নক্ষত্ৰসমূহ

প্ৰাচীন ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানমতে সৌৰমণ্ডলত ২৭টা নক্ষত্ৰ আছে। ইয়াৰ তালিকা প্ৰথমে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব শেষ শতিকাৰ বেদাংগ জ্যোতিষত পোৱা যায়। নক্ষত্ৰ ব্যৱস্থাটো হেলেনিষ্টিক জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বৈদিক পৰম্পৰাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰাৰ পূৰ্বৰ, যিটো প্ৰায় ২য় শতিকাৰপৰাই প্ৰচলিত হৈছিল। নক্ষত্ৰ-সমূহ গণনাৰ বিভিন্ন ব্যৱস্থা আছে; যদিও এটা নক্ষত্ৰ সম্পৰ্কীয় মাহত ২৭–২৮ দিন থাকে, প্ৰথা অনুসৰি মাত্ৰ ২৭ দিনহে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তলৰ তালিকাখনত আকাশৰ সংশ্লিষ্ট অঞ্চলসমূহ দিয়া হৈছে। আধুনিক ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় পঞ্জিকাত মাহবোৰে—এতিয়াও নক্ষত্ৰৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা নাম বহন কৰি থকাৰ পিছতো—কোনো বস্তুগত সম্পৰ্কৰ ইংগিত নিদিয়ে। এইটো যুক্তিসংগত যে, এই মাহবোৰৰ মূল নামকৰণৰ সময়ত—যেতিয়াই তেনেকুৱা হৈছিল—সঁচাকৈয়ে এই মাহবোৰৰ লগত কোনোবা নহয় কোনোবা প্ৰকাৰে মিল থকা নক্ষত্ৰবোৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। আধুনিক ভাৰতীয় জাতীয় কেলেণ্ডাৰ সৌৰ কেলেণ্ডাৰ, আৰু ই প্ৰায় গ্ৰেগ'ৰিয়ান কেলেণ্ডাৰৰ দৰেই, য’ত অনন্তকাল আৰু বিষুৱ ৰেখা প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখ(সমূহ)ত পৰে।

তালিকা

নক্ষত্ৰসমূহ

ক্ৰমিক নং	নাম	সংযুক্ত তৰা	বৰ্ণনা	আকৃতি
১	অশ্বিনী -"দেৱতাসকলৰ চিকিৎসক"	β "শ্বেৰাটান" আৰু γ "মেছাৰ্থিম" এৰিটিছ	দেৱতা: কেতু (দক্ষিণ চন্দ্ৰৰ ন'ড) প্ৰতীক : ঘোঁৰাৰ মূৰ দেৱতা : অশ্বিন, ঘোঁৰা মূৰৰ যমজ সন্তান যি দেৱতাৰ চিকিৎসক ভাৰতীয় ৰাশি: ০° – ১৩°২০' মেষ পশ্চিমীয়া ৰাশি ২৩°৪৬ মেষ – ৭°০৬’ বৃষ ৰাশি
২	ভৰণী – "বাহক"	৩৫, ৩৯ "লিলি ব'ৰিয়া" আৰু ৪১ এৰিটিছ৩৫, ৩৯ "লিলি ব'ৰিয়া",	দেৱতা: শুক্ৰ (শুক্ৰ গ্ৰহ) প্ৰতীক: যোনি, প্ৰজননৰ স্ত্ৰী অংগ দেৱতা: যম, মৃত্যুৰ দেৱতা বা ধৰ্ম ভাৰতীয় ৰাশি: ১৩° ২০' – ২৬°৪০' মেষ পশ্চিমীয়া ৰাশি ৭°০৬' – ২০°২৬' বৃষ ৰাশি
৩	কৃত্তিকা – প্লেইডছৰ এটা পুৰণি নাম; শিৱৰ পুত্ৰ কাৰ্তিকেয়ৰ ধাত্ৰী হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।	প্লেইডছ	দেৱতা: সূৰ্য প্ৰতীক: ছুৰী বা শেল দেৱতা : অগ্নি, জুইৰ দেৱতা ভাৰতীয় ৰাশি: ২৬°৪০' মেষ – ১০° বৃষভ পশ্চিমীয়া ৰাশি ২০°২৬' বৃষ – ৩°৪৬’ মিথুন ৰাশি
৪	ৰোহিনী – "ৰঙাটো", আলডেবাৰানৰ এটা নাম। ব্ৰাহ্মী বুলিও জনা যায়	আলডেবাৰান	দেৱতা: চন্দ্ৰ প্ৰতীকl: ৰথ, মন্দিৰ, বট গছ দেৱতা : ব্ৰহ্মা বা প্ৰজাপতি, সৃষ্টিকৰ্তা ভাৰতীয় ৰাশি: ১০° – ২৩°২০' বৃষভ পশ্চিমীয়া ৰাশি ৩°৪৬ – ১৭°০৬' মিথুন ৰাশি
৫	মৃগশিৰা – "হৰিণৰ মূৰ"। অগ্ৰহায়ণি নামেৰেও জনাজাত।	λ "মেইশ্বা", φ অৰিয়ানিছ	দেৱতা: মংগল প্ৰতীক: হৰিণৰ মূৰ দেৱতা: সোম, চন্দ্ৰ ভাৰতীয় ৰাশি: ২৩° ২০' বৃষভ – ৬° ৪০' মিথুন পশ্চিমীয়া ৰাশি: ১৭°০৬' মিথুন ৰাশি – ০°২৬' কৰ্কট
৬	আদ্ৰা – "ধুমুহাৰ দেৱতা"	বেটেলগেজ	দেৱতা: ৰাহু (উত্তৰ চন্দ্ৰ পথ) প্ৰতীক: চকুলোৰ টোপাল, হীৰা, এটা মানুহৰ মূৰ দেৱতা : ৰুদ্ৰ, ধুমুহাৰ দেৱতা ভাৰতীয় ৰাশি: ৬° ৪০' – ২০° মিথুন পশ্চিমীয়া ৰাশি: ০°২৬' – ১৩°৪৬ কৰ্কট
7	পুনৰ্বসু – সামগ্ৰীৰ পুনৰুদ্ধাৰকাৰী দুজন, যাক য়ামাকৌ দুখন ৰথ বুলিও জনা যায়।	কোষ্টাৰ আৰু পোলাক্স	দেৱতা: গুৰু (বৃহস্পতি) প্ৰতীক : ধনু আৰু টূণ দেৱতা : অদিতি, দেৱমাতা ভাৰতীয় ৰাশি: ২০° মিথুন – ৩°২০' কৰ্কট পশ্চিমীয়া ৰাশি ১৩°৪৫ – ২৭°০৬' কৰ্কট
৮	পুষ্যা – সিদ্ধ্যা বা তিস্যা নামেও জনা যায়	γ "এচেলাছ ব’ৰেলিছ", δ "এচেলাছ অষ্ট্ৰেলিছ" আৰু θ কেনক্ৰি	দেৱতা: শনি (দেৱতা) (শনি গ্ৰহ) প্ৰতীক : গৰুৰ ওহাৰ, পদুম, কাঁড় আৰু বৃত্ত দেৱতা : বৃহস্পতি, দেৱতাৰ পুৰোহিত ভাৰতীয় ৰাশি: ৩°২০' −১৬°৪০' কৰ্কা পশ্চিমীয়া ৰাশি ২৭°০৬' কৰ্কট – ১০°২৬' সিংহ
9	Āshleshā – "the embrace"	δ, ε "Āshleshā Nakshatra", η, ρ, and σ "Minchir" Hydrae	Lord: Budh (Mercury) Symbol: Serpent Deity : Sarpas or Nagas, deified snakes Indian zodiac: 16°40' – 30° Karka Western zodiac 10°26' – 23°46 Leo
10	Maghā -"the bountiful"	Regulus	Lord: Ketu (south lunar node) Symbol : Royal Throne Deity : Pitrs, 'The Fathers', family ancestors Indian zodiac: 0° – 13°20' Simha Western zodiac 23°46 Leo – 7°06' Virgo
11	Pūrva Phalgunī -"first reddish one"	δ "Zosma" and θ "Chertan" Leonis	Lord: Shukra (Venus) Symbol : Front legs of bed, hammock, fig tree Deity : Bhaga, god of marital bliss and prosperity Indian zodiac: 13°20' – 26°40' Simha Western zodiac 7°06' – 20°26' Virgo
12	Uttara Phalgunī -"second reddish one"	Denebola	Lord: Surya (Sun) Symbol: Four legs of bed, hammock Deity : Aryaman, god of patronage and favours Indian zodiac: 26°40' Simha- 10° Kanya Western zodiac 20°26' Virgo – 3°46 Libra
13	Hasta – "the hand"	α "Alchiba", β "Kraz", γ, δ "Algorab" and ε "Minkar" Corvi	Lord: Chandra (Moon) Symbol: Hand or fist Deity : Savitri or Surya, the Sun god Indian zodiac: 10° – 23°20' Kanya Western zodiac 3°46 – 17°06' Libra
14	Chitra – "the bright one", a name of Spica	Spica	Lord: Mangala (Mars) Symbol: Bright jewel or pearl Deity : Tvastar or Vishvakarman, the celestial architect Indian zodiac: 23°20' Kanya – 6°40' Tula Western zodiac: 17°06' Libra – 0°26' Scorpio
15	Svati -"Su-Ati (Sanskrit) Very good" name of Arcturus	Arcturus	Lord: Rahu (north lunar node) Symbol: Shoot of plant, coral Deity : Vayu, the Wind god Indian zodiac: 6°40' – 20° Tula Western zodiac 0°26' – 13°46 Scorpio
16	Vishakha -"forked, having branches"; also known as rādhā "the gift"	α "Zubenelgenubi", β "Zubeneschamali", γ and ι Librae	Lord: Guru (Jupiter) Symbol : Triumphal arch, potter's wheel Deity : Indra, chief of the gods; Agni, god of Fire Indian zodiac: 20° Tula – 3°20' Vrishchika Western zodiac 13°46 – 27°06' Scorpio
17	Anuradha -"following rādhā"	β "Acrab", δ "Dschubba" and π "Fang" Scorpionis	Lord: Shani (Saturn) Symbol : Triumphal archway, lotus Deity : Mitra, one of Adityas of friendship and partnership Indian zodiac: 3°20' – 16°40' Vrishchika Western zodiac 27°06' Scorpio – 10°26' Sagittarius
18	Jyeshtha – "the eldest, most excellent"	α "Antares", σ, and τ "Paikauhale" Scorpionis	Lord: Budh (Mercury) Symbol : circular amulet, umbrella, earring Deity : Indra, chief of the gods Indian zodiac: 16°40' – 30° Vrishchika Western zodiac 10°26' – 23°46 Sagittarius
19	Mula – "the root"	ε "Larawag", ζ, η, θ "Sargas", ι, κ, λ "Shaula", μ and ν "Jabbah" Scorpionis	Lord: Ketu (south lunar node) Symbol : Bunch of roots tied together, elephant goad Deity : Nirrti, goddess of dissolution and destruction Indian zodiac: 0° – 13°20' Dhanus Western zodiac 23°46 Sagittarius – 7°06' Capricorn
20	Purva Ashadha – "first of the āṣāḍhā", āṣāḍhā "the invincible one" being the name of a constellation	δ "Kaus Media" and ε "Kaus Australis" Sagittarii	Lord: Shukra (Venus) Symbol: Elephant tusk, fan, winnowing basket Deity : Apah, god of Water Indian zodiac: 13°20' – 26°40' Dhanus Western zodiac 7°06' – 20°26' Capricorn
21	Uttara Ashadha – "Later invincible"	ζ "Ascella" and σ "Nunki" Sagittarii	Lord: Surya (Sun) Symbol : Elephant tusk, small bed Deity : Visvedevas, universal gods Indian zodiac: 26°40' Dhanus – 10° Makara Western zodiac 20°26' Capricorn – 3°46 Aquarius
22	Shravana –	α "Altair", β and γ Aquilae	Lord: Chandra (Moon) Symbol : Ear or Three Footprints Deity : Vishnu, preserver of universe Indian zodiac: 10° – 23°20' Makara Western zodiac 3°46 – 17°06' Aquarius
23	Dhanishta – "most famous", also Shravishthā "swiftest"	α "Sualocin" to δ Delphini	Lord: Mangala (Mars) Symbol : Drum or flute Deity : Eight vasus, deities of earthly abundance Indian zodiac: 23°20' Makara – 6°40' Kumbha Western zodiac 17°06' Aquarius – 0°26' Pisces
24	Shatabhisha Nakshatra – "requiring a hundred physicians"	γ Aquarii "Sadachbia"	Lord: Rahu (north lunar node) Symbol : Empty circle, 1,000 flowers or stars Deity : Varuna, god of cosmic waters, sky and earth Indian zodiac: 6°40' – 20° Kumbha ; Western zodiac 0°26' – 13°46 Pisces
25	Purva Bhadrapada – "the first of the blessed feet"	α "Markab" and β Pegasi	Lord: Guru (Jupiter) Symbol : Swords or two front legs of funeral cot, man with two faces Deity : Ajaikapada, one-footed aspect of Shiva Indian zodiac: 20° Kumbha – 3°20' Meena ; Western zodiac 13°46 – 27°06' Pisces
26	Uttara Bhādrapadā – "the second of the blessed feet"	γ "Algenib" Pegasi and α "Alpheratz" Andromedae	Lord: Shani (Saturn) Symbol : Twins, back legs of funeral cot, snake in the water Deity : Ahirbudhnya, serpent or dragon of the deep Indian zodiac: 3°20' – 16°40' Meena ; Western zodiac 27°06' Pisces – 10°26' Aries
27	Revati – "prosperous"	ζ Piscium "Revati"	Lord: Budh (Mercury) Symbol : Fish or a pair of fish, drum Deity : Pushan, nourisher, the protective deity Indian zodiac: 16°40' – 30° Meena Western zodiac 10°26' – 23°46 Aries
28	Abhijit – "Invincible"	Lyra	Lord: vishnu (preserver) Symbol : shaligram, lotus delight in : Swathi (15th Nakshatra) Indian zodiac: 06°40' – 10°53'20 Makara Western zodiac