পুৰুষাৰ্থ
পুৰুষাৰ্থ (Sanskrit: पुरुषार्थ, romanized: Puruṣārtha) শব্দটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ “মানৱ বা পুৰুষৰ উদ্দেশ্য” বা “মানৱৰ অনুসৰণযোগ্য লক্ষ্য”।[1]
হিন্দুধৰ্মত ই এক মূল ধাৰণা, য’ত মানৱজীৱনৰ “চাৰিটা যথোচিত লক্ষ্য” উল্লেখ কৰা হয়: ধৰ্ম, অৰ্থ (সমৃদ্ধি বা অৰ্থনৈতিক-মূল্য), কাম (সুখ-প্ৰেম/মনস্তাত্ত্বিক-মূল্য) আৰু মোক্ষ (মুক্তি/আধ্যাত্মিক-মূল্য, আত্ম-উপলব্ধি)।[2][3]
ব্যুৎপত্তি
[সম্পাদনা কৰক]পুৰুষাৰ্থ (पुरुषार्थ) শব্দটো পুৰুষ (पुरुष) আৰু অৰ্থ (अर्थ), এই দুটি সংস্কৃত পদৰ সন্ধি। অনেক উৎসত পুৰুষক “চৈতন্য” বা "সাক্ষী সত্তা" আদিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়, দৰ্শন অনুসৰি অৰ্থৰ অৰ্থৰ ভেদ হ’ব পাৰে।[4]
অৰ্থ প্ৰসংগক্ৰমে “উদ্দেশ্য”, “ইচ্ছিত” আৰু সাধাৰণতে অসমীয়া ভাষী প্ৰয়োগত দেখা "শব্দ অৰ্থ"ৰ দৰে পৰিপ্ৰেক্ষিতত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।[5]
একেলগ কৰিলে, পুৰুষাৰ্থক “মানুহৰ উদ্দেশ্য” হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিব পৰা যায়।[6][7]
চাৰি অৰ্থ আৰু আপেক্ষিক গুৰুত্ব
[সম্পাদনা কৰক]ধাৰণাটোৰ ভিতৰত “চাৰিওটা লক্ষ্য গুৰুত্বপূৰ্ণ” বুলি ধৰা হয় যদিও সময়ে সময়ে চাৰিওটা উদ্দেশ্য একেলগে লক্ষ্য কৰা কঠিন হৈ পৰে। তেনে অৱস্থাত ধৰ্মক অৰ্থ বা কামতকৈ অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয় বুলি বহু হিন্দু দাৰ্শনিক আলোচনাত দেখা যায়।[8][9] ইয়াৰ উপৰিও “মোক্ষ মানৱজীৱনৰ পৰম পুৰুষাৰ্থ" বুলি কোৱা হয়, যদিও সকলো হিন্দুৰ মাজত একে ধৰণৰ অনুক্ৰমৰ ধাৰণা নাই।[10][11]
সংঘাত, প্ৰবৃত্তি-নিবৃত্তি আৰু নিষ্কাম কৰ্ম
[সম্পাদনা কৰক]ঐতিহাসিকভাৱে পণ্ডিতসকলে অৰ্থ-কামৰ সক্ৰিয় অনুসৰণ আৰু মোক্ষৰ বাবে ত্যাগৰ মাজত স্বাভাৱিক দ্বন্দ্ব চিনাক্ত কৰি আলোচনা কৰিছে।[12] এই প্ৰসংগত প্ৰবৃত্তি (বাহ্য-ক্ৰিয়াত নিমগ্নতা) আৰু নিবৃত্তি (ত্যাগ/সংযম) ধাৰণা উত্থাপিত হয়। অৰ্থ-কামক প্ৰবৃত্তি আৰু মোক্ষক নিবৃত্তি বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।[13]
মনুস্মৃতিত দুবিধ ক্ৰিয়াৰ কথা কৈ প্ৰবৃত্তিক “অভ্যুদয়” আৰু নিবৃত্তিক “নিঃশ্ৰেয়স্”ৰ দিশে লৈ যোৱা হৈছে।[14] এই দ্বন্দ্বৰ এক সমাধান ৰূপে “আসক্তিহীন/ফল-লালসা-মুক্ত, ধৰ্ম-চালিত কৰ্ম”, অৰ্থাৎ নিষ্কাম কৰ্মৰ ধাৰণাৰ উল্লেখ আছে, বিশেষকৈ ভগৱদ্গীতাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত।[15][16]
উৎপত্তি আৰু আশ্ৰমৰ সৈতে সম্পৰ্ক
[সম্পাদনা কৰক]উপনিষদত মোক্ষৰ ধাৰণা তুলনামূলকভাৱে স্পষ্ট। আনহাতে প্ৰাচীন গ্ৰন্থসমূহত কাম-অৰ্থ-ধৰ্ম “ত্ৰিবৰ্গ” হিচাপে দেখা যায়। ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু মহাকাব্যসমূহে (ৰামায়ণ, মহাভাৰত) “চাৰিওটা লক্ষ্য একেলগে অনুসৰণ”ৰ ধাৰণাক বিস্তৃতভাৱে উপস্থাপন কৰে।[17]
চাৰিটা পুৰুষাৰ্থক কেতিয়াবা চাৰিটা আশ্ৰম (ব্ৰহ্মচৰ্য, গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ, সন্ন্যাস)ৰ সৈতে যোগ কৰাৰ চেষ্টাও দেখা যায়; কিন্তু অলিভেলৰ মতে প্ৰাচীন-মধ্যযুগীয় বহু গ্ৰন্থত প্ৰথম তিনিটা আশ্ৰমক কোনো এক লক্ষ্যৰ সৈতে একচেটিয়া ভাবে বান্ধি দিয়া হোৱা নাছিল।[18] পিচে, সন্ন্যাস-আশ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত মোক্ষ-অভিমুখী জীৱন আৰু অৰ্থ-কামৰ পৰিত্যাগৰ ওপৰত প্ৰায় সৰ্বসম্মতি আছে।[19]
তথ্য সংগ্ৰহ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Cappeller Sanskrit-English Dictionary (Koeln University), “Puruṣārtha” এন্ট্ৰি, পৃষ্ঠা 321 (webarchive 16 December 2022ত সংৰক্ষিত)।
- ↑ Flood (1996), p.17; Olivelle (1993), pp.216–219; Apte (1965), p.626; Hopkins (1971), p.78 (উল্লেখ: চাৰিটা পুৰুষাৰ্থৰ তালিকা)।
- ↑ M. Hiriyanna (2000), “Philosophy of Values”, Indian Philosophy: Theory of value (ed. Roy Perrett), Routledge, pp.1–10।
- ↑ SpokenSanskrit.de (Koeln University), “purusha” এন্ট্ৰি (webarchive 9 April 2016ত সংৰক্ষিত)।
- ↑ SpokenSanskrit.de (Koeln University), “artha” এন্ট্ৰি (webarchive 7 June 2015ত সংৰক্ষিত)।
- ↑ Cappeller Sanskrit-English Dictionary (Koeln University), “Puruṣārtha” এন্ট্ৰি, পৃষ্ঠা 321।
- ↑ R. Prasad (2008), A Conceptual-analytic Study of Classical Indian Philosophy of Morals, p.125।
- ↑ Flood (1996), pp.16–21 (ধৰ্ম অগ্ৰগণ্য নহ’লে সামাজিক বিশৃঙ্খলা সৃষ্টি হোৱাৰ উল্লেখ)।
- ↑ Olivelle (Patrick), Dharmasutras—The Law Codes of Ancient India: Note 24.23, p.364; লগতে Gautama Dharmashastra 1.9.46–47, Yajnavalkya Smrti 1.115, Apastamba Dharmasutra 2.20.18–23 (ধৰ্মৰ অগ্ৰাধিকাৰ)।
- ↑ Alban Widgery (1930), “The Principles of Hindu Ethics”, International Journal of Ethics 40(2): 239–240 (webarchive 3 October 2022)।
- ↑ Hiltebeitel (2002), p.17 (মোক্ষক ultimate goal বুলি উল্লেখ)।
- ↑ R. V. De Smet (1972), “Early Trends in the Indian Understanding of Man”, Philosophy East and West 22(3): 259–268।
- ↑ Stephen N. Hay & W. Theodore de Bary (1988), Sources of Indian Tradition, p.211।
- ↑ GH Rao (1926), “The Basis of Hindu Ethics”, International Journal of Ethics 37(1): 19–35; Manusmriti 12.88 (উদ্ধৃতি উৎসতেই)।
- ↑ Gerard Delanty (2012), Routledge Handbook of Cosmopolitanism Studies, p.465।
- ↑ P. Bilimoria (1993), “Indian Ethics”, A Companion to Ethics (ed. Peter Singer), p.73।
- ↑ Hiltebeitel (2002), p.17।
- ↑ Olivelle (1993), pp.216–219।
- ↑ Olivelle (1993), pp.216–219।