নাসিকা গহ্বৰ
| নাসিকা গহ্বৰ | |
|---|---|
 Head and neck | |
 Conducting passages | |
| সবিশেষ | |
| Part of | নাক |
| চিনাক্তকাৰক | |
| লেটিন | cavum nasi; cavitas nasi |
| MeSH | D009296 |
| TA98 | A06.1.02.001 |
| TA2 | 3165 |
| FMA | 54378 |
| দেহতাত্ত্বিক পৰিভাষা | |
নাসিকা গহ্বৰ(ইংৰাজী: nasal cavity) মুখৰ মাজভাগত নাকৰ ওপৰত আৰু ভিতৰৰফালে থকা বৃহৎ, বায়ুৰে ভৰা ঠাই। নাকৰ চেপটামে গহ্বৰটোক দুটা গহ্বৰত ভাগ কৰে,[1] যাক ফ’ছা বুলিও কোৱা হয়।[2] প্ৰতিটো গহ্বৰ নাকৰ ৰন্ধ্ৰ দুটাৰ ভিতৰত সংযুক্ত এটাৰ অংশ। নাকৰ গহ্বৰটো শ্বাস-প্ৰশ্বাসতন্ত্ৰৰ সৰ্বোচ্চ অংশ আৰু ই নাকৰ ফুটাৰ পৰা নাক-ফেৰিংছ আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাকী অংশলৈ উশাহ লোৱা বায়ুৰ বাবে নাকৰ পথ প্ৰদান কৰে।
পেৰানেজেল চাইনাছত নাকৰ গহ্বৰ আগুৰি পানী ওলাই যায়।
গঠন
[সম্পাদনা কৰক]
“নাসিকা গহ্বৰ’’ শব্দটোৱে নাকৰ দুটা গহ্বৰৰ প্ৰতিটোকে বুজাব পাৰে, বা দুয়োটাকে একেলগে বুজাব পাৰে।
প্ৰতিটো নাকৰ গহ্বৰৰ পাৰ্শ্বীয় বেৰ মূলতঃ মেক্সিলাৰে গঠিত। কিন্তু এটা অভাৱ আছে যাৰ ক্ষতিপূৰণ পেলেটিন হাড়ৰ লম্ব প্লেট, মধ্যৱৰ্তী প্টেৰিগ’ইড প্লেট, ইথম’ইডৰ লেবিৰিন্থ আৰু তলৰ কনচাই দিয়ে। পেৰানাচেল চাইনাছ নাকৰ গহ্বৰৰ সৈতে অষ্টিয়া নামৰ সৰু সৰু মুখৰ মাজেৰে সংযুক্ত হৈ থাকে। এই অষ্টিয়াবোৰৰ বেছিভাগেই পাৰ্শ্বীয় নাকৰ বেৰৰ জৰিয়তে নাকৰ সৈতে যোগাযোগ কৰে, ইয়াত অৰ্ধচন্দ্ৰাকৃতিৰ (en: semilunar hiatus) ভেদ বা অৰ্ধচন্দ্ৰ বিৰতি বুলি জনা যায়। বিৰতিটো পাৰ্শ্বীয়ভাৱে আনচিনেট প্ৰক্ৰিয়া বুলি জনাজাত প্ৰক্ষেপণৰ দ্বাৰা বান্ধ খাই থাকে। এই অঞ্চলটোক অষ্টিঅ’মিটাল কমপ্লেক্স বোলা হয়।[3]
প্ৰতিটো নাসিকা গহ্বৰৰ চাল ইয়াৰ ওপৰৰ তৃতীয়াংশৰ পৰা আধা অংশত নাকৰ হাড়ৰ দ্বাৰা আৰু অধিক তলৰ অংশত ওপৰৰ পাৰ্শ্বীয় কাৰ্টিলেজ আৰু নাকৰ চেপটামৰ সংযোগস্থলৰ দ্বাৰা গঠিত হয়। সংযোগী কলা আৰু ছালে নাকৰ পৃষ্ঠভাগৰ হাড় আৰু কাৰ্টিলেজিনাছ উপাদানসমূহ আৱৰি ৰাখে।
নাসিকা গহ্বৰৰ মজিয়া, যিবোৰে মুখৰ উপৰিভাগো গঠন কৰে, কঠিন তালুৰ হাড়ৰ দ্বাৰা গঠিত:পিছফালে পেলেটিন হাড়ৰ অনুভূমিক প্লেট আৰু আগফালে মেক্সিলাৰ পেলেটিন প্ৰক্ৰিয়া।
নাকৰ গহ্বৰৰ আটাইতকৈ আগফালৰ অংশটো হ’ল নাকৰ ভেষ্টিবুল।[4] ভেষ্টিবুল নাকৰ কাৰ্টিলেজেৰে আবৃত আৰু ছালৰ একেটা এপিথেলিয়াম (স্তৰীয় স্ক্ৱামাছ, কেৰাটিনাইজড) দ্বাৰা আবৃত। ভেষ্টিবুলৰ ভিতৰত ই নাকৰ গহ্বৰ আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাকী অংশৰ ৰেখাপাত কৰা সাধাৰণ শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত এপিথেলিয়ামলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। ভেষ্টিবুলৰ নাকৰ ফুটাৰ ভিতৰত নাকৰ চুলি থাকে, যিয়ে উশাহ লোৱা ধূলি আৰু অন্যান্য পদাৰ্থবোৰ ফিল্টাৰ কৰে। গহ্বৰৰ পিছফালটো চোয়ানেৰ জৰিয়তে নাচোফেৰিংছত মিহলি হয়।
নাসিকা গহ্বৰটো উলম্ব নাকৰ চেপটামে দুটা ভাগত ভাগ কৰে। প্ৰতিটো নাকৰ গহ্বৰৰ কাষত তিনিটা অনুভূমিক আউটগ্ৰ'থ থাকে যাক নাকৰ কনচা (একক "কঞ্চা") বা টাৰ্বিনেট বোলা হয়। এই টাৰ্বিনেটবোৰে বায়ু প্ৰবাহত ব্যাঘাত জন্মায়, বায়ু টাৰ্বিনেটৰ পৃষ্ঠত থকা ঘ্ৰাণশক্তিৰ এপিথেলিয়াম আৰু চেপটামৰ ফালে নিৰ্দেশিত কৰে। ভোমেৰ’নাচেল অংগটো চেপটামৰ পিছফালে অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ ফেৰ’মন ধৰা পেলোৱাত ভূমিকা থাকে।
নাকৰ গহ্বৰত নাকৰ ভালভৰ অংশ থাকে য’ত বাহ্যিক নাকৰ ভালভ আৰু ভিতৰৰ নাকৰ ভালভ থাকে। বাহ্যিক নাকৰ ভালভটো মধ্যভাগত কলুমেলা, পাৰ্শ্বীয়ভাৱে পাৰ্শ্বীয় নাকৰ কাৰ্টিলেজ আৰু পিছফালে নাকৰ ছিলৰ দ্বাৰা সীমাবদ্ধ থাকে।[5] অভ্যন্তৰীণ নাকৰ ভালভটো পাৰ্শ্বীয় নাকৰ কাৰ্টিলেজৰ ঠেংৰ সীমাৰেখাৰে, মধ্যভাগত পৃষ্ঠীয় নাকৰ চেপটামৰ দ্বাৰা আৰু তলত তলৰ টাৰ্বিনেটৰ আগফালৰ সীমাৰেখাৰে সীমাবদ্ধ থাকে।[6] নাকৰ ভিতৰৰ ভালভ নাকৰ গহ্বৰৰ আটাইতকৈ সংকীৰ্ণ অঞ্চল আৰু ই নাকৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতাৰ প্ৰধান স্থান।[7]
ছেগমেণ্টসমূহ
[সম্পাদনা কৰক]নাসিকা গহ্বৰ দুটা ভাগত বিভক্ত: শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ অংশ আৰু ঘ্ৰাণ খণ্ড।
- শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ অংশটোৱে প্ৰতিটো নাকৰ গহ্বৰৰ বেছিভাগ অংশকে সামৰি লয়, আৰু ইয়াত চিলিয়াটেড ছ্যুড’ষ্ট্ৰেটিফাইড কলামৰ এপিথেলিয়াম (যাক শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত এপিথেলিয়াম বুলিও কোৱা হয়)ৰে আবৃত থাকে। এই অঞ্চলত কনচা বা টাৰ্বিনেট অৱস্থিত। টাৰ্বিনেটবোৰৰ এটা অতি ভেছকুলাৰাইজড লেমিনা প্ৰ’প্ৰিয়া (ইৰেক্টিল কলা) থাকে যাৰ ফলত ইহঁতৰ শ্লেষ্মাৰ শিৰাৰ প্লেক্সাছবোৰ তেজৰ সৈতে সোমাই পৰে, যাৰ ফলত বায়ু প্ৰবাহ বাধাপ্ৰাপ্ত হয় আৰু নাকৰ সিটো ফালে বায়ু নিৰ্দেশিত হয়, যিয়ে নিজৰ টাৰ্বিনেটৰ পৰা তেজ শ্বাণ্ট কৰি একেলগে কাম কৰে। এই চক্ৰটো প্ৰায় ডেৰ-দুঘণ্টাৰ মূৰে মূৰে ঘটে।
- ঘ্ৰাণ খণ্ডটোত বিশেষ ধৰণৰ ছ্যুড’ষ্ট্ৰেটিফাইড কলামৰ এপিথেলিয়াম থাকে, যাক ঘ্ৰাণ এপিথেলিয়াম বুলি জনা যায়, য’ত ঘ্ৰাণ সংবেদনৰ বাবে ৰিচেপ্টৰ থাকে। এই খণ্ডটো প্ৰতিটো নাকৰ গহ্বৰৰ চালৰ শ্লেষ্মাৰ ভিতৰত আৰু তলত আৰু প্ৰতিটো মধ্যম টাৰ্বিনেটৰ মধ্যৱৰ্তী ফালে অৱস্থিত। লিপ’ফুচিন ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ বাবে হিষ্ট’লজিকেল অংশ হালধীয়া-বাদামী ৰঙৰ দেখা যায়। ঘ্ৰাণশক্তিৰ শ্লেষ্মা কোষৰ প্ৰকাৰসমূহৰ ভিতৰত বাইপোলাৰ নিউৰন, সমৰ্থনকাৰী (ছাষ্টেণ্টেকুলাৰ) কোষ, ভিত্তি কোষ আৰু ব’মেন গ্ৰন্থি আদি অন্তৰ্ভুক্ত। বাইপোলাৰ নিউৰনৰ এক্সনবোৰে ঘ্ৰাণ স্নায়ু (cranial nerve I) গঠন কৰে যি ক্ৰিব্ৰিফৰ্ম প্লেটৰ জৰিয়তে মগজুত প্ৰৱেশ কৰে। ব’মেন গ্ৰন্থি হৈছে লেমিনা প্ৰ’প্ৰিয়াত থকা ছিৰ’ছ গ্ৰন্থি, যাৰ নিঃসৰণে দুৰ্গন্ধযুক্ত পদাৰ্থক আৱদ্ধ কৰি দ্ৰৱীভূত কৰে।
তেজৰ যোগান
[সম্পাদনা কৰক]নাসিকা গহ্বৰত প্ৰচুৰ তেজৰ যোগান থাকে। মুখৰ ধমনী আৰু মেক্সিলাৰী ধমনীকে ধৰি আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক কেৰটিড ধমনী দুয়োটাৰে শাখাৰ পৰা তেজৰ যোগান আহে। নাকৰ নামকৰণ কৰা ধমনীবোৰ হ’ল-
- স্ফেনোপেলেটিন ধমনী আৰু বৃহত্তৰ পেলেটিন ধমনী, মেক্সিলাৰী ধমনীৰ শাখা।
- এণ্টেৰিয়’ৰ ইথম’ইডাল ধমনী আৰু পশ্চাৎ ইথম’ইডাল ধমনী, চকুৰ ধমনীৰ শাখা
- উচ্চতৰ লেবিয়াল ধমনী, মুখৰ ধমনীৰ এটা শাখা, যিয়ে নাকৰ গহ্বৰৰ ভেষ্টিবুল যোগান ধৰে।[8]
স্নায়ুৰ যোগান
[সম্পাদনা কৰক]ঘ্ৰাণ ইন্দ্ৰিয়ৰ বাবে দায়বদ্ধ নাসিকা গহ্বৰৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ ঘ্ৰাণ স্নায়ুৰ জৰিয়তে হয়, যিয়ে ঘ্ৰাণ বাল্বৰ পৰা ক্ৰিব্ৰিফৰ্ম প্লেটৰ মাজেৰে অণুবীক্ষণিক আঁহ প্ৰেৰণ কৰি নাকৰ গহ্বৰৰ ওপৰলৈ যায়।
সাধাৰণ সংবেদনশীল স্নায়ুতন্ত্ৰ ট্ৰাইজেমিনেল স্নায়ুৰ শাখাসমূহৰ দ্বাৰা (V1 আৰু V2):
- নাচোচিলিয়াৰী নাৰ্ভ (V1)
- নাচোচিলিয়াৰী নাৰ্ভৰ পৰা আগফালৰ ইথম'ইডাল নাৰ্ভ (V1)
- মেক্সিলাৰী নাৰ্ভৰ পিছফালৰ নাকৰ শাখা (V2)
নাকৰ গহ্বৰটো স্বয়ংক্ৰিয় আঁহৰ দ্বাৰা স্নায়ুতন্ত্ৰিত হয়। শ্লেষ্মাৰ ৰক্তবাহী নলীলৈ সহানুভূতিশীল স্নায়ুতন্ত্ৰৰ ফলত ইহঁত সংকুচিত হৈ পৰে, আনহাতে শ্লেষ্মা গ্ৰন্থিৰ দ্বাৰা নিঃসৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণ মুখৰ স্নায়ুৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা পোষ্টগেংলিয়নিক পেৰাচিম্পেথেটিক স্নায়ু আঁহত কৰা হয়।
কাৰ্য
[সম্পাদনা কৰক]নাসিকা গহ্বৰ দুটাই শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ আন অংশই গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া বায়ুক পৰিৱেশ অনুকুল কৰে। নাকৰ কনচে (টাৰ্বিনেট বুলিও কোৱা হয়) প্ৰদান কৰা বৃহৎ পৃষ্ঠভাগৰ বাবে নাসিকা গহ্বৰৰ মাজেৰে যোৱা বায়ু শৰীৰৰ উষ্ণতাৰ ১ ডিগ্ৰীৰ ভিতৰত উষ্ণ বা ঠাণ্ডা হয়। তদুপৰি বতাহ আৰ্দ্ৰ কৰা হয়, আৰু নাকৰ ফুটাত থকা নাকৰ নোমৰ দ্বাৰা ধূলি আৰু অন্যান্য কণাবোৰ আঁতৰাই পেলোৱা হয়। নাসিকা গহ্বৰৰ সমগ্ৰ শ্লেষ্মাটো শ্লেষ্মাৰ তৰপেৰে আবৃত হৈ থাকে, যিটো অণুবীক্ষণিক চিলিয়াৰ ওপৰত ওপৰত পৰি থাকে আৰু উশাহত লোৱা বায়ুও শোধন কৰে। শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ এপিথেলিয়ামৰ চিলিয়াই নিঃসৃত শ্লেষ্মা আৰু কণাবোৰক পিছফালে ফেৰিংছৰ ফালে লৈ যায় য’ত ই খাদ্যনলীলৈ পাৰ হৈ পেটত হজম হয়। নাসিকা গহ্বৰত ঘ্ৰাণ ইন্দ্ৰিয়ও থাকে আৰু চোয়ানেৰ জৰিয়তে মুখৰ সৈতে ইয়াৰ পশ্চাৎ যোগাযোগৰ জৰিয়তে সোৱাদ সংবেদনত বহুখিনি অৰিহণা যোগায়।
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice (Forty-first সম্পাদনা). Elsevier. 2016. পৃষ্ঠা. 556–565. ISBN 978-0-7020-5230-9.
- ↑ "Nasal fossa". TheFreeDictionary.com. https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/nasal+fossa.
- ↑ "Ostiomeatal complex". Radiology Reference Article. Radiopaedia.org. https://radiopaedia.org/articles/ostiomeatal-complex?lang=gb.
- ↑ "Sinonasal Cancer". Clinical Radiation Oncology. Elsevier. 2016. পৃষ্ঠা. 673–697.e2. doi:10.1016/b978-0-323-24098-7.00036-8. ISBN 978-0-323-24098-7. "The nasal vestibules are the two entry points into the nasal cavity. Each is a triangle-shaped space situated in front of the limen nasi and defined laterally by the lateral crus and alar fibrofatty tissue, medially by the medial crus of the alar cartilage and the nasal septum and the distal end of the cartilaginous septum, and columella."
- ↑ Hamilton, Grant S. (May 2017). "The External Nasal Valve". Facial Plastic Surgery Clinics of North America খণ্ড 25 (2): 179–194. doi:10.1016/j.fsc.2016.12.010. ISSN 1558-1926. PMID 28340649. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28340649/.
- ↑ Murthy, V. Ashok; Reddy, R. Raghavendra; Pragadeeswaran, K. (August 2013). "Internal Nasal Valve and Its Significance". Indian Journal of Otolaryngology and Head & Neck Surgery খণ্ড 65 (Suppl 2): 400–401. doi:10.1007/s12070-013-0618-x. ISSN 2231-3796. PMID 24427685.
- ↑ Fraioli, Rebecca E.; Pearlman, Steven J. (2013-09-01). "A Patient With Nasal Valve Compromise". JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery খণ্ড 139 (9): 947–950. doi:10.1001/jamaoto.2013.4163. ISSN 2168-6181. PMID 24051751. https://doi.org/10.1001/jamaoto.2013.4163.
- ↑ Clinically Oriented Anatomy (Fourth সম্পাদনা). প্ৰকাশক Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 1999. ISBN 978-0-683-06141-3. https://archive.org/details/clinicallyorient00moor.