন।^[4] চহৰখন সম্পূৰ্ণ নিৰামিষভোজী।^[5] ই এখন পাহাৰীয়া চহৰ য'ত তিৰুমালা ভেংকটেশ্বৰ মন্দিৰ অৱস্থিত, বিষ্ণুৰ জনপ্ৰিয় মন্দিৰ। বিষ্ণুৱে ইয়াত বৈকুণ্ঠৰ দৰে সম্পূৰ্ণ শক্তিৰে বাস কৰে বুলি বিশ্বাস কৰা হয় আৰু এইদৰেই এই ঠাইখনক 'ভুলোক বৈকুণ্ঠ' বুলিও কোৱা হয়।^[6]

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

তিৰুমালা শব্দটো তামিল মূলৰ। "তিৰু" শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পবিত্ৰ বা পবিত্ৰ আৰু "মালা" শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পৰ্বত বা পাহাৰ।^[7] "তিৰু" (বা "থিৰু") উপসৰ্গটো বহুলভাৱে স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত তামিল শব্দ আৰু ইয়াক বহুতো দক্ষিণ ভাৰতীয় স্থানৰ নামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^[8]^[9]

ভূগোল

তিৰুমালা সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ৯৮০ মিটাৰ (৩,২০০ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ আয়তন প্ৰায় ২৬.৮ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (১০.৩৩ বৰ্গমাইল)। পাহাৰৰ চাৰিওফালে পূব ঘাটৰ শেশাচলাম ৰেঞ্জৰ সাতটা শৃংগ ক্ৰমে শেশাদ্ৰী, নীলাদ্ৰী, গৰুদাদ্ৰী, অঞ্জনাদ্ৰী, বৃষাবদ্ৰী, নাৰায়ণদ্ৰী, আৰু ভেংকটদ্ৰী। ভেংকটেশ্বৰৰ^[10] মন্দিৰ সপ্তম শৃংগ (ভেংকটদ্ৰী)ত আছে।

তিৰুপতি – তিৰুমালা ঘাট পথৰ ১২ কিলোমিটাৰ (৭.৫ মাইল) বিন্দুত স্তৰীয় তাৎপৰ্য্যৰ এক বৃহৎ বিচ্ছিন্নতা আছে যিয়ে পৃথিৱীৰ ভূতাত্ত্বিক ইতিহাসত উল্লেখযোগ্য নিশ্চিন্ততাৰ সময়ছোৱাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইয়াক এপাৰ্চিয়ান অসংগততা বুলি কোৱা হয়। এই অসামঞ্জস্যতাই প্ৰটেৰ'জয়িক যুগৰ নাগাৰী কোৱাৰ্টজাইটক আৰ্কিয়ানৰ গ্ৰেনাইটৰ পৰা পৃথক কৰে, যিয়ে ৮০০ মায়াৰ সময়ৰ ব্যৱধানক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।^[11] ২০০১ চনত ভাৰতীয় ভূতাত্ত্বিক জৰীপে (GSI) এপাৰচিয়ান অসংগততাক ২৬টা "ভাৰতৰ ভূতাত্ত্বিক কীৰ্তিচিহ্ন"ৰ ভিতৰত অন্যতম বুলি ঘোষণা কৰে।

তিৰুমালা ভেংকটেশ্বৰ মন্দিৰৰ পৰা ১ কিলোমিটাৰ (০.৬২ মাইল) দূৰত্বত তিৰুমালা পাহাৰত অৱস্থিত প্ৰাকৃতিক তোৰণ আৰু এক সুকীয়া ভূতাত্ত্বিক আশ্চৰ্য্য চিলাথোৰানাম। এই তোৰণৰ প্ৰস্থ ৮ মিটাৰ (২৬ ফুট) আৰু উচ্চতা ৩ মিটাৰ (৯.৮ ফুট) আৰু ই মধ্য আৰু উচ্চ প্ৰটেৰ'জয়িক (১৬০০ৰ পৰা ৫৭০ মায়া)ৰ কুড্ডাপাহ ছুপাৰগ্ৰুপৰ কোৱাৰ্টাইটাইটৰ পৰা পানী আৰু বতাহৰ দৰে বতৰৰ ক্ষতিকাৰক কাৰকৰ দ্বাৰা খহাই পেলোৱা হয়।^[12]

কিংবদন্তি

প্ৰাচীন সাহিত্যত তিৰুপতীক আদি বৰাহ ক্ষেত্ৰ বুলি উল্লেখ আছে। পুৰাণত এই স্থান বিষ্ণুৰ অন্যতম দশৱতৰ বৰাহৰ সৈতে জড়িত। বৰাহ পুৰাণৰ মতে ভেংকটদ্ৰীক বিষ্ণুৰ বাসস্থান বৈকুণ্ঠৰ পৰা তেওঁৰ বাহন গৰুড়েৰে পৃথিৱীলৈ অনা মেৰু পৰ্বতৰ এটা অংশ বুলি গণ্য কৰা হয়। সাতটা শৃংগে আদিশেষৰ সাতটা মূৰ বা বৈকুণ্ঠৰ সাতটা দুৱাৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।^[13]

জনগাঁথনি

২০০১ চনৰ ভাৰতৰ লোকপিয়ল অনুসৰি^[14] তিৰুমালাৰ জনসংখ্যা আছিল ৭,৭৪১ জন। জনসংখ্যাৰ ৫২ শতাংশ পুৰুষ আৰু ৪৮ শতাংশ মহিলা। তিৰুমালাৰ গড় সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭২.৮ শতাংশ, যিটো ৰাষ্ট্ৰীয় গড় ৫৯.৫ শতাংশতকৈ বেছি। পুৰুষৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৫৭.১ শতাংশ আৰু মহিলাৰ ৪২.৯ শতাংশ। তিৰুমালাত ১১ শতাংশ জনসংখ্যা ছয় বছৰৰ তলৰ। তিৰুমালাত হিন্দু ধৰ্ম একমাত্ৰ ধৰ্ম।^[15]

সংস্কৃতি

তিৰুমালা চহৰখন সম্পূৰ্ণ নিৰামিষভোজী। তিৰুমালাত নিৰামিষ খাদ্য, মদ আৰু ধঁপাতজাতীয় সামগ্ৰী সেৱন কৰাটো কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ আৰু ইয়াৰে যিকোনো এটা চোৰাংচোৱাগিৰি কৰাটো গুৰুতৰ অপৰাধ বুলি গণ্য কৰা হয়।^[5] ধুটি আৰু শাৰী জনপ্ৰিয় পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক। ভেংকটেশ্বৰৰ ভক্তসকলৰ মাজত টনছুৰিং কৰি তিলক লগোৱাৰ প্ৰথা প্ৰচলিত।

পৰ্যটন স্থলীসমূহ

ভেংকটেশ্বৰ মন্দিৰ হৈছে তিৰুমালাত অৱস্থিত ভগৱান ভেংকটেশ্বৰৰ এক আবাসস্থল। ইয়াক তিৰুমালা মন্দিৰ বুলিও জনা যায়।^[16] মন্দিৰৰ উত্তৰ দিশত প্ৰাকৃতিক তোৰণ (Natural Arch) অৱস্থিত, যি ৮ মিটাৰ বহল আৰু ৩ মিটাৰ ওখ। এই তোৰণটো কোৱাৰ্টজ পাথৰৰ পৰা প্ৰাকৃতিকভাৱে সৃষ্টি হৈছিল। 'শ্ৰীৱাৰী পাদামুলু' (প্ৰভুৰ ভৰিৰ ছাপ) সমূহ ভগৱান ভেংকটেশ্বৰে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে তিৰুমালা পাহাৰত ভৰি দিওঁতে গঠন হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^[17] 'পাপবিনাশনম' হৈছে স্বৰ্ণমুখী নদীৰ উপনৈৰ পৰা বৈ অহা এটা জলপ্ৰপাত। ইয়াত এটা মন্দিৰো আছে য'ত সাতটা সিংহমুখী প্ৰণালীৰ পৰা পানী পৰে আৰু তাৰ তলত ভক্তসকলে স্নান কৰিব পাৰে। এই চৌহদৰ ওচৰতে দেৱী গংগাৰ এটা মন্দিৰো আছে। 'আকাশ গংগা' তিৰুমালাৰ আন এটা প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।^[18]

পৰিবহণ

পদপথ

তিৰুপতিৰ পৰা তিৰুমালালৈ খোজকাঢ়ি যাবলৈ দুটা পথ আছে। এই পথবোৰক 'সোপানমাৰ্গ' বুলি কোৱা হয়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি অনুসৰি তিৰুপতিৰ পৰা তিৰুমালালৈ খোজকাঢ়ি যাবলৈ এই পথ ব্যৱহাৰ কৰে। দুয়োটা পথ সম্পূৰ্ণৰূপে চালিৰে ঢকা আৰু এই পথকেইটা শেষাচলম পাহাৰৰ অংশ সাতটা পাহাৰৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গৈছে।^[19]

আলিপিৰি মেট্টু^[20] – এই প্ৰাচীন পথটো আলিপিৰিৰ পৰা আৰম্ভ হয় আৰু ইয়াত মুঠ ৩৫৫০টা খোজ বা চিৰি আছে, যাৰ দূৰত্ব ১১ কিলোমিটাৰ। আলিপিৰিত ভেংকটেশ্বৰৰ 'পাদালমণ্ডপম' নামৰ এটা মন্দিৰ আছে। বাটত চাৰিটা গোপুৰম (মন্দিৰৰ স্তম্ভ) আছে।
শ্ৰীৱাৰী মেট্টু^[20] – এই পথটো তিৰুপতিৰ পৰা প্ৰায় ১৫ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত শ্ৰীনিবাস মংগাপুৰমৰ পৰা আৰম্ভ হয়। ই ২.১ কিলোমিটাৰ দীঘল। এই পথটোত ২৩৮৮টা চিৰি আছে আৰু ই আলিপিৰি মেট্টুতকৈ চুটি।

পথ

আলিপিৰিৰ পৰা পথেৰে তিৰুমালালৈ যাব পাৰি। ইয়াৰ দূৰত্ব ২৩ কিলোমিটাৰ। আলিপিৰিৰ পৰা তিৰুমালালৈ দুটা পথ আছে— এটা যোৱাৰ বাবে আৰু আনটো অহাৰ বাবে। অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (APSRTC)ৰ দ্বাৰা তিৰুপতি আৰু আলিপিৰিৰ লগতে ওচৰৰ ঠাইসমূহৰ পৰা সঘনাই 'সপ্তগিৰি' আৰু 'সপ্তগিৰি এক্সপ্ৰেছ' বাছ চলাচল কৰে। তিৰুমালা তিৰুপতি দেৱস্থানমে (TTD) তিৰুমালাৰ ভিতৰত যাতায়তৰ বাবে বিনামূলীয়া বাছ সেৱা আগবঢ়ায়।

ৰেলপথ

নিকটতম ৰেল ষ্টেচনটো তিৰুমালাৰ পৰা প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত তিৰুপতিত অৱস্থিত। তিৰুপতি মেইন ৰেল ষ্টেচন ভাৰতীয় ৰেলৱেৰ দক্ষিণ মধ্য ৰেল মণ্ডলৰ অন্যতম প্ৰধান ৰেল ষ্টেচন, যিয়ে ভাৰতৰ প্ৰধান অংশসমূহৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে। ই গুণ্টকাল ৰেল সংমণ্ডলৰ অধীনত।^[21] ৰেণিগুণ্টা জংচন আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰেল ষ্টেচন যিটো চেন্নাই – মুম্বাই ৰেল কৰিডৰত অৱস্থিত আৰু ই তিৰুমালাৰ পৰা ৩৮ কিলোমিটাৰ দূৰত।

বিমানপথ

নিকটতম বিমানবন্দৰটো হ’ল তিৰুপতি বিমানবন্দৰ, যি তিৰুমালাৰ পৰা প্ৰায় ৪০ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত। ই এক ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ যৰ পৰা বিশাখাপত্তনম আৰু নতুন দিল্লীলৈ পোনপটীয়া বিমান চলাচল কৰে। আনহাতে নিকটতম প্ৰধান বিমানবন্দৰটো হ’ল চেন্নাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি তিৰুমালাৰ পৰা প্ৰায় ১৬২ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত।

তথ্য সংগ্ৰহ

↑ "Vaishnava Divya Desha Darshana Kaipidi". 2000. https://books.google.com/books?id=-4_XAAAAMAAJ&q=adivaraha+kshetra। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-09-19.
↑ "Astabandhanam to be held from April 22". The Times of India. 17 February 2019. https://timesofindia.indiatimes.com/city/amaravati/astabandhanam-to-be-held-from-april-22/articleshow/68030955.cms। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-09-19.
↑ Krishna, Nanditha (2000). Balaji-Venkateswara, Lord of Tirumala-Tirupati: An Introduction. Vakils Feffer & Simons. ISBN 9788187111467. https://books.google.com/books?id=KnXXAAAAMAAJ&q=Venkatadri+tirupati। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-09-19.
1 2 "District Census Handbook - Chittoor". Census of India. পৃষ্ঠা: 14,226. http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2823_PART_B_DCHB_CHITTOOR.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 November 2015.
1 2 Raghavan, Sandeep (13 May 2020). "Scribe smuggling liquor and non-veg food to Tirumala nabbed by TTD vigilance". The Times of India (Tirupati: The Times Group). https://timesofindia.indiatimes.com/city/vijayawada/scribe-smuggling-liquor-and-non-veg-to-tirumala-nabbed-by-ttd-vigilance/articleshow/75719244.cms.
↑ "Tirupati – Tirumala – Venkateswara the lord of the Kali Yuga" (en-US ভাষাত). Dakshināvarta. 21 May 2020. https://dakshinavarta.com/2020/05/21/tirupati-tirumala/। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 April 2022.
↑ Oppert, Gustav Salomon (1893). On the original inhabitants of Bharatavarsa or India. Cornell University Library. Westminster : A. Constable & Co.; Leipzig : O. Harrassowitz. http://archive.org/details/cu31924024065470.
↑ Stein, Burton (1980). Peasant State and Society in Medieval South India. প্ৰকাশক Oxford: Oxford University Press. পৃষ্ঠা. 124. ISBN 978-0195643183.
↑ Zvelebil, Kamil (1992). Companion Studies to the History of Tamil Literature. BRILL. ISBN 978-9004093652.
↑ "AP bars propagating other faiths near shrines". http://www.rediff.com/news/2007/jun/08ap.htm.
↑ "Geological Survey of India - Monuments of Stratigraphic Significance". http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529424&_dad=portal&_schema=PORTAL। আহৰণ কৰা হৈছে: 2015-07-22.
↑ "Geological Survey of India - Monuments of Stratigraphic Significance". http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529414&_dad=portal&_schema=PORTAL&linkId=1077। আহৰণ কৰা হৈছে: 2015-07-22.
↑ "Archived copy". Archived from the original on 2011-07-19. https://web.archive.org/web/20110719231824/http://www.srivaishnava.org/ddesam/ddesam.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-07-04.
↑ "Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)". Census Commission of India. http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-11-01.
↑ "WELCOME TO CENSUS OF INDIA : Census India Library". www.censusindia.gov.in. http://www.censusindia.gov.in/DigitalLibrary/MFTableSeries.aspx। আহৰণ কৰা হৈছে: 2016-03-10.
↑ "Tirumala Temple". http://tirumala.org। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 September 2007. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
↑ "Scratch-proof glass case to cover Srivari Padalu on Tirumala". The New Indian Express (Tirumala). 18 September 2013. http://newindianexpress.com.
↑ "Cascading waterfalls enliven Tirumala". Deccan Chronicle (Tirupati). 11 November 2015. https://deccanchronicle.com.
↑ "Tirupati to Tirumala on Foot". Tirumala Tirupati Devastanams. Archived from the original on 2015-06-13. https://web.archive.org/web/20150613181602/http://www.tirumala.org/TirumalatoTirupathiOnFoot.aspx। আহৰণ কৰা হৈছে: 2015-06-06.
1 2 "TTD cuts down on darshan tokens till October 21". The New Indian Express. 6 October 2018. https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2018/oct/06/ttd-cuts-down-on-darshan-tokens-till-october-21-1881728.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-06-01.
↑ "Tirupati Main". Indiarailinfo. http://indiarailinfo.com/departures/tirupati-main-tpty/837। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2015.

বাহ্যিক সংযোগ

Vasista ashramam, Srinivasa Mangapuram, Tirupati Website

[1] "Vaishnava Divya Desha Darshana Kaipidi". 2000. https://books.google.com/books?id=-4_XAAAAMAAJ&q=adivaraha+kshetra। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-09-19.

[2] "Astabandhanam to be held from April 22". The Times of India. 17 February 2019. https://timesofindia.indiatimes.com/city/amaravati/astabandhanam-to-be-held-from-april-22/articleshow/68030955.cms। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-09-19.

[3] Krishna, Nanditha (2000). Balaji-Venkateswara, Lord of Tirumala-Tirupati: An Introduction. Vakils Feffer & Simons. ISBN 9788187111467. https://books.google.com/books?id=KnXXAAAAMAAJ&q=Venkatadri+tirupati। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-09-19.

[census-4] 1 2 "District Census Handbook - Chittoor". Census of India. পৃষ্ঠা: 14,226. http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2823_PART_B_DCHB_CHITTOOR.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 November 2015.

[TTI_ScribeSmuggling-5] 1 2 Raghavan, Sandeep (13 May 2020). "Scribe smuggling liquor and non-veg food to Tirumala nabbed by TTD vigilance". The Times of India (Tirupati: The Times Group). https://timesofindia.indiatimes.com/city/vijayawada/scribe-smuggling-liquor-and-non-veg-to-tirumala-nabbed-by-ttd-vigilance/articleshow/75719244.cms.

[6] "Tirupati – Tirumala – Venkateswara the lord of the Kali Yuga" (en-US ভাষাত). Dakshināvarta. 21 May 2020. https://dakshinavarta.com/2020/05/21/tirupati-tirumala/। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 April 2022.

[7] Oppert, Gustav Salomon (1893). On the original inhabitants of Bharatavarsa or India. Cornell University Library. Westminster : A. Constable & Co.; Leipzig : O. Harrassowitz. http://archive.org/details/cu31924024065470.

[8] Stein, Burton (1980). Peasant State and Society in Medieval South India. প্ৰকাশক Oxford: Oxford University Press. পৃষ্ঠা. 124. ISBN 978-0195643183.

[9] Zvelebil, Kamil (1992). Companion Studies to the History of Tamil Literature. BRILL. ISBN 978-9004093652.

[10] "AP bars propagating other faiths near shrines". http://www.rediff.com/news/2007/jun/08ap.htm.

[11] "Geological Survey of India - Monuments of Stratigraphic Significance". http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529424&_dad=portal&_schema=PORTAL। আহৰণ কৰা হৈছে: 2015-07-22.

[12] "Geological Survey of India - Monuments of Stratigraphic Significance". http://www.portal.gsi.gov.in/portal/page?_pageid=127,529414&_dad=portal&_schema=PORTAL&linkId=1077। আহৰণ কৰা হৈছে: 2015-07-22.

[13] "Archived copy". Archived from the original on 2011-07-19. https://web.archive.org/web/20110719231824/http://www.srivaishnava.org/ddesam/ddesam.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2011-07-04.

[14] "Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)". Census Commission of India. http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-11-01.

[15] "WELCOME TO CENSUS OF INDIA : Census India Library". www.censusindia.gov.in. http://www.censusindia.gov.in/DigitalLibrary/MFTableSeries.aspx। আহৰণ কৰা হৈছে: 2016-03-10.

[16] "Tirumala Temple". http://tirumala.org। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 September 2007. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[17] "Scratch-proof glass case to cover Srivari Padalu on Tirumala". The New Indian Express (Tirumala). 18 September 2013. http://newindianexpress.com.

[18] "Cascading waterfalls enliven Tirumala". Deccan Chronicle (Tirupati). 11 November 2015. https://deccanchronicle.com.

[19] "Tirupati to Tirumala on Foot". Tirumala Tirupati Devastanams. Archived from the original on 2015-06-13. https://web.archive.org/web/20150613181602/http://www.tirumala.org/TirumalatoTirupathiOnFoot.aspx। আহৰণ কৰা হৈছে: 2015-06-06.

[:0-20] 1 2 "TTD cuts down on darshan tokens till October 21". The New Indian Express. 6 October 2018. https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2018/oct/06/ttd-cuts-down-on-darshan-tokens-till-october-21-1881728.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-06-01.

[21] "Tirupati Main". Indiarailinfo. http://indiarailinfo.com/departures/tirupati-main-tpty/837। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 June 2015.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]