নালাপানীৰ যুদ্ধ

নালাপানীৰ যুদ্ধ
নেপাল ইংৰাজৰ যুদ্ধৰ অংশ
Kalunga fort close up.png नालापानी किल्लाको रूपरेखा
তাৰিখ ৩১ অক্টোবৰ – ৩০ নৱেম্বৰ, ১৮১৪ অৱস্থান ডেৰাডুন , নেপাল (বৰ্তমানৰভাৰত) ফলাফল ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বিজয়
যুজাৰু
ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী	নেপাল অধিৰাজ
কমাণ্ডাৰ আৰু দলপতিসকল
জেনেৰেল গিলেস্পি † কৰ্ণেল মাবি	বলভদ্ৰ কোঁৱৰ
সৈন্য শক্তি
৩,৫১৩ জন চিপাহী	প্ৰায় ৬০০ জন
ক্ষয়ক্ষতিৰ পৰিমাণ
৬৯জনৰ মৃত্যু আহত ৬৭১ জন	৯০ জনতকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু আহত ৪৪০ জন

নালাপানী যুদ্ধ (নেপালী: नालापानीको लडाइँ ) ১৮১৪–১৮১৬ চনৰ এংলো-নেপালী যুদ্ধৰ প্ৰথম যুদ্ধ, যিখন ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু তেতিয়াৰ গোৰ্খা বংশৰ শাসনত থকা নেপালৰ বাহিনীৰ মাজত যুদ্ধ হৈছিল। ১৮১৪ চনৰ ৩১ অক্টোবৰৰপৰা ৩০ নৱেম্বৰৰ ভিতৰত ইংৰাজে এমাহ ধৰি ডেৰাডুনৰ ওচৰৰ নলাপানী দুৰ্গৰ আশে-পাশে যুদ্ধ সংঘটিত হয়। দুৰ্গটোৰ গেৰিছনৰ কমাণ্ডাৰ আছিল কেপ্তেইন বলভদ্ৰ কুঁৱৰ, আনহাতে ইয়াৰ পূৰ্বে জাভা যুদ্ধত যুঁজ দিয়া মেজৰ জেনেৰেল ৰবাৰ্ট ৰ’লো গিলেস্পিয়ে আক্ৰমণকাৰী ব্ৰিটিছ সৈন্যৰ দায়িত্বত আছিল। ঘেৰাওৰ প্ৰথমদিনাই সৈন্য গোট খোৱাৰ সময়তে গিলেস্পিৰ মৃত্যু হয়। সংখ্যা আৰু অগ্নিশক্তি দুয়োটা দিশতে অতিশয় অসুবিধাৰ মাজতো বলভদ্ৰ আৰু তেওঁৰ ৬০০ সৈনিকৰ গেৰিচনে এমাহৰো অধিক সময় ৫,০০০ৰো অধিক ব্ৰিটিছ সৈন্যক সফলতাৰে ৰখাইছিল।

প্ৰত্যক্ষ আক্ৰমণৰদ্বাৰা দুৰ্গটো দখল কৰাৰ দুবাৰ ব্যয়-বহুল আৰু বিফল প্ৰচেষ্টাৰ পিছত ব্ৰিটিছে নিজৰ পন্থা সলনি কৰি দুৰ্গৰ বাহিৰৰ পানী যোগান কৰ্তন কৰি গেৰিছনক আত্মসমৰ্পণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। ঘেৰাওৰ অন্তিম দিনা তিনিদিন পিয়াহত ভোগা বলভদ্ৰই আত্মসমৰ্পণ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰি গেৰিছনৰ জীৱিত ৭০ জন সদস্যক নেতৃত্ব দি ঘেৰাও কৰা সেনাবাহিনীৰ বিৰুদ্ধে আক্ৰমণ চলায়। দুৰ্গৰপৰা ওলাই আহিবলৈ যুঁজি জীৱিতসকলে ওচৰৰ পাহাৰবোৰলৈ পলায়ন কৰে। সৰু দুৰ্গটো দখল কৰিবলৈ ব্যয় কৰা সময়, কষ্ট আৰু সম্পদৰ কথা বিবেচনা কৰিলে ইংৰাজৰ বাবে ই আছিল এক চেঁচা বিজয়। জয়ঠাকত হোৱা এটাকে ধৰি পৰৱৰ্তী কেইবাটাও মুখা-মুখিও একেদৰেই সংঘটিত হৈছিল; কিন্তু যুদ্ধৰ আন যিকোনো যুদ্ধতকৈ বেছি নলাপানীৰ চাৰিওফালে হোৱা যুদ্ধই গোৰ্খাসকলৰ যোদ্ধা হিচাপে সুনাম প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

প্ৰসংগ

ডেৰাডুন দখলৰ ব্ৰিটিছৰ পৰিকল্পনা বিফল কৰিবলৈ নেপালৰ সেনা প্ৰধান অমৰ সিং থাপাই কেপ্তেইন বলভদ্ৰ কুঁৱৰক সেই অঞ্চল ৰক্ষাৰ বাবে নিয়োগ কৰিছিল। নালাপানীৰ সৰ্বোচ্চ স্থানত অৱস্থিত খলংগা দুৰ্গত সাহসী বলভদ্ৰ কুঁৱৰে তেওঁৰ প্ৰায় ৬০০ নেপালী সৈনিক, গ্ৰাম্য মহিলা আৰু শিশুৰ সৈতে বলভদ্ৰ যুদ্ধৰ বাবে সাজু হৈছিল।

যুদ্ধ

নেপাল সেনাৰ হাতত আছিল মাত্ৰ কেইটামান কামান, বন্দুক, শিলগুটি, খুকুৰি, ধনু, কাঁড়, আৰু অস্ত্ৰৰ নামত বৰ্শা। ব্ৰিটিছৰ আধুনিক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু সুসংগঠিত বৃহৎ সেনাৰ সন্মুখীন হোৱাটো নেপাল সেনাৰ বাবে অসম্ভৱ আছিল। সেই সময়ত ৩০ অক্টোবৰত গিলেস্পিয়ে তেওঁৰ কমাণ্ডত ৩৫০০ৰো অধিক সৈনিক লৈ দুৰ্গটোত আক্ৰমণ চলায়। দুৰ্গৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱা ব্ৰিটিছ সেনাৰ কেইজনমান বিষয়া-জোৱানেহে বাচিবলৈ সক্ষম হ’ল। এই যুদ্ধত লেফটেনেণ্ট এলিছকে ধৰি বহু ব্ৰিটিছ সৈনিক নিহত হয়। প্ৰথম প্ৰচেষ্টা বিফল হোৱাৰ পিছত ইংৰাজে আৰু অধিক প্ৰস্তুতি চলাই দ্বিতীয়বাৰ আক্ৰমণ কৰে। দ্বিতীয়বাৰ জেনেৰেল গিলেস্পীকো হত্যা কৰা হয়। গিলেস্পিৰ মৃত্যুৰ পাছত কৰ্ণেল মম্বিয়ে সিঁচৰতি হৈ থকা সেনাবাহিনীৰ নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰে।

মম্বিৰ বাৰে বাৰে আক্ৰমণ বিফল হোৱাৰ পিছত ব্ৰিটিছে সাহসী নেপালী গোৰ্খাসকলক যুদ্ধৰ জৰিয়তে পৰাস্ত কৰাৰ আশা এৰি দিলে। তাৰ পিছত ইংৰাজে কূটনীতি গ্ৰহণ কৰি দুৰ্গৰ ভিতৰলৈ গৈ পানীৰ উৎসটো বন্ধ কৰি দিলে। ইংৰাজৰ এই প্ৰতাৰণামূলক পদক্ষেপৰ বাবে নেপালীসকলে পানীও খাব পৰা নাছিল। গড়ৰ ভিতৰত পানীৰ পিয়াহ লৰচৰ কৰিবলৈ ধৰিলে। শত্ৰুৰ কামানে বাহিৰৰপৰা জুইৰ বৰষুণ দি থকাৰ সময়তে ভিতৰৰ সমগ্ৰ সৈন্যই পিয়াহত ভুগিছিল। এনে এক বেদনাদায়ক পৰিস্থিতিত বলভদ্ৰই জীয়াই থকা বাকী থকা বীৰ সৈনিকসকলৰ সুবিধাৰ্থে স্বেচ্ছাই দুৰ্গ এৰিব লগা হৈছিল। ১৮১৪ চনৰ ৩০ নৱেম্বৰত যেতিয়া বলভদ্ৰই দুৰ্গৰপৰা ওলাই আহিছিল তেতিয়া তেওঁৰ লগত মাত্ৰ প্ৰায় ৭০ জন মানুহহে বাকী আছিল। স্বেচ্ছামূলকভাৱে দুৰ্গটো পৰিত্যাগ কৰাৰ পাছতহে ইংৰাজসকলে খলংগা দুৰ্গ পাবলৈ সক্ষম হয়।

প্ৰথম যুদ্ধ

৮ অক্টোবৰত ডেৰাডুনৰপৰা ব্ৰিটিছ সৈন্য আহিছিল। নালাপানীত প্ৰায় ১০ জন ব্ৰিটিছ আৰু নেপাল জোৱান নিহত হয়। কিন্তু যুদ্ধত অসফল হৈ ইংৰাজ সৈনিক ডেৰাডুনলৈ উভতি আহিছিল।

দ্বিতীয় যুদ্ধ

১৭ কাৰ্তিকত নলাপানীত নেপালী সেনা আৰু ইংৰাজ সৈন্যৰ মাজত যুদ্ধ সংঘটিত হয়। এই যুদ্ধত জেনেৰেল গিলেস্পি শ্বহীদ হয়। এই যুদ্ধত ৮ জন ব্ৰিটিছ জেনেৰেল আৰু ব্ৰিটিছ সেনাৰ ১০০০-১২০০ জোৱান নিহত হয় আৰু ১৭০০-১৮০০ সৈনিক আহত হয়।

ফলাফল

যুদ্ধৰ পাছত ইংৰাজে নেপালীৰ বীৰ আৰু বীৰত্বৰ প্ৰশংসা কৰি যুদ্ধ স্মৃতিসৌধ স্থাপন কৰে। স্মৃতিসৌধৰ শিলালিপিত লিখা আছে - আমাৰ বীৰ শত্ৰু বলভদ্ৰ আৰু তেওঁৰ বীৰ গোৰ্খালীৰ স্মৃতিত। বৰ্তমানৰ ডেৰাডুনৰ সহস্ৰাধৰ পথত অৱস্থিত এই স্মৃতিসৌধটো ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ সুৰক্ষাৰ অধীনত আছে। ইয়াক পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ এনে আদৰ্শ স্মৃতিসৌধ বুলি গণ্য কৰা হয় য’ত কোনো সেনাই নিজৰ শত্ৰু সেনাৰ বিস্ময়কৰ বীৰত্বৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। ভাৰতৰ উত্তৰাখণ্ড ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত ডেৰাডুনৰ নলাপানীত অৱস্থিত খলংগা দুৰ্গটোৱে নেপাল আৰু নেপালীৰ গৌৰৱময় ইতিহাসৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে।

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Acharya, Baburam (1 January 1971). "King Girban's Letter to Kaji Ranjor Thapa". Regmi Research Series খণ্ড 3 (1): 3–5. ISSN 0034-348X. https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/57332/Year3_No1_Jan1_1971.pdf?sequence=2&isAllowed=y. 
• Anon (May 1816). "An Account of the War in Nepal; Contained in a Letter from an Officer on the Staff of the Bengal Army". Asiatic Journal and Monthly Miscellany খণ্ড 1: 425–429. OCLC 1514448. https://books.google.com/books?id=_dtAAQAAIAAJ. 
• Anon (1822). Military Sketches of the Goorka War in India: In the Years 1814, 1815, 1816. প্ৰকাশক London: Woodbridge (Printed by J. Loder for R. Hunter). OCLC 470785427. https://archive.org/details/militarysketche00unkngoog. 
• Farewell, Byron (1984). The Gurkhas. প্ৰকাশক London: W.W. Norton & Company. ISBN 9780393017731. https://archive.org/details/gurkhas00byro. 
• Fraser, James Baillie (1820). Journal of a Tour Through Part of the Snowy Range of the Himālā Mountains, and to the Sources of the Rivers Jumna and Ganges. প্ৰকাশক London: Rodwell and Martin. OCLC 69385527. https://archive.org/details/journaloftourthr00fras. 
• Gott, Richard (2011). "Bulbhadar Singh and Gurkha Resistance in Nepal". Britain's Empire: Resistance, Repression and Revolt. Verso Books. পৃষ্ঠা. 197–198. ISBN 9781844677382. https://books.google.com/books?id=sNoz_F_wQPkC&q=fort+of+jaithak&pg=PA198. 
• Onta, Pratyoush (Jan 1996). "Ambivalence Denied: The Making of Rastriya Itihas in Panchayat Era Textbooks". Contributions to Nepalese Studies খণ্ড 23 (1): 213–254. OCLC 60628049. http://www.thlib.org/static/reprints/contributions/CNAS_23_01_13.pdf. 
• Pant, Mahesh Raj (1 October 1978). "Nepal's Defeat in the Nepal-British War". Regmi Research Series (Kathmandu) খণ্ড 10 (10): 150–159. ISSN 0034-348X. https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/57339/Year10_No10_1978.pdf?sequence=11&isAllowed=y. 
• Pant, Mahesh Raj (1 December 1978). "The Battle of Nalapani". Regmi Research Series (Kathmandu) খণ্ড 10 (11 and 12): 167–170, 187–194. ISSN 0034-348X. Archived from the original on 7 August 2024. https://web.archive.org/web/20240807141300/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_10.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 November 2025. 
• Pant, Mahesh Raj (1 January 1979). "More Documents on the Battle of Nalapani". Regmi Research Series (Kathmandu) খণ্ড 11 (1): 11, 23. ISSN 0034-348X. https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/57340/Year11_No1_1979.pdf?sequence=2&isAllowed=y. 
• Parker, John (2005). The Gurkhas: The Inside Story of The World's Most Feared Soldiers. প্ৰকাশক London: Headline Book Publishing. ISBN 9780755314157. https://books.google.com/books?id=eOqLQgAACAAJ&q=The+Gurkhas. 
• Pemble, John (2009). "Forgetting and remembering Britain's Gurkha War". Asian Affairs খণ্ড 40 (3): 361–376. doi:10.1080/03068370903195154. 
• Prinsep, Henry Thoby (1825). History of the Political and Military Transactions in India During the Administration of the Marquess of Hastings, 1813–1823. 1. প্ৰকাশক London: Kingsbury, Parbury & Allen. OCLC 152785969. https://books.google.com/books?id=Tq1jAAAAMAAJ. 
• Smith, Thomas (1852). Narrative of a Five Year's Residence at Nepal. 1. প্ৰকাশক London: Colburn and Co. OCLC 16835962. https://archive.org/details/narrativeafivey09ochtgoog. 
• Thorn, William (1816). A Memoir of Major-General Sir R.R. Gillespie. প্ৰকাশক London: Printed for T. Egerton. OCLC 4185876. https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ.