প্ৰকৃতি (ভাৰতীয় দৰ্শন)
প্ৰকৃতি (সংস্কৃত: प्रकृति; IAST: Prakṛti) ভাৰতীয় দৰ্শনত ব্যৱহৃত এক বহল ধাৰণা যাৰ পৰম্পৰা ভেদে বিভিন্ন অৰ্থ আছে। ইয়াৰ এক বহলভাৱে ব্যৱহৃত অৰ্থ হ'ল কোনো বস্তুৰ আদি বা স্বাভাৱিক অৱস্থা, মূল বা প্ৰাথমিক পদাৰ্থ।[1]
হিন্দু ধৰ্মত ই এক মুখ্য দাৰ্শনিক ধাৰণা, বিশেষকৈ সাংখ্য দৰ্শনত, য’ত প্ৰকৃতি কেৱল “পদাৰ্থ”ৰ ধাৰণাতেই সীমাবদ্ধ নহয়; ই বাস্তৱৰ জ্ঞানীয়, নৈতিক, মানসিক, আবেগিক, ইন্দ্ৰিয়গত আৰু শাৰীৰিক, সকলো দিশক সামৰি লোৱা এক ধাৰণা।[2] প্ৰকৃতিক “পুৰুষ”ৰ বিপৰীতে স্থাপন কৰা হয়: পুৰুষ শুদ্ধ চৈতন্য বা সাক্ষী-সত্তা, আনহাতে প্ৰকৃতি হৈছে প্ৰকাশিত জগত।[3]
ব্যুৎপত্তি আৰু অৰ্থ
[সম্পাদনা কৰক]“প্ৰকৃতি” শব্দৰ অৰ্থ “আদি অৱস্থা”, “স্বাভাৱিক গঠন”, “প্ৰাথমিক পদাৰ্থ” আদি বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।[6] ইয়াক প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০ চনত যাস্কই নিৰুক্ত নামৰ গ্ৰন্থত আলোচনা কৰিছিল, আৰু বহু হিন্দু গ্ৰন্থত এই শব্দ পোৱা যায়।[6] হিন্দু পাঠসমূহত ই “প্ৰকৃতি, দেহ, পদাৰ্থ, প্ৰকাশিত বিশ্ব” আদি অৰ্থ বহন কৰে।[7]
ডেন লুষ্টহাউছৰ মতে, সাংখ্য দৰ্শনত প্ৰকৃতিৰ অৰ্থ কেৱল “পদাৰ্থ” নহয়; ই বাস্তৱৰ সকলো জ্ঞানীয়, মানসিক আৰু ইন্দ্ৰিয়গত দিশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে, আৰু ইয়েই কাৰ্য কৰে, পুৰুষে নহয়।[8]
পঞ্চপ্ৰকৃতি
[সম্পাদনা কৰক]সংস্কৃত-উদ্ভৱ ভাৰতীয় ভাষাসমূহত “প্ৰকৃতি” শব্দই জীৱনৰ নাৰী-পক্ষ বুজায়; নাৰীক প্ৰকৃতিৰ প্ৰতীক ৰূপে চোৱা হয়।[9]
ব্ৰহ্ম বৈৱৰ্ত পুৰাণত পাঁচজনী দেৱীক, অৰ্থাৎ সৰস্বতী, লক্ষ্মী, পাৰ্বতী, গায়ত্ৰী আৰু ৰাধাক প্ৰকৃতিৰ সম্পূৰ্ণ নাৰী-প্ৰতিমূৰ্তি বুলি ধৰা হৈছে আৰু তেওঁলোকক “পঞ্চপ্ৰকৃতি” হিচাপে পূজা কৰা হয়।[10][11][12]
সাংখ্য দৰ্শন
[সম্পাদনা কৰক]সাংখ্য দৰ্শনত “প্ৰকৃতি” শব্দ তিনিধৰণে ব্যৱহৃত হয়। কেতিয়াবা ই “মূল-প্ৰকৃতি” বা “অব্যক্ত”, "আদি পদাৰ্থ" বুজায়, যাক “প্ৰধান” বুলিও কোৱা হয়।[13] সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ দুয়ো অনাদি। প্ৰকৃতি তিনি গুণ (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ)ৰে গঠিত।[14]
সত্ত্বই পবিত্ৰতা, সমতা আৰু আলোকৰ গুণ বুজায়; ৰজঃ শক্তি, গতি আৰু আবেগৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; তমঃ অন্ধকাৰ, জড়তা আৰু অজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত বুলি বৰ্ণিত।[15][16] জগত প্ৰকাশিত হোৱাৰ আগতে প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ সম অৱস্থাত থাকে; প্ৰকাশৰ সময়ত এই সমতা ভংগ হয় আৰু সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়।[17]
যোগসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]পতঞ্জলিৰ যোগসূত্ৰত প্ৰকৃতিক সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড, শাৰীৰিক আৰু মানসিক, আৱৰণ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।[18]
ইয়াত ত্ৰিগুণৰ মানসিক প্ৰকাশৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে: সত্ত্ব মানে মনৰ স্পষ্টতা আৰু শান্তি; ৰজঃ মানে আকাংক্ষা আৰু চঞ্চলতা; তমঃ মানে অজ্ঞান আৰু অলসতা।[19]
ভগৱদ্গীতা
[সম্পাদনা কৰক]ভগৱদ্গীতাত প্ৰকৃতিক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ “ভৌতিক শক্তি” ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।[20] সপ্তম অধ্যায়ত কৃষ্ণই “অষ্টভাগ প্ৰকৃতি” (পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ, মন, বুদ্ধি, অহংকাৰ)ৰ উল্লেখ কৰে আৰু “উচ্চ প্ৰকৃতি” (জীৱভূত)ৰ কথাও কয়।[21] ত্ৰয়োদশ অধ্যায়ত প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ দুয়ো অনাদি বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।[22]
বেদান্ত
[সম্পাদনা কৰক]বেদান্ত দৰ্শনৰ বিভিন্ন পৰম্পৰাই প্ৰকৃতি শব্দক বিভিন্ন ধৰনে বৰ্ণিত আৰু প্ৰয়োগ কৰে।
বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত প্ৰকৃতি ছটা দ্ৰব্যৰ এটা, আৰু গুণসমূহ প্ৰকৃতিৰ গুণধৰ্ম, উপাদান নহয় বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়।[23]
দ্বৈত বেদান্তত প্ৰকৃতিক বিশ্বৰ ভৌতিক কাৰণ বুলি ধৰা হয়।[24] প্ৰকৃতিৰ সৈতে “মায়া” ধাৰণাৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰো উল্লেখ কৰা হয়।[25]
জৈন দৃষ্টিভংগী
[সম্পাদনা কৰক]জৈন ধৰ্মত “প্ৰকৃতি” শব্দ কৰ্ম-তত্ত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; ইয়াক সেই পদাৰ্থৰ ৰূপে ধৰা হয় যিয়ে জীৱাত্মাৰ সিদ্ধিগুণ আচ্ছাদিত কৰে আৰু মুক্তিত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে।[26]
তথ্য সংগ্ৰহ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Monier Monier-Williams (1899), A Sanskrit-English Dictionary, Oxford University Press, p. 654 (Prakriti)
- ↑ Dan Lusthaus, “Samkhya” (online resource)
- ↑ James G. Lochtefeld (2001), The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, pp. 224, 265, 520
- ↑ J. Jaini (1940), Outlines of Jainism, pp. 32–33
- ↑ Paul Williams (2005), Buddhism: Yogācāra..., p. 20
- 1 2 Monier Monier-Williams (1899), A Sanskrit-English Dictionary, p. 654
- ↑ Constance Jones & James D. Ryan (2006), Encyclopedia of Hinduism, pp. 332–333
- ↑ Dan Lusthaus, “Samkhya”
- ↑ Knut A. Jacobsen in Bron Taylor (ed.), Encyclopedia of Religion and Nature, pp. 1299–1300
- ↑ John D. Smith (1988), BSOAS review on Purāṇas
- ↑ B. K. Chaturvedi, Brahmavaivarta Purana, Prakriti Khanda
- ↑ Roshen Dalal (2010), Hinduism: An Alphabetical Guide, p. 312
- ↑ Internet Encyclopedia of Philosophy, “Sankhya”
- ↑ Eknath Easwaran (2007), The Bhagavad Gita, p. 221
- ↑ Eknath Easwaran (2007), p. 221
- ↑ Swami Venkatesananda (1984), The Concise Yoga Vāsiṣṭha, p. 94
- ↑ C. J. Bartley (2011), An Introduction to Indian Philosophy, pp. 83–84
- ↑ Edwin F. Bryant (2009), The Yoga Sūtras of Patañjali, pp. 17–18
- ↑ Bryant (2009), pp. 17–18
- ↑ Nicholas Sutton (2016), Bhagavad-Gita, pp. 70, 114, 201
- ↑ Sutton (2016), p. 114
- ↑ Sutton (2016), p. 201
- ↑ John A. Grimes (1996), A Concise Dictionary of Indian Philosophy, pp. 236–237
- ↑ Grimes (1996), p. 236
- ↑ Editorial Kier (1987), Preceptos de Perfección, p. 40
- ↑ Knut A. Jacobsen (1999), Prakr̥ti in Samkhya-yoga, pp. 151–162