দাৰ্জিলিং চাহ
দাৰ্জিলিং চাহ কেমেলিয়া চিনেনচিচ্ প্ৰজাতিৰপৰা উৎপাদিত, যি ভাৰতৰ পশ্চিম বংগৰ দাৰ্জিলিং জিলা বা কালিম্পং জিলাত খেতি আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হয়। ২০০৪ চনৰপৰা দাৰ্জিলিং চাহ শব্দটোৱে দাৰ্জিলিং আৰু কালিম্পঙৰ ভিতৰৰ কিছুমান বাগিচাত উৎপাদিত সামগ্ৰীক বুজাই পঞ্জীয়নভুক্ত ভৌগোলিক ইংগিত হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। চাহৰ পাত ক’লা চাহ হিচাপে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হয় যদিও কিছুমান বাগিচাই নিজৰ সামগ্ৰীৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰি সেউজীয়া, বগা আৰু উলং চাহ বনোৱাৰ বাবে উপযোগী পাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে।
মাৰ্চৰপৰা নৱেম্বৰলৈকে চাহগছজোপাৰ ওপৰৰ দুটা পাত আৰু কলি ছিঙি চপোৱা হয়, পাতসমূহ চাৰিটা ঋতুুত ভাগ কৰা হয়। প্ৰথম ঋতুত গছজোপাৰ শীতকালীন নিৰ্জীৱতাৰ পিছত গজা প্ৰথম কেইটামান পাত থাকে আৰু সামান্য তিতা ফুলৰ চাহ উৎপন্ন হয়; এই শ্ৰেণীৰ পাত বগা চাহ উৎপাদনৰ বাবেও উপযোগী। দ্বিতীয় ঋতুত পাতবোৰ গছজোপাক লিফহপাৰ আৰু কেমেলিয়া টৰ্ট্ৰিক্সে আক্ৰমণ কৰাৰ পাছত চপাই লোৱা হয় যাতে পাতবোৰে এক সুকীয়া মাস্কেটেল সুগন্ধিযুক্ত চাহৰ সৃষ্টি কৰে। বাৰিষা ঋতুৰ উষ্ণ আৰু ভিজা বতৰত দ্ৰুতগতিত এনে পাত উৎপন্ন হয় যিবোৰ কম সোৱাদযুক্ত আৰু প্ৰায়ে মিশ্ৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। শৰৎকালীন ঋতুত দ্বিতীয় ঋতুৰ দৰেই, কিন্তু তাতকৈ অধিক নিস্তব্ধ চাহ উৎপন্ন হয়।
১৮০০ চনৰ মাজভাগত দাৰ্জিলিং অঞ্চলত প্ৰথমে চাহগছ ৰোপণ কৰা হৈছিল। সেই সময়ত ইংৰাজে চীনৰ বাহিৰেও চাহৰ বিকল্প যোগান বিচাৰিছিল আৰু ভাৰতৰ কেইবাটাও আকাংখিত অঞ্চলত এই উদ্ভিদ খেতি কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। নতুনকৈ আৱিষ্কাৰ কৰা আছামিকা জাত আৰু চাইনেন্সিছ জাত দুয়োটা ৰোপণ কৰা হৈছিল যদিও ঢালযুক্ত পানী নিষ্কাশন, শীতকালৰ শীতল আৰু ডাৱৰৰ আৱৰণৰ বাবে ব্ৰিটিছে var. sinensis জাতৰ অসংখ্য চাহবাগিচা স্থাপন কৰিছিল, য’ত শ্ৰমিকৰ অধিকাংশই আছিল নেপাল আৰু ছিকিমৰপৰা অহা গোৰ্খা আৰু লেপচা লোক। স্বাধীনতাৰ পিছত এই বাগিচাসমূহ সকলো পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতৰ ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানক বিক্ৰী কৰি ভাৰতৰ আইনৰ অধীনত নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়। ছোভিয়েট ইউনিয়নে ব্ৰিটিছৰ ঠাইত দাৰ্জিলিঙৰ চাহৰ প্ৰাথমিক গ্ৰাহক হিচাপে ল’লে। দাৰ্জিলিং চাহে ইয়াৰ স্বকীয়তা আৰু গুণগত মানৰ বাবে সুনাম অৰ্জন কৰাৰ লগে লগে ইয়াক পশ্চিম ইউৰোপলৈ অধিক বজাৰ কৰা হয়, বহু বাগিচাই জৈৱিক, জৈৱগতিশীল, আৰু ন্যায্য বাণিজ্যৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ লাভ কৰে আৰু ভাৰতৰ চাহ ব’ৰ্ডে দাৰ্জিলিং চাহৰ প্ৰমাণীকৰণ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰচাৰৰ কাম চলাইছিল।
ইতিহাস
[সম্পাদনা কৰক]দাৰ্জিলিঙৰ জংঘলেৰে ঘেৰা, কম জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীত কাম কৰি কলকাতাত নিয়োজিত ব্ৰিটিছসকলৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে এটা পাহাৰীয়া ষ্টেচন গঢ়ি তোলা আৰ্চিবাল্ড কেম্পবেলে ১৮৪১ চনত দাৰ্জিলিং অঞ্চলত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কেমেলিয়া চাইনেন্সিছ ৰোপণ কৰিছিল।[1] সেই সময়ত ইংৰাজে চীনৰ বাহিৰত চাহৰ উৎস বিচাৰি আছিল আৰু দুয়োজনে শেহতীয়াকৈ অসমৰ অৰণ্যত গজা উদ্ভিদৰ দ্বিতীয় জাত আৱিষ্কাৰ কৰি চীনৰপৰা বীজ আৰু ৰোপণ চোৰাংভাৱে আনিছিল। চীনা জাত (sinensis) ছাহাৰানপুৰ উদ্ভিদ উদ্যানত ৰোপণ কৰা হৈছিল আৰু অন্যান্য হিমালয়ৰ বাগিছাত বংশবৃদ্ধি কৰা হৈছিল য’ত কেম্পবেলে নাথানিয়েল ৱালিচৰ জৰিয়তে কুমাউনৰপৰা বীজ আহৰণ কৰিছিল। মূল ৰোপণ সফল হোৱাৰ সময়ত কেম্পবেল লেবাঙলৈ গুচি যায় আৰু তাত তেওঁ আৰু আন কেইবাজনো বাসিন্দাই ১৮৪৬ চনত দুয়োবিধ জাতৰ (চিনেন্সিছ আৰু আছামিকা) নতুন গোট ৰোপণ কৰে।[2] ১৮৫২ চনত কোম্পানীৰ প্ৰথম তিনিখন পৰীক্ষামূলক চাহবাগিছা ৰোপণ কৰাৰ এবছৰৰ পাছত টুকভাৰ, ষ্টেইনথাল আৰু আলুবাৰীত তেওঁলোকে ২০০০ চাহগছ থকাৰ ৰিপৰ্ট দিয়ে আৰু ৰবাৰ্ট ফৰ্চুনক "চাহৰ খেতি আৰু উৎপাদনৰ বাবে পাহাৰৰ জলবায়ু আৰু মাটিৰ উপযুক্ততা"ৰ ওপৰত বিশেষজ্ঞৰ মতামত দিবলৈ পঠিওৱা হয়।[3] দুয়োটা জাতৰ বৃদ্ধিৰ সময়ত চাইনেন্সিছ জাতটো বিশেষভাৱে বিকশিত হৈ উঠিছিল, কিয়নো দেখা গৈছিল যে আছামিকাই উষ্ণ আৰু সেমেকা পৰিৱেশত বৃদ্ধিৰ অৱস্থা পছন্দ কৰে আনহাতে চাইনেন্সিছক অধিক উচ্চতাৰ বাবে নিৰ্বাচিতভাৱে খেতি কৰা হৈছিল। ১৮৫৬ চনত প্ৰথম বাণিজ্যিক চাহবাগিছা স্থাপন কৰা হয় আৰু ১৮৬৬ চনলৈকে দাৰ্জিলিঙত ৩৯খন চাহবাগিছা আছিল, য'ত মকাইবাৰী চাহবাগিছাও আছিল যিয়ে অঞ্চলটোৰ প্ৰথমটো মৰহি যোৱা আৰু অক্সিডেচনৰ বাবে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কাৰখানা স্থাপন কৰিছিল, কাৰণ সামগ্ৰীটোৱে কলকাতালৈ আহি ব্ৰিটেইনলৈ মাহেকীয়া যাত্ৰাত বৰ্তি থাকিবলৈ প্ৰয়োজন। ওচৰৰ দুৱাৰছ-তেৰাই চাহবাগিছাত আছামিকাৰ সফলতাৰ ফলত আন্তঃগাঁথনি বিনিয়োগৰ সৃষ্টি কৰা হয়, যি দাৰ্জিলিং হিমালয়ৰ পাহাৰীয়া অঞ্চললৈকে সম্প্ৰসাৰিত হ’লে, চাহবাগিছালৈ অধিক যন্ত্ৰ-পাতি আৰু যোগান পোৱা যাব।[3] ১৮৩০ চনত দাৰ্জিলিঙৰ জনসংখ্যা ১০০ তকৈ কমৰপৰা ১৮৮৫ চনত ১০০খন চাহবাগিছা থকা ৯৫,০০০ জনলৈ বৃদ্ধি পাইছিল, প্ৰধানকৈ নেপাল আৰু ছিকিমৰপৰা ভাৰতীয় গোৰ্খা আৰু লেপচা প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল, কাৰণ দাৰ্জিলিং হিমালয়ান ৰেলৱে, ভাপ জাহাজৰ ব্যৱহাৰ আৰু ছুৱেজ খালে জাহাজ চলোৱাৰ সময় হ্ৰাস কৰিছিল।[4]
ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক ব্ৰিটিছে ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰাৰ পাছত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক তেতিয়াই মাটিবোৰ ৩০ বছৰৰ ভিত্তিত চাহবাগিছাৰ মালিকক লীজত দিছিল আৰু মাত্ৰ ৪০% চাহ খেতিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰাৰ অনুমতি দিয়াৰ প্ৰথা বজাই ৰাখিছিল, ৪০% প্ৰাকৃতিক আৰু ২০% গৃহ নিৰ্মাণ আৰু সুবিধাৰ বাবে এৰি দিয়া হৈছিল। ১৯৪৭ চনত ভাৰতীয় স্বাধীনতাৰ পিছত ব্ৰিটিছে বাগিছাত থকা অংশীদাৰিত্ব ভাৰতীয়ক বিক্ৰী কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে প্ৰথা স্থানান্তৰিত হয় আৰু ১৯৫৩ চনৰ চাহ আইনখনে চাহ উদ্যোগটোক ভাৰতীয় চাহ ব’ৰ্ডৰ নিয়ন্ত্ৰণমূলক অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ অধীনলৈ আনে। প্ৰাকৃতিক ক্ষেত্ৰফলৰ মূল্যত চাহ শস্যৰ বাবে অধিক ক্ষেত্ৰ মুকলি হোৱাৰ লগতে কীটনাশক আৰু সাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ ফলত ১৯৫০ চনৰপৰা ১৯৬০ চনৰ ভিতৰত উৎপাদন ৭৮ লাখৰপৰা ১ কোটি কিলোগ্ৰামলৈ বৃদ্ধি পায় যদিও মাটিৰ অস্থিৰতা বৃদ্ধিৰ মূল্যত ইয়াৰ সৃষ্টি হয়। চাহ উদ্যোগৰ বাবে সীমিত ৰেহাই দিয়াৰ পাছতো ১৯৭৩ চনৰ বৈদেশিক বিনিময় নিয়মাৱলী আইনখনে নতুন বিদেশী মালিকীস্বত্বৰ সীমাবদ্ধতাৰ ফলত ভাৰতীয় নাগৰিকসকল দাৰ্জিলিং চাহ উদ্যোগৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ মালিক হৈ পৰে। ছোভিয়েট ইউনিয়নে যুক্তৰাজ্যৰ ঠাইত ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ চাহৰ গ্ৰাহক হিচাপে লোৱাৰ লগে লগে দাৰ্জিলিঙৰ বাগিছাত সেই জাতৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ পছন্দ অনুসৰি আছামিকা ৰোপণৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰা হৈছিল।[5]
১৯৯০ চনত পশ্চিম ইউৰোপ আৰু জাপানে পতিত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ ঠাই লোৱাৰ লগে লগে উৎপাদন পদ্ধতি পুনৰ স্থানান্তৰিত হয় কাৰণ দাৰ্জিলিঙৰ প্ৰধান গ্ৰাহক আৰু নতুন বাগিছা পৰিচালকে জৈৱগতিশীল কৃষিৰ নীতিসমূহ তেওঁলোকৰ পদ্ধতিলৈ আনিছিল। ১৯৮৮ চনত মাকাইবাৰী ভাৰতৰ প্ৰথম চাহবাগিছা হিচাপে জৈৱিক প্ৰমাণ-পত্ৰ লাভ কৰে, তাৰ পিছত টুমছং আৰু প্ৰথম জৈৱগতিবিদ্যাৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ লাভ কৰে, ১৯৯৩ চনত, তাৰ পিছত আম্বুটিয়া।[6] দাৰ্জিলিঙে পৰিমাণ বা মূল্যৰ ক্ষেত্ৰত আন চাহ অঞ্চলৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা কৰিব নোৱাৰিলে (ভৌগোলিক সীমাবদ্ধতা, দূৰত্ব, উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি লেহেমীয়া হোৱাৰ বাবে, যান্ত্ৰিকীকৰণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবে, অন্যান্য কাৰকৰ বাবে) বা সেয়েহে ই গুণগত মানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। প্ৰমাণ-পত্ৰসমূহে উচ্চমানৰ সামগ্ৰীৰ ইংগিত দিলেও ইয়াৰ পদ্ধতিসমূহে বাগিছাসমূহক খহনীয়া, ঢালৰ অস্থিৰতা আৰু মাটিৰ অভাৱৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাত সহায় কৰিছিল যিবোৰ বৰষুণৰ পাহাৰৰ ঢালত কীটনাশক আৰু কৃত্ৰিম সাৰ প্ৰয়োগৰ ফলত প্ৰচলিত হৈ পৰিছিল। ১৯৯৪ চনত উৎপাদন ১৪ মিলিয়ন কিলোগ্ৰাম হৈছিল যদিও চাহবাগিছাৰ বেছিভাগতে জৈৱিক পদ্ধতিৰ ফলত ২০১০ চনৰ শেষৰফালে উৎপাদন গড়ে ৯০ লাখ কিলোগ্ৰামলৈ হ্ৰাস পাইছিল।[7] দাৰ্জিলিং চাহৰ পাৰ্থক্যৰ চেষ্টাত ১৯৮৩ চনত দাৰ্জিলিং প্লাণ্টাৰছ এছ’চিয়েচন স্থাপন কৰা হৈছিল, যাতে আন দেশত এই সামগ্ৰীৰ প্ৰচাৰ হয়। ভাৰতীয় চাহ ব’ৰ্ডৰ অনুমান অনুসৰি ২০২১ চনত ৭,০১০,০০০ কিলোগ্ৰাম (১৫,৪৫০,০০০ পাউণ্ড) দাৰ্জিলিং চাহ উৎপাদন হৈছিল; ভাৰতত উৎপাদিত মুঠ ১,৩৪৩,০৬০,০০০ কিলোগ্ৰাম (২.৯৬০৯৪×১০৯ পাউণ্ড)ৰ প্ৰায় ০.৫% ই।[8]
প্ৰতীক
[সম্পাদনা কৰক]১৯৮৩ চনত এটা ল’গ’ সৃষ্টি কৰা হয়, যিটো বৰ্তমান ভাৰতীয় চাহ ব’ৰ্ডৰ সম্পত্তি,[9] ল’গ’টোত দুটা পাত আৰু এটা কলি ধৰি থকা এগৰাকী মহিলাৰ কাষৰপৰা অঁকা ছবি থাকে। ইয়াক যুক্তৰাজ্য, আমেৰিকা, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু টাইৱানত প্ৰমাণীকৰণ ট্ৰেডমাৰ্ক হিচাপে পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে, ইউৰোপীয় ইউনিয়নত সামূহিক ট্ৰেডমাৰ্ক হিচাপে পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে[10] আৰু মাদ্ৰিদ ব্যৱস্থাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে।[11] ২০০০ চনত চাহ ব’ৰ্ডে দাৰ্জিলিং চাহ ৰপ্তানিকাৰকসকলৰ বাবে নতুন অনুজ্ঞাপত্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা সৃষ্টি কৰে, য’ত সামগ্ৰীৰ প্ৰমাণীকৰণ আৰু মিশ্ৰণত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হয়, যাৰ ফলত তেওঁলোকে উৎপত্তিৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ প্ৰদান কৰিব পাৰে। ২০০৪ চনত দাৰ্জিলিং চাহ বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ ট্ৰিপছ চুক্তিৰ অধীনত আইনী ভৌগোলিক ইংগিত সুৰক্ষা লাভ কৰা ভাৰতৰ প্ৰথম সামগ্ৰী হিচাপে পৰিগণিত হয়।[12] আৰু ২০১১ চনত ইউৰোপীয় সংঘত ইয়াক সংৰক্ষিত ভৌগোলিক ইংগিতৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা হয়।
পৰিৱেশ
[সম্পাদনা কৰক]পৰিৱেশৰ কাৰকসমূহৰ সৈতে সংগঠিত খেতি আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ ইতিহাসৰ সংমিশ্ৰণে দাৰ্জিলিং চাহৰ বাবে অনন্য এক পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াক "চাহৰ চেম্পিয়ন" হিচাপে বজাৰত বিক্ৰী কৰা হৈছে[13] আৰু ইয়াক অন্য চাহৰ সৈতে অপ্ৰকাশিতভাৱে মিহলি কৰা বা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাৱে ভুল লেবেল লগোৱা হয়।[14] আন চাহৰ তুলনাত দাৰ্জিলিং চাহ নেপালী চাহৰ সৈতে বেছি মিল আছে।[15]
ভূ-প্ৰকৃতি আৰু বতৰ
[সম্পাদনা কৰক]
পশ্চিমে নেপাল, পূবে ভূটান আৰু উত্তৰে ছিকিমেৰে বান্ধ খাই থকা দাৰ্জিলিং আৰু কালিম্পং জিলাত দাৰ্জিলিং চাহৰ খেতি কৰা হয়। ভাৰতৰ চাহ ব’ৰ্ডে "দাৰ্জিলিং চাহ"ৰ সংজ্ঞা দিছে যে "ভাৰতৰ পশ্চিম বংগ ৰাজ্যৰ দাৰ্জিলিং জিলাৰ সদৰ মহকুমাৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত, কেৱল কালিম্পং জিলাৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত..., আৰু কুৰ্চেয়ং মহকুমা...ত চাহবাগিছাত খেতি, খেতি, উৎপাদন, উৎপাদন আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হৈছে।"[16] পূব হিমালয়ৰ পাহাৰৰ ঢালত ৬০০ৰপৰা ২০০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত চাহবাগিছাসমূহ। হিমালয় আৰু বংগ উপসাগৰৰ মাজৰ দাৰ্জিলিং হিমালয়ৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ সেই ভৌতিক ভূগোলৰ ফলত নৱেম্বৰৰপৰা ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে শীতকালৰ শুকান মাহ আৰু তাৰ পিছত জুলাইৰপৰা ছেপ্টেম্বৰৰ ভিতৰত গ্ৰীষ্মকালত বাৰিষাৰ বতৰৰ সৈতে ভূমিত শীতল বতাহৰ অভিজ্ঞতা হয়। এই পৰিস্থিতিত গঢ় লৈ উঠা উপগ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় আৰু সেমেকা নাতিশীতোষ্ণ বনাঞ্চলৰ আৱৰণে অধিক জৈৱিক পদাৰ্থ থকা সামান্য অম্লীয় গুণযুক্ত মাটি এৰি থৈ গৈছিল। ঠেক ঢালত থকাৰ বাবে মাটি ভালদৰে নিষ্কাশন কৰা হয় আৰু দীঘল শিপাৰ ব্যৱস্থাৰ বাবে যথেষ্ট গভীৰ, ঢালত মাটি লংঘন কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়। পাহাৰৰ কাষত থকাৰ বাবে, উচ্চ উচ্চতাত য’ত শীতল শুকান বতাহে উষ্ণ আৰ্দ্ৰ বতাহৰ সৈতে ক্ৰিয়া কৰে, বৃদ্ধি পোৱা মাহবোৰত স্থায়ী কুঁৱলী বা ডাৱৰৰ আৱৰণ থাকিব পাৰে। এইবোৰ কেমেলিয়া চাইনেন্সিছ চাইনেন্সিছ উদ্ভিদৰ বাবে আদৰ্শ পৰিস্থিতি যি ভালদৰে পানী নিষ্কাশন কৰা, সামান্য অম্লযুক্ত মাটিত, নিদ্ৰাহীন সময়ৰ সৈতে আৰু সীমিত প্ৰত্যক্ষ সূৰ্যৰ পোহৰত বিকশিত হৈ উঠে।[17]
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Mair, Victor H.; Hoh, Erling (2009). The True History of Tea. Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-25146-1. https://books.google.com/books?id=_TR_PQAACAAJ.
- ↑ van Driem, George (2019). The Tale of Tea A Comprehensive History of Tea from Prehistoric Times to the Present Day. Brill. পৃষ্ঠা. 604–701. ISBN 9789004386259.
- ↑ 3.0 3.1 Koehler, Jeff (2015). Darjeeling: The Colorful History and Precarious Fate of the World's Greatest Tea. Bloomsbury USA. পৃষ্ঠা. 61–72. ISBN 9781620405123.
- ↑ Heiss, Mary Lou; Heiss, Robert J. (2007). The Story of Tea: A Cultural History and Drinking Guide. Ten Speed Press. পৃষ্ঠা. 199–203. ISBN 9781607741725.
- ↑ Koehler, Jeff (2015). Darjeeling: The Colorful History and Precarious Fate of the World's Greatest Tea. Bloomsbury USA. পৃষ্ঠা. 141–151. ISBN 9781620405123.
- ↑ Koehler, Jeff (2015). Darjeeling: The Colorful History and Precarious Fate of the World's Greatest Tea. Bloomsbury USA. পৃষ্ঠা. 183–208. ISBN 9781620405123.
- ↑ "India's tea exporters suffer with decline of 9 million kg in shipments in 2015". The Economic Times. August 10, 2020. https://economictimes.indiatimes.com/news/industry/cons-products/food/indias-tea-exporters-suffer-with-decline-of-9-million-kg-in-shipments-in-2015.[সংযোগবিহীন উৎস]
- ↑ Tea Board of India. "State/region wise and month wise tea production data for the year 2021". https://www.teaboard.gov.in/pdf/Production_data_for_2021_and_2021_22_pdf223.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 July 2022.
- ↑ "Here's Why The Launch Of Nepal Tea Will Benefit Darjeeling Tea Lovers". Vahdam India. 2018-02-19. https://www.vahdam.com/blogs/news/here-s-why-the-launch-of-nepal-tea-will-benefit-darjeeling-tea-lovers.
- ↑ "DARJEELING, filing number 008674327". European Union Intellectual Property Office. 2009-11-10. https://euipo.europa.eu/eSearch/#details/trademarks/008674327.
- ↑ "52869632323- DARJEELING International Trademark". WIPO Madrid Monitor. 1988-03-11. https://www3.wipo.int/madrid/monitor/en/showData.jsp?ID=ROM.0528696.
- ↑ "GI tag: TN trails Karnataka with 18 products". The Times of India. 29 August 2010. https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/GI-tag-TN-trails-Karnataka-with-18-products/articleshow/6458268.cms.
- ↑ Besky, Sarah (2013). The Darjeeling Distinction: Labor and Justice on Fair-Trade Tea Plantations in India. University of California Press. ISBN 9780520277397.
- ↑ Koehler, Jeff (2015). Darjeeling: The Colorful History and Precarious Fate of the World's Greatest Tea. Bloomsbury USA. পৃষ্ঠা. 171–182. ISBN 9781620405123.
- ↑ Falkowitz, Max (May 28, 2019). "Don't Call It Darjeeling, It's Nepali Tea". The New York Times. https://www.nytimes.com/2019/05/28/dining/drinks/nepal-darjeeling-tea.html.
- ↑ Meléndez-Ortiz, Ricardo; Roffe, Pedro (2010). Intellectual Property and Sustainable Development: Development Agendas in a Changing World. Edward Elgar Pub. পৃষ্ঠা. 286–287. ISBN 9781848446458.
- ↑ Koehler, Jeff (2015). Darjeeling: The Colorful History and Precarious Fate of the World's Greatest Tea. Bloomsbury USA. পৃষ্ঠা. 152–166, 183–196. ISBN 9781620405123.