দিল্লী দৰবাৰ

দিল্লী দৰবাৰ (ইংৰাজী: Delhi Durbar) ভাৰতৰ সম্ৰাট বা সম্ৰাজ্ঞীৰ ৰাজপাটত বহাৰ উদ্‌যাপনৰ উদ্দেশ্যে ভাৰতৰ দিল্লীৰ ক'ৰ'নেচন পাৰ্কত ব্ৰিটিছ ৰাজে আয়োজন কৰা ৰাজকীয় ৰাজহুৱা সমাৱেশ আছিল। ইয়াৰ আনুষ্ঠানিক নামটো পাৰ্চী শব্দ দৰবাৰ (ৰজাৰ দৰবাৰ)ৰপৰা লোৱা হৈছে। ইম্পেৰিয়েল ডাৰবাৰ নামেৰেও জনাজাত এইখন ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ উচ্চতাত তিনিবাৰকৈ অনুষ্ঠিত হৈছিল, ১৮৭৭, ১৯০৩ আৰু ১৯১১ চনত। পূৰ্বৰ ডাৰবাৰত সম্ৰাটক তেওঁৰ ভাইচৰয়ে প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। ১৯৩৭ বা ১৯৩৮ চনত শেষ সম্ৰাট ষষ্ঠ জৰ্জৰ বাবে এখন দৰবাৰৰ কথা চিন্তা কৰা হৈছিল যদিও পিছুৱাই দিয়া হৈছিল। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত যেতিয়া ভাৰত আৰু পাকিস্তান স্বাধীন দেশ হ’ল, তেতিয়া দৰবাৰ ৰখাৰ উদ্দেশ্য হেৰাই গ’ল।

১৮৭৭ চনৰ দৰবাৰ

১৮৭৭ চনত "প্ৰক্লেমেচন ডাৰবাৰ" নামেৰে পৰিচিত দৰবাৰৰ আয়োজন কৰিছিল থমাছ হেনৰী থৰ্ণ্টনে। ১৮৭৭ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰপৰা আৰম্ভ হোৱা ইংৰাজে ভাৰতৰ ৰাণী ভিক্টোৰিয়া সম্ৰাজ্ঞী ঘোষণা কৰে। ১৮৭৭ চনৰ দৰবাৰ বহুলাংশে আনুষ্ঠানিক অনুষ্ঠান আছিল আৰু ১৯০৩ আৰু ১৯১১ চনৰ পিছৰ দৰবাৰৰ দৰে ইয়াত বিশেষ জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ নাছিল। উপস্থিত আছিল ভাৰতৰ ভাইচৰয়, লিটনৰ প্ৰথম আৰ্ল, মহাৰাজ, নবাব, বুদ্ধিজীৱী। ^[1]

ৰাণীক ভাৰতৰ সম্ৰাজ্ঞী হিচাপে ঘোষণা কৰাৰ স্মৃতিত ভাৰতৰ সম্ৰাজ্ঞী পদক সৃষ্টি কৰি বিশিষ্ট অতিথিসকলক বিতৰণ কৰা হয়, ^[2] আৰু বৃদ্ধ ৰামনাথ ঠাকুৰক ভাৰতৰ ভাইচৰয় লৰ্ড লিটনে সন্মানীয় ৰজাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। ^[3]

ভাৰতীয় স্বাধীনতাৰ অভিযান আনুষ্ঠানিকভাৱে আৰম্ভ কৰা হৈছিল, ^[4] যিটো ভাৰতৰ বাবে এক বৃহৎ পৰিৱৰ্তনৰ আৰম্ভণি আছিল।[4] ^[5] এই দৰবাৰখনক পিছলৈ বিতৰ্কিত বুলি গণ্য কৰা হৈছিল কাৰণ ই ১৮৭৬–৭৮ চনৰ মহান দুৰ্ভিক্ষৰপৰা ধন অন্য দিশলৈ লৈ গৈছিল। ^[6]

১৯০৩ চনৰ দৰবাৰ

এই দৰবাৰ ৰজা সপ্তম এডৱাৰ্ড আৰু ৰাণী আলেকজেণ্ড্ৰাৰ ভাৰতৰ সম্ৰাট আৰু সম্ৰাজ্ঞী হিচাপে সিংহাসনত বহাৰ উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল। সম্পূৰ্ণ দুসপ্তাহ ধৰি চলি থকা এই উৎসৱৰ পৰিকল্পনা ভাৰতৰ ভাইচৰয় লৰ্ড কাৰ্জনে নিখুঁতভাৱে কৰিছিল। ^[7] ভৱিষ্যৎ, শক্তি আৰু নিখুঁত সময়ৰ এক মহৎ প্ৰদৰ্শন আছিল। ১৮৭৭ চনৰ আগৰ দিল্লী দৰবাৰ বা ১৯১১ চনত তাত অনুষ্ঠিত হোৱা পৰৱৰ্তী দৰবাৰেও লৰ্ড কাৰ্জনৰ ১৯০৩ চনৰ উদ্‌যাপনৰ ভৱিষ্যৎৰ সৈতে মিল ৰাখিব নোৱাৰিলে। ১৯০২ চনৰ শেষৰফালে মাত্ৰ কেইমাহমানৰ ভিতৰতে এখন উদং পথাৰ এখন ভয়ংকৰ তম্বু চহৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, য’ত দিল্লীৰপৰা দৰ্শনাৰ্থীৰ ভিৰ আনিবলৈ অস্থায়ী লঘু ৰে’লপথ, নিজাকৈ টিকট, টেলিফোন আৰু টেলিগ্ৰাফৰ সুবিধা থকা ডাকঘৰ, বিভিন্ন ধৰণৰ দোকান, বিশেষভাৱে ডিজাইন কৰা ইউনিফৰ্মৰ সৈতে আৰক্ষী বাহিনী, চিকিৎসালয়, দণ্ডাধীশৰ আদালত, জটিল অনাময় ব্যৱস্থা, নলা, বৈদ্যুতিক পোহৰৰ ব্যৱস্থা আদিৰে সম্পূৰ্ণ কৰা হয় ব্যৱস্থাসমূহ। স্মৃতিগ্ৰন্থ গাইডবুক বিক্ৰী কৰা হ’ল, আৰু কেম্পিং গ্ৰাউণ্ডৰ মানচিত্ৰ বিতৰণ কৰা হ’ল। বিপণনৰ সুযোগবোৰ চতুৰতাৰে শোষণ কৰা হৈছিল। উদ্‌যাপনৰ অংশ হিচাপে দিল্লী দৰবাৰৰ বিশেষ পদক এটাও সৃষ্টি কৰা হয়। ^[8]

কাৰ্জনৰ হতাশাৰ কাৰণ হ’ল সপ্তম এডৱাৰ্ড ব্যক্তিগতভাৱে নাহিল, বৰঞ্চ তেওঁৰ ভাতৃ ড্যুক অৱ কন’টক পঠিয়াই দিলে, যিজনে বম্বেৰপৰা ৰে’লেৰে আহিছিল, ঠিক যেতিয়া কাৰ্জন আৰু তেওঁৰ চৰকাৰ কলিকতাৰপৰা আহিছিল। তেওঁলোকৰ বাবে অপেক্ষা কৰি থকা সমাৱেশটো হয়তো এটা ঠাইত দেখা পোৱা বহুমূলীয়া মণিৰ আটাইতকৈ বিশৃংখল সংগ্ৰহ আছিল। প্ৰতিজন ভাৰতীয় ৰাজকুমাৰে শতিকাজুৰি সংগ্ৰহৰপৰা তেওঁৰ অতি ভয়ংকৰ ৰত্নেৰে সজ্জিত হৈছিল। সমগ্ৰ ভাৰতৰপৰা বৃহৎ দলৰ সৈতে মহাৰাজ আহিছিল, বহুতে প্ৰথমবাৰৰ বাবে লগ হৈছিল, আনহাতে কমাণ্ডাৰ ইন চিফ লৰ্ড কিচেনাৰৰ অধীনত ভাৰতীয় সেনাৰ বৃহৎ দলে পেৰেড কৰিছিল, নিজৰ নিজৰ বেণ্ড বজাইছিল, আৰু সাধাৰণ মানুহৰ ভিৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। ^[9]

প্ৰথমদিনাই মহাৰাজৰ সৈতে কাৰ্জন হাতীত উঠি উদ্‌যাপন স্থানত উপস্থিত হয়, কিছুমানৰ দাঁতত ডাঙৰ ডাঙৰ সোণৰ মমবাতি ৰখা। দৰবাৰ অনুষ্ঠানটো নিজেই নৱবৰ্ষৰদিনা অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু তাৰ পিছত কেইবাদিনো প’লো আৰু অন্যান্য খেল, ৰাতিৰ আহাৰ, বল নৃত্য, সামৰিক সমালোচনা, বেণ্ড, প্ৰদৰ্শনী আদি অনুষ্ঠিত হৈছিল। বিশ্বৰ সংবাদ মাধ্যমে এই অনুষ্ঠানৰ বাতৰি পৰিৱেশন কৰিবলৈ নিজৰ শ্ৰেষ্ঠ সাংবাদিক, শিল্পী, ফটোগ্ৰাফাৰ পঠিয়াইছিল। সমগ্ৰ ভাৰতৰ অস্থায়ী চিনেমা হলত প্ৰদৰ্শিত এই অনুষ্ঠানৰ চিনেমাৰ ফুটেজৰ জনপ্ৰিয়তাৰ বাবেই দেশৰ নৱজাত চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগটো আৰম্ভ কৰাৰ কৃতিত্ব প্ৰায়ে দিয়া হয়। ^[10]^[11]

ইণ্ডিয়া পোষ্টে ১৯০৩ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰ দুপৰীয়া ১২ বজাত বিশেষ বাতিলৰ সৈতে দুখন স্মৃতিগ্ৰন্থ পত্ৰৰ ছেট প্ৰকাশ কৰে, যিবোৰ আজিৰ ডাকটিকট সংগ্ৰাহকসকলৰ মাজত অতি মূল্যৱান সম্পত্তি।^[12]

অনুষ্ঠানটোৰ শিখৰত উপনীত হয় এক আড়ম্বৰপূৰ্ণ ক’ৰ’নেচন বলত। লৰ্ড কাৰ্জন আৰু লেডী কাৰ্জনে নিজৰ ৰত্ন আৰু ময়ূৰেৰে ঢাকি থোৱা গাউন পিন্ধি ইয়াৰ সভাপতিত্ব কৰিছিল। ^[13]

১৯১১ চনৰ দৰবাৰ

১৯১১ চনৰ ২২ মাৰ্চত ৰাজকীয় ঘোষণাই ডিচেম্বৰ মাহত দৰবাৰ (আদালত) ঘোষণা কৰে। ইয়াৰদ্বাৰা কেইমাহমান আগতে ব্ৰিটেইনত পঞ্চম জৰ্জ আৰু ৰাণী মেৰীৰ ৰাজ অভিষেকৰ স্মৃতিত অনুষ্ঠিত হ’ব, তেওঁলোকক ভাৰতৰ সম্ৰাট আৰু সম্ৰাজ্ঞী ঘোষণা কৰা হ’ব। ভাৰতৰ সকলো ৰাজ্যপাল আৰু ৰাজকীয় ৰাজ্যৰ শাসকক উপস্থিত থাকিবলৈ মাতি অনা হ’ল। ^[14]

ৰজা আৰু ৰাণীয়ে ১১ নৱেম্বৰত পৰ্টছমাউথৰপৰা নতুন পি এণ্ড অ’ অ’চেন লাইনাৰ আৰ এম এছত যাত্ৰা কৰে আৰু ৭ ডিচেম্বৰত দিল্লীত উপস্থিত হয়। চহৰৰ দুৱাৰেদি তেওঁলোকৰ এটা ভয়ংকৰ ষ্টেট এণ্ট্ৰি আছিল, য’ত ভাৰতৰ মুখ্য সেনাধ্যক্ষ লৰ্ড কিচেনাৰৰ নেতৃত্বত ৫০,০০০ সৈন্যই অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। হাউচহ’ল্ড কেভেলৰী গাৰ্ডৰ সৈতে ৰজাই অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ঘোঁৰাত উঠিছিল আৰু প্লামযুক্ত পিথ হেলমেটৰ সৈতে সামৰিক ইউনিফৰ্ম পিন্ধিছিল। ইয়াৰ ফলত ৰজাই হাতীত উঠি মুকুট পিন্ধিব বুলি আশা কৰা ৰাইজক হতাশ কৰি তুলিছিল। ৰাণীয়েও মুকলি গাড়ী এখনত উঠি তাৰ পিছে পিছে আহিল।^[15] পিছৰ কেইদিনমান ভাৰতীয় ৰাজকুমাৰসকলৰ বাবে অভ্যৰ্থনা অনুষ্ঠান, গীৰ্জাৰ পেৰেড, ৰেজিমেণ্টৰ ৰং উপস্থাপন আদিত কটায়। ^[14]

দৰবাৰ নিজেই ১২ ডিচেম্বৰ মঙলবাৰে ক’ৰনেশ্যন পাৰ্কত অনুষ্ঠিত হৈছিল, য’ত ১০ হাজাৰ চৰকাৰী বিষয়া আৰু অন্যান্য গণ্য-মান্য ব্যক্তিৰ বাবে অৰ্ধবৃত্তাকাৰ গ্ৰেণ্ডষ্টেণ্ড স্থাপন কৰা হৈছিল, আনহাতে ৫০ হাজাৰ স্থানীয় লোকে অলপ পিছফালে থকা কৃত্ৰিম টিলা এটাত বহিছিল। ৰাজ অভিষেকৰ পোছাক পিন্ধি আহি উপস্থিত হয়, ৰজা-সম্ৰাটে ৬,১০০ হীৰাৰে সেট কৰা আৰু নীলাচল, পান্না আৰু ৰুবিৰে আবৃত আঠটা খোলাযুক্ত ইম্পেৰিয়েল ক্ৰাউন পিন্ধিছিল, লগতে মুঠ ৩৪ আউন্স (৯৬৫ গ্ৰাম) ওজনৰ মুগা আৰু মিনিভাৰ টুপী পিন্ধিছিল। ^[16] তেওঁ সিংহাসনত বহি দিল্লী হেৰাল্ড এক্সট্ৰাঅৰ্ডিনেৰী ব্ৰিগেডিয়াৰ জেনেৰেল উইলিয়াম পেইটনে ইংৰাজী ভাষাত ঘোষণাপত্ৰখন পঢ়ি থকাৰ সময়ত শুনিছিল আৰু তাৰ পিছত সহকাৰী হেৰাল্ড কেপ্তেইন মালিক উমৰ হায়াত খানে ^[17] উৰ্দু ভাষাত প্ৰকাশ কৰিছিল। ^[15] তেওঁলোকে স্থানীয় ৰাজকুমাৰসকলৰপৰা সন্মান লাভ কৰিছিল – য’ত আছিল এগৰাকী ভদ্ৰমহিলা, ভোপালৰ বেগম – এটা শ্বামিয়ানা (আনুষ্ঠানিক তম্বু); বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হয় যেতিয়া বৰোদাৰ গেকৱাড মহাৰাজ ছায়াজিৰাও তৃতীয়ই গহনা নোহোৱাকৈ ৰাজকীয় দম্পতীহালৰ কাষ চাপিছিল আৰু সাধাৰণ ধনুৰ পিছত যোৱাৰ সময়ত তেওঁলোকক পিঠি দিছিল। এই কাৰ্যক সেই সময়ত ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদৰ চিন বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল। ^[18] ইয়াৰ পিছতে ৰাজকীয় দম্পতীয়ে গম্বুজময় ৰয়েল পেভিলিয়নত প্ৰৱেশ কৰে, য’ত ৰজা-সম্ৰাটে ভাৰতৰ ৰাজধানী কলিকতাৰপৰা দিল্লীলৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰে। এই অনুষ্ঠানৰ সময়ত বংগ বিভাজন বাতিলৰ কথাও ঘোষণা কৰা হৈছিল। ^[19] ৰজা আৰু ৰাণী যোৱাৰ পাছত উল্লসিত ভিৰ খেলপথাৰত ভৰি পৰিল। ^[15]

পাছদিনা ১৩ ডিচেম্বৰত ৰাজকীয় দম্পতীয়ে ঝাৰোখা দৰ্শনৰ বাবে লালকিল্লালৈ আহিছিল (বেলকনিৰপৰা জনসাধাৰণৰ আগত দেখা দিয়া) তেওঁলোকক সম্ভাষণ জনাবলৈ অহা পাঁচ লাখ বা তাতোকৈ অধিক সাধাৰণ লোকক লগ ধৰিবলৈ, মোগল সম্ৰাটসকলে আৰম্ভ কৰা প্ৰথা। ^[20] ১৪ ডিচেম্বৰত ৰজা-সম্ৰাটে ৪০,০০০ সৈন্যৰ সামৰিক পৰ্যালোচনাৰ সভাপতিত্ব কৰে, যাৰ শিখৰত উপনীত হয় এক বৃহৎ অশ্বাৰোহী আক্ৰমণ। ইয়াৰ পিছত দিল্লী পাৰ্কত ইনভেষ্টিচাৰ হয়, প্ৰথমটো আছিল ৰাণীৰ যিয়ে অৰ্ডাৰ অৱ দ্য ষ্টাৰ অৱ ইণ্ডিয়া লাভ কৰে। ^[15] ১৯১১ চনৰ এই অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰা ব্ৰিটিছ আৰু ভাৰতীয় সেনাৰ জোৱান আৰু বিষয়াক ২৬,৮০০ ৰূপৰ দিল্লী দৰবাৰ পদক প্ৰদান কৰা হয়। দুশ পদকও সোণেৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল, ^[21] ইয়াৰে এশটা ভাৰতীয় ৰাজকীয় ৰাজ্যৰ ৰাজকুমাৰ আৰু সৰ্বোচ্চ চৰকাৰী বিষয়াসকলক প্ৰদান কৰা হৈছিল। ^[22]

দৰবাৰৰ পিছে পিছে ৰজা আৰু ৰাণীয়ে দহ দিনৰ বাবে নেপাললৈ ৰাওনা হয়, য'ত ৰজাক বাঘ চিকাৰ কৰিবলৈ লৈ যোৱা হয়। কলিকতা ভ্ৰমণৰ পিছত তেওঁলোকে ৰেলযোগে ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত বম্বেলৈ যাত্ৰা কৰে আৰু ১০ জানুৱাৰীত আৰ এম এছ মদীনাত ৰাওনা হয়। ^[15]

দিল্লী দৰবাৰে সাধাৰণতে থলুৱা ৰাজকুমাৰসকলৰ মাজত ব্ৰিটিছ শাসনৰ সমৰ্থন নিশ্চিত কৰাৰ উদ্দেশ্য পূৰণ কৰিছিল, যাৰ প্ৰমাণ প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত দিয়া সমৰ্থনৰপৰা পোৱা যায়। ^[15]

বৰ্তমান দিল্লীৰ ক'ৰ'নেচন পাৰ্ক কেতিয়াবা ডাঙৰ ধৰ্মীয় উৎসৱ আৰু পৌৰসভাৰ অধিৱেশনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। conventions.^[23] পঞ্চম জৰ্জ আৰু ৰাণী মেৰীয়ে ব্যৱহাৰ কৰা সিংহাসন ৰাষ্ট্ৰপতি ভৱনৰ মাৰ্বল হল গেলেৰী আৰু মিউজিয়ামত প্ৰদৰ্শিত হৈছে।^[24]

১৯৩৭ বা ১৯৩৮ চনৰ দৰবাৰ পিছুৱাই দিয়া হয়

d to have

১৯৩৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহত পঞ্চম জৰ্জৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ ডাঙৰ পুত্ৰই অষ্টম এডৱাৰ্ড হিচাপে যোগদান কৰে। ১৯৩৬ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত সংসদৰ ৰাজ্যিক মুকলি অনুষ্ঠানত সিংহাসনৰপৰা দিয়া প্ৰথম আৰু একমাত্ৰ ভাষণত তেওঁ ঘোষণা কৰে যে ১৯৩৭ চনত ৰাজ অভিষেকৰ পিছত শীতকালত দিল্লীৰ এখন দৰবাৰত অংশগ্ৰহণ কৰিব। ১৯৩৬ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত এডৱাৰ্ডে পদত্যাগ কৰাৰ সময়ত প্ৰথমতে কল্পনা কৰা হৈছিল যে তেওঁৰ ভাতৃ জৰ্জ ষষ্ঠই ইতিমধ্যে পৰিকল্পনা অনুসৰি দৰবাৰৰ সৈতে আগবাঢ়ি যাব, ভাৰতৰ ৰাজ্যিক সচিব লৰ্ড জেটলেণ্ড আৰু ভাৰতৰ ৰাজ্যিক সচিব লৰ্ড জেটলেণ্ডৰ উৎসাহী সমৰ্থনত ভাইচৰয় লৰ্ড লিনলিথগ’। কিন্তু প্ৰধানমন্ত্ৰী ষ্টেনলি বাল্ডউইন আৰু তেওঁৰ চিকিৎসকৰ বুজা-বুজিত জৰ্জে সিদ্ধান্ত লয় যে মে' মাহত ৰাজ অভিষেকৰ পিছত ভাৰতলৈ যাত্ৰা কৰিলে তেওঁৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত অত্যধিক হেঁচা পৰিব আৰু ১৯৩৭ চনৰ ৯ ফেব্ৰুৱাৰীত ঘোষণা কৰা হয় যে দৰবাৰ "পৰৱৰ্তী তাৰিখ"লৈ পিছুৱাই দিয়া হৈছে। কাৰণটো দিয়া হৈছিল যে "তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ প্ৰথম বছৰত দীৰ্ঘদিন ধৰি অনুপস্থিতিৰ কথা চিন্তা কৰাটো অসম্ভৱ আছিল", যাতে ৰজাৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক সুস্থতাৰ বিষয়ে প্ৰচাৰিত উৰাবাতৰিবোৰক বিশ্বাসযোগ্যতা প্ৰদান কৰা নহয় ^[25]

১৯৩৭ চনৰ আগষ্ট মাহলৈকে ভাৰতৰ পৰিস্থিতি সলনি হৈছিল। ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনখনে ভাৰতীয় স্বশাসনৰ দিশত সৰু সৰু পদক্ষেপ লৈছিল; ১৯৩৭ চনৰ ভাৰতীয় প্ৰাদেশিক নিৰ্বাচনত স্বাধীনতা সমৰ্থক ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় কংগ্ৰেছে এঘাৰখন প্ৰদেশৰ ভিতৰত সাতখন প্ৰদেশত জয়লাভ কৰিছিল আৰু স্পষ্টকৈ কৈছিল যে তেওঁলোকে কেৱল দৰবাৰ বৰ্জন কৰাই নহয়, ইয়াৰ বাবে ধনৰ বাবেও ভোট দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিব। লিনলিথগ'ৱে আগষ্ট মাহত জেটলেণ্ডলৈ পত্ৰ লিখি ৰজা ভাৰতলৈ আহিলে "অসুবিধা" হ'ব বুলি সকীয়াই দিছিল। জেটলেণ্ডে নতুন প্ৰধানমন্ত্ৰী নেভিল চেম্বাৰলেনৰ সৈতে এই বিষয়ত কথা পাতিছিল, আনহাতে ভাইচৰয়ে প্ৰাদেশিক গৱৰ্ণৰসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰিছিল, যিসকলে সকলোৱে এই ধাৰণাটোৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। ইফালে কংগ্ৰেছ দলৰ নেতা জৱাহৰলাল নেহৰুৱে ভাৰতীয় সংবাদ মাধ্যমক কয় যে যদি ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ৰজাক কোনো “বেয়া পৰিঘটনাৰ পৰা” ৰক্ষা কৰিব বিচাৰে তেন্তে তেওঁলোকে “ইংলেণ্ডত ৰাখিব লাগে”। ^[26]

চেম্বাৰলেনে সন্মতি দিছিল আৰু প্ৰথমতে ১৯৩৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ৰজাৰ ভাষণৰপৰা ভাৰত ভ্ৰমণৰ কথা বাদ দিছিল যদিও ৰজাৰ হেঁচাত আৰু ভাইচৰয়ৰ পৰামৰ্শৰ বিৰুদ্ধে তেওঁ অকমিটেল লাইনটো যোগ কৰিছিল: "মই আগ্ৰহেৰে আৰু আনন্দৰে সেই সময়ৰ বাবে অপেক্ষা কৰি আছো যেতিয়া মোৰ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্য ভ্ৰমণ সম্ভৱ হ'ব।" ^[27]^[28] লিনলিথগ’ আৰু জেটলেণ্ডে ভাৰতীয় ৰাজনীতিতকৈ বিত্তৰ উদ্ধৃতি দি পুনৰ ৰজাক ভাৰত ভ্ৰমণত বাধা দিবলৈ যৎপৰোনাস্তি চেষ্টা কৰিলে, আনকি সৰু পৰিসৰতো নহয়। তেওঁলোকে ১০ লাখ পাউণ্ডৰ খৰচৰ উদাহৰণ দি, এই সকলোবোৰ ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওপৰত পৰিব আৰু ভাৰতৰ বিত্তমন্ত্ৰী জেমছ গ্ৰীগে ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ অনিচ্ছুক বুলি পৰামৰ্শ দিয়ে। অৱশেষত ১৯৩৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত চেম্বাৰলেনে আনুষ্ঠানিকভাৱে ৰজাক যিকোনো ভ্ৰমণ পিছুৱাই দিবলৈ পৰামৰ্শ দিবলগীয়া হয় "যেতিয়ালৈকে বিশ্বৰ পৰিস্থিতি অধিক সুস্থিৰ আৰু আৰ্থিক অৱস্থা অধিক সুৰক্ষিত নহয়।" ^[29]

অৱশেষত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ আৰম্ভণি আৰু ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ দিশত হোৱা আন্দোলনে যিকোনো ৰাজকীয় ভ্ৰমণৰ সম্ভাৱনা প্ৰায় অসম্ভৱ কৰি পেলালে। ^[30]

চিত্ৰসমূহ

১৯০৩ চনৰ দৰবাৰ শোভাযাত্ৰাৰ এটা দৃশ্য
১৯০৩ চনৰ দিল্লী দৰবাৰৰ ৰেৱাৰ মহাৰাজৰ হস্তীৰভ্ৰমন
দিল্লী দৰবাৰত পঞ্চম জৰ্জ আৰু ৰাণী মেৰী ১৯১১
কলকাতাৰ ভিক্টোৰিয়া স্মৃতিসৌধৰ ভিতৰৰ অংশ (শিলালিপিটো মূৰ্তিটোৰ সোঁফালে)
এই অনুষ্ঠানৰ বাবে সৃষ্টি কৰা ৰঙ্গমঞ্চ ১৯১১ চনৰ দৰবাৰ
কলিকতাৰ পৰা দিল্লীলৈ ব্ৰিটিছ ৰাজৰ ৰাজধানী স্থানান্তৰ ঘোষণা কৰাৰ সময়ত ১৯১১ চনৰ ‘দিল্লী দৰবাৰ’ত পঞ্চম জৰ্জ আৰু ৰাণী মেৰীয়ে বহি থকা ঠিক ঠাইত স্থাপন কৰা দিল্লীৰ ক’ৰ’নেচন পাৰ্কত স্মৃতিচাৰণ অবেলিস্ক
১৯১১ চনত সহকাৰী দিল্লী হেৰাল্ড এক্সট্ৰা অৰ্ডিনেৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা মালিক উমৰ হায়াত খান

তথ্যৰ উৎস

↑ "The Imperial Assemblage held at Delhi". Royal Collection Trust. 1 January 1877. https://www.rct.uk/collection/407181/the-imperial-assemblage-held-at-delhi-1-january-1877। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 January 2024.
↑ The Illustrated London News dated 20 Jan. – 17 Feb., 1877 retrieved 3/18/2007 medal
↑ Cotton, H. E. A., Calcutta Old and New, 1909/1980, p. 596, General Printers and Publishers Pvt. Ltd.
↑ The Delhi Durbar, Dimdima.com, magazine of Bharatiya Vidya Bhavan, free india Archived 20 June 2008 at the Wayback Machine
↑ KESAVAN MUKUL (Sunday, 29 May 2005) "STORY OF THE CONGRESS – Three pivotal moments that shaped early nationalism in India", The Telegraph, Calcutta, retrieved 3/19/2007 nationalism
↑ Douglas Northrop, An Imperial World: Empires and Colonies since 1750 (Boston: Pearson, 2013), pp. 2–3.
↑ Nayar, Pramod K. (2012). Colonial Voices: The Discourses of Empire. John Wiley & Sons. পৃষ্ঠা. 94. ISBN 978-1-118-27897-0. https://books.google.com/books?id=1CPu1l2zFY0C.
↑ Christopher McCreery (2012). Commemorative Medals of the Queen's Reign in Canada, 1952-2012. Dundurn. পৃষ্ঠা. 32–. ISBN 978-1-4597-0756-6. https://books.google.com/books?id=Tg1k4oJn8a4C&pg=PA32.
↑ De Courcy Anne (2003) "The Viceroy's Daughters: The Lives of the Curzon Sisters", Harper Collins, 464 pages, আই.এচ.বি.এন. 0-06-093557-X, 61 page Abstract(biography) retrieved from Google 3/14/2007
↑ Holmes Richard, "Sahib: The British Soldier in India 1750–1914". HARPERCOLLINS. 571 pages.
↑ Bottomore Stephen (Oct, 1995) "An amazing quarter-mile of moving gold, gems and genealogy": filming India's 1902/03 Delhi Durbar, Historical Journal of Film, Radio and Television, includes extensive bibliography of the event, retrieved 3/18/2007 Victoria Memorial Inside 2018 Kolkata
↑ "India - 1903 King Edward VII Coronation Durbar, Delhi Commemorative Cancellation". Hip Stamp. https://www.hipstamp.com/listing/india-1903-king-edward-vii-coronation-durbar-delhi-commemorative-cancellation/20415958। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 January 2024.
↑ Cory, Charlotte (2002) Sunday Times, 29 December, retrieved 3/14/2007 "The Delhi Durbar 1903 Revisited",1903 Durbar, extensive description Archived 13 May 2009 at the Wayback Machine
↑ ^14.0 ^14.1 Coronation Durbar, Delhi 1911: Official Directory, with Maps. প্ৰকাশক Calcutta: Superintendent Government Printing. 1911. পৃষ্ঠা. 1–5. https://archive.org/details/coronationdurbar030742mbp/page/n5/mode/2up.
↑ ^15.0 ^15.1 ^15.2 ^15.3 ^15.4 ^15.5 Makin, William J. (1936). The Life of King George the Fifth. প্ৰকাশক London: George Newnes Limited. পৃষ্ঠা. 164–165. https://books.google.com/books?id=kubAYgEACAAJ.
↑ "The Imperial Crown of India 1911". The Royal Collection Trustwww.rct.uk. https://www.rct.uk/collection/31706/the-imperial-crown-of-india। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 October 2022.
↑ Cox, Noel, A New Zealand Heraldic Authority? in John Campbell-Kease (ed), Tribute to an Armorist: Essays for John Brooke-Little to mark the Golden Jubilee of The Coat of Arms, London, The Heraldry Society, 2000, p. 93 & p. 101
↑ "Indian maharajah's daring act of anti-colonial dissent". BBC News. 2011-12-10. https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16051168.
↑ "Delhi Durbar of 1911 - General Knowledge Today" (en-US ভাষাত). www.gktoday.in. https://www.gktoday.in/gk/delhi-durbar-of-1911/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2018-02-18.
↑ Reddi, C. V. Narasimha (January 2001). Public information management: ancient India to modern India, 1500 B.C.-2000 A.D.. Himalaya Pub. House. পৃষ্ঠা. 81. ISBN 9788178660448. https://books.google.com/books?id=Q3DgAAAAMAAJ.
↑ Howard N Cole.. Coronation and Royal Commemorative Medals.. পৃষ্ঠা. 37. Published J. B. Hayward & Son, London. 1977.
↑ Delhi Durbar Medals of 1911 1911 medal
↑ Mukherjee Sanjeeb (Oct. 2001) Coronation Park – the Raj junkyard, the-south-Asian.com, retrieved 3/18/2007 Coronation Park Archived 11 November 2006 at the Wayback Machine
↑ Presidentofindia.nic.in. "Museum and Galleries in Rashtrapati Bhavan". http://presidentofindia.nic.in/panoramic_view.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 May 2012.
↑ Bradford 1989, pp. 274–275
↑ Bradford 1989, pp. 289–290
↑ সাঁচ:Hansard
↑ Bradford 1989, pp. 290–291
↑ Bradford 1989, pp. 292–294
↑ Aldrich 2016, Ch. 15

গ্ৰন্থপঞ্জী

"Chapter 15. A new monarchy for a new commomwealth? Monarchy and the consequences of republican India". Crowns and colonies: European monarchies and overseas empires. Manchester University Press. 2016. ISBN 978-1784993153. https://books.google.com/books?id=DW25DwAAQBAJ&pg=PT400.
Army, Indian (1877). Soldiers' games: 'Imperial Assemblage'. Delhi, 3rd January, 1877. s. n.. https://archive.org/stream/soldiersgamesimp00delh#page/n0/mode/2up.
Codell, Julie, ed. (2011). Power and Resistance: Photography and the Delhi Coronation Durbars. Ahmedabad: Mapin.
Codell, Julie (2009), "Indian Crafts and Imperial Policy: Hybridity, Purification and Imperial Subjectivities," Material Cultures, 1740–1920: The Meanings and Pleasures of Collecting. Eds. A. Myzelev & J. Potvin. Aldershot: Ashgate, 149–70.
Codell, Julie (2004), "Gentlemen connoisseurs and capitalists: Modern British Imperial Identity in the 1903 Delhi Durbar Exhibition of Indian Art," Cultural Identities and the Aesthetics of Britishness. Ed. D. Arnold. Manchester U P, 134–63.
Douglas-Home, Jessica (2011). A Glimpse of Empire. Wilby: Michael Russell.
Fraser, Lovat (1903). At Delhi (An account of the Delhi Durbar, 1903). Bombay : Times of India Press and Thacker. https://archive.org/stream/atdelhifras00fras#page/n5/mode/2up.
Hobbes, John Oliver (1903). Imperial India; letters from the East (Delhi Durbar). London : T.F. Unwin. https://archive.org/stream/imperialindialet00hobbiala#page/n7/mode/2up.
Menpes, Mortimer (1903). The Durbar (Illustrated). London: A & C Black. https://archive.org/stream/thedurbar00menpiala#page/n11/mode/2up.
Coronation Durbar Delhi 1911: Official Directory with Maps. The Superintendent, Government Printing, Calcutta. 1911. https://archive.org/stream/coronationdurbar030742mbp#page/n5/mode/2up.
Supplement to Who's Who in India – Containing lives and photographs of the recipients of honours on 12th December 1911. Newul Kishore Press, Lucknow. 1912. https://archive.org/stream/supplementtowhos00luckrich#page/n9/mode/2up.
Raman and Agrawal, Sunil and Rohit (2012). Delhi Durbar 1911: The Complete Story. প্ৰকাশক Delhi: Roli Books.
Codell, Julie, ed. (2012). Power and Resistance: The Delhi Coronation Durbars. Ahmedabad: Mapin.

বাহ্যিক সংযোগ

The Coronation Durbar of 1911, film from BFI archives
Great Coronation Durbar, DELHI video newsreel film. Archived 26 August 2011 at the Wayback Machine.
Cornation Durbar films at Internet Movie Database
"Delhi Durbar" – 1903 – The Coronation of King Edward VII as Emperor of India – Robert W Paul – Documentary ইউটিউবত^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[1] "The Imperial Assemblage held at Delhi". Royal Collection Trust. 1 January 1877. https://www.rct.uk/collection/407181/the-imperial-assemblage-held-at-delhi-1-january-1877। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 January 2024.

[2] The Illustrated London News dated 20 Jan. – 17 Feb., 1877 retrieved 3/18/2007 medal

[3] Cotton, H. E. A., Calcutta Old and New, 1909/1980, p. 596, General Printers and Publishers Pvt. Ltd.

[4] The Delhi Durbar, Dimdima.com, magazine of Bharatiya Vidya Bhavan, free india Archived 20 June 2008 at the Wayback Machine

[5] KESAVAN MUKUL (Sunday, 29 May 2005) "STORY OF THE CONGRESS – Three pivotal moments that shaped early nationalism in India", The Telegraph, Calcutta, retrieved 3/19/2007 nationalism

[6] Douglas Northrop, An Imperial World: Empires and Colonies since 1750 (Boston: Pearson, 2013), pp. 2–3.

[7] Nayar, Pramod K. (2012). Colonial Voices: The Discourses of Empire. John Wiley & Sons. পৃষ্ঠা. 94. ISBN 978-1-118-27897-0. https://books.google.com/books?id=1CPu1l2zFY0C.

[8] Christopher McCreery (2012). Commemorative Medals of the Queen's Reign in Canada, 1952-2012. Dundurn. পৃষ্ঠা. 32–. ISBN 978-1-4597-0756-6. https://books.google.com/books?id=Tg1k4oJn8a4C&pg=PA32.

[9] De Courcy Anne (2003) "The Viceroy's Daughters: The Lives of the Curzon Sisters", Harper Collins, 464 pages, আই.এচ.বি.এন. 0-06-093557-X, 61 page Abstract(biography) retrieved from Google 3/14/2007

[10] Holmes Richard, "Sahib: The British Soldier in India 1750–1914". HARPERCOLLINS. 571 pages.

[11] Bottomore Stephen (Oct, 1995) "An amazing quarter-mile of moving gold, gems and genealogy": filming India's 1902/03 Delhi Durbar, Historical Journal of Film, Radio and Television, includes extensive bibliography of the event, retrieved 3/18/2007 Victoria Memorial Inside 2018 Kolkata

[12] "India - 1903 King Edward VII Coronation Durbar, Delhi Commemorative Cancellation". Hip Stamp. https://www.hipstamp.com/listing/india-1903-king-edward-vii-coronation-durbar-delhi-commemorative-cancellation/20415958। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 January 2024.

[13] Cory, Charlotte (2002) Sunday Times, 29 December, retrieved 3/14/2007 "The Delhi Durbar 1903 Revisited",1903 Durbar, extensive description Archived 13 May 2009 at the Wayback Machine

[Official_Directory-14] 14.0 ^14.1 Coronation Durbar, Delhi 1911: Official Directory, with Maps. প্ৰকাশক Calcutta: Superintendent Government Printing. 1911. পৃষ্ঠা. 1–5. https://archive.org/details/coronationdurbar030742mbp/page/n5/mode/2up.

[Makin1936-15] 15.0 ^15.1 ^15.2 ^15.3 ^15.4 ^15.5 Makin, William J. (1936). The Life of King George the Fifth. প্ৰকাশক London: George Newnes Limited. পৃষ্ঠা. 164–165. https://books.google.com/books?id=kubAYgEACAAJ.

[16] "The Imperial Crown of India 1911". The Royal Collection Trustwww.rct.uk. https://www.rct.uk/collection/31706/the-imperial-crown-of-india। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 October 2022.

[17] Cox, Noel, A New Zealand Heraldic Authority? in John Campbell-Kease (ed), Tribute to an Armorist: Essays for John Brooke-Little to mark the Golden Jubilee of The Coat of Arms, London, The Heraldry Society, 2000, p. 93 & p. 101

[18] "Indian maharajah's daring act of anti-colonial dissent". BBC News. 2011-12-10. https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16051168.

[19] "Delhi Durbar of 1911 - General Knowledge Today" (en-US ভাষাত). www.gktoday.in. https://www.gktoday.in/gk/delhi-durbar-of-1911/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2018-02-18.

[20] Reddi, C. V. Narasimha (January 2001). Public information management: ancient India to modern India, 1500 B.C.-2000 A.D.. Himalaya Pub. House. পৃষ্ঠা. 81. ISBN 9788178660448. https://books.google.com/books?id=Q3DgAAAAMAAJ.

[21] Howard N Cole.. Coronation and Royal Commemorative Medals.. পৃষ্ঠা. 37. Published J. B. Hayward & Son, London. 1977.

[22] Delhi Durbar Medals of 1911 1911 medal

[23] Mukherjee Sanjeeb (Oct. 2001) Coronation Park – the Raj junkyard, the-south-Asian.com, retrieved 3/18/2007 Coronation Park Archived 11 November 2006 at the Wayback Machine

[24] Presidentofindia.nic.in. "Museum and Galleries in Rashtrapati Bhavan". http://presidentofindia.nic.in/panoramic_view.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 May 2012.

[25] Bradford 1989, pp. 274–275

[26] Bradford 1989, pp. 289–290

[27] সাঁচ:Hansard

[28] Bradford 1989, pp. 290–291

[29] Bradford 1989, pp. 292–294

[30] Aldrich 2016, Ch. 15

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]