প্ৰাচীন ভাৰতৰ ঋষি-মুনি
ঋষি (সংস্কৃত: ऋषि, ইংৰাজী: Rishi) শব্দটো সংস্কৃত 'ঋষ্' ধাতুৰ পৰা উৎপন্ন হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে 'দেখা' বা 'জ্ঞান লাভ কৰা'[1]। প্ৰাচীন ভাৰতীয় সভ্যতাত ঋষিসকল আছিল তপস্বী, দাৰ্শনিক, আৰু আধ্যাত্মিক গুৰু যিসকলে বেদ আৰু অন্যান্য পবিত্ৰ গ্ৰন্থসমূহৰ ৰচনা আৰু সংৰক্ষণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল[2]।
ঐতিহাসিক পটভূমি
[সম্পাদনা কৰক]প্ৰাচীন ভাৰতত ঋষিসকলে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০ৰ পৰা ৫০০ চনৰ ভিতৰত বৈদিক সাহিত্যৰ বিকাশত মূল ভূমিকা পালন কৰিছিল[3]। তেওঁলোকে কেৱল আধ্যাত্মিক জ্ঞানেই প্ৰদান কৰা নাছিল, বৰঞ্চ গণিত, জ্যোতিৰ্বিদ্যা, চিকিৎসা বিজ্ঞান, আৰু দৰ্শনৰ ক্ষেত্ৰতো অৱদান আগবঢ়াইছিল[4]।
সপ্তৰ্ষি (সাত মহাঋষি)
[সম্পাদনা কৰক]হিন্দু পৰম্পৰা অনুসৰি, সপ্তৰ্ষি হৈছে সাতজন মহান ঋষি, যিসকলক সৃষ্টিৰ আৰম্ভণিতে ব্ৰহ্মাই সৃষ্টি কৰিছিল[5]। বিভিন্ন পুৰাণত এই সাতজনৰ নাম ভিন্ন ভিন্ন, কিন্তু সাধাৰণতে স্বীকৃত নামসমূহ হৈছে[6]:
বশিষ্ঠ
[সম্পাদনা কৰক]- পৰিচয়: ঋগ্বেদৰ সপ্তম মণ্ডলৰ প্ৰধান ৰচয়িতা[7]
- বিশেষত্ব: ৰজা দশৰথৰ পুৰোহিত আৰু ৰামৰ গুৰু[8]
- অৱদান: বশিষ্ঠ স্মৃতি আৰু যোগ বশিষ্ঠৰ ৰচয়িতা[9]
বিশ্বামিত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- পৰিচয়: ৰজাৰ পৰা ঋষি হোৱা ব্যক্তিত্ব[10]
- বিশেষত্ব: গায়ত্ৰী মন্ত্ৰৰ দ্ৰষ্টা[11]
- অৱদান: ঋগ্বেদৰ তৃতীয় মণ্ডলৰ অধিকাংশ সূক্তৰ ৰচয়িতা[12]
জমদগ্নি
[সম্পাদনা কৰক]- পৰিচয়: পৰশুৰামৰ পিতা[13]
- বিশেষত্ব: অগ্নি পূজাৰ প্ৰৱৰ্তক[14]
- অৱদান: আয়ুৰ্বেদ আৰু যুদ্ধ বিদ্যাত অৱদান[15]
গৌতম
[সম্পাদনা কৰক]- পৰিচয়: ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাতা[16]
- বিশেষত্ব: ন্যায়শাস্ত্ৰৰ জনক[17]
- অৱদান: গৌতম ধৰ্মসূত্ৰৰ ৰচয়িতা[18]
ভৰদ্বাজ
[সম্পাদনা কৰক]- পৰিচয়: দ্ৰোণাচাৰ্যৰ পিতা[19]
- বিশেষত্ব: বিমান শাস্ত্ৰৰ জ্ঞাতা[20]
- অৱদান: ঋগ্বেদৰ ষষ্ঠ মণ্ডলৰ ৰচয়িতা[21]
কশ্যপ
[সম্পাদনা কৰক]- পৰিচয়: সকলো প্ৰাণীৰ আদি পিতা[22]
- বিশেষত্ব: দেৱ-দানৱ-মানৱৰ পূৰ্বপুৰুষ[23]
- অৱদান: কশ্যপ সংহিতাৰ ৰচয়িতা[24]
অত্ৰি
[সম্পাদনা কৰক]- পৰিচয়: দুৰ্বাসা, দত্তাত্ৰেয়, আৰু চন্দ্ৰৰ পিতা[25]
- বিশেষত্ব: ত্ৰিদেৱৰ অংশৰ পিতা[26]
- অৱদান: ঋগ্বেদৰ পঞ্চম মণ্ডলৰ ৰচয়িতা[27]
অন্যান্য প্ৰসিদ্ধ ঋষিসকল
[সম্পাদনা কৰক]ব্যাস
[সম্পাদনা কৰক]মহাভাৰত, অষ্টাদশ পুৰাণ, আৰু বেদ সংকলনৰ স্ৰষ্টা হিচাপে তেওঁকে কৃতিত্ব দিয়া হয়[28]। তেওঁক বেদব্যাস নামেৰেও জনা যায়[29]।
বাল্মীকি
[সম্পাদনা কৰক]ৰামায়ণৰ ৰচয়িতা আৰু আদিকবি হিচাপে পৰিচিত[30]। অতীতত তেওঁ ৰত্নাকৰ নামৰ ডকাইত আছিল যি পাছত মহান ঋষি হৈছিল[31]।
নাৰদ
[সম্পাদনা কৰক]দেৱৰ্ষি নাৰদ সংগীত আৰু ভক্তিৰ প্ৰচাৰক[32]। তেওঁ নাৰদ ভক্তি সূত্ৰৰ ৰচয়িতা[33]।
কপিল
[সম্পাদনা কৰক]সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আৰু যোগশাস্ত্ৰৰ অগ্ৰদূত[34]।
পতঞ্জলি
[সম্পাদনা কৰক]যোগসূত্ৰৰ ৰচয়িতা আৰু আধুনিক যোগৰ পিতা[35]।
শুক্ৰাচাৰ্য
[সম্পাদনা কৰক]দানৱসকলৰ গুৰু আৰু নীতিশাস্ত্ৰৰ জ্ঞাতা[36]।
শাণ্ডিল্য
[সম্পাদনা কৰক]শাণ্ডিল্য ভক্তিসূত্ৰৰ ৰচয়িতা আৰু ভক্তি যোগৰ প্ৰতিষ্ঠাতা[37]। তেওঁ ছান্দোগ্য উপনিষদত উল্লিখিত প্ৰসিদ্ধ আচাৰ্য[38]।
অগস্ত্য
[সম্পাদনা কৰক]দক্ষিণ ভাৰতৰ সভ্যতা বিস্তাৰৰ পথপ্ৰদৰ্শক আৰু তামিল ভাষাৰ প্ৰাচীন পণ্ডিত[39]। তেওঁ মহাভাৰত আৰু ৰামায়ণত উল্লিখিত[40]।
দুৰ্বাসা
[সম্পাদনা কৰক]অত্ৰিৰ পুত্ৰ আৰু ক্ৰোধী স্বভাৱৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ ঋষি[41]। তেওঁৰ অভিশাপ আৰু আশীৰ্বাদ দুয়োটাই অতি শক্তিশালী বুলি বিশ্বাস কৰা হয়[42]।
মৰীচি
[সম্পাদনা কৰক]ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ আৰু প্ৰজাপতিসকলৰ এজন[43]। কশ্যপৰ পিতা আৰু সূৰ্যৰ সাৰথী অৰুণৰ পিতা[44]।
পুলস্ত্য
[সম্পাদনা কৰক]লংকাৰ ৰাৱণৰ পিতামহ আৰু মুনিশ্ৰেষ্ঠ[45]। তেওঁ বিষ্ণু পুৰাণৰ প্ৰধান বক্তা[46]।
পুলহ
[সম্পাদনা কৰক]ব্ৰহ্মাৰ আন এজন মানসপুত্ৰ আৰু ঋক্ষ, বানৰ আৰু কিন্নৰসকলৰ স্ৰষ্টা[47]।
ক্ৰতু
[সম্পাদনা কৰক]সপ্তৰ্ষিৰ আন এক নাম আৰু বালখিল্য মুনিসকলৰ জনক[48]।
ঋষিসকলৰ জীৱনযাত্ৰা
[সম্পাদনা কৰক]প্ৰাচীন ভাৰতৰ ঋষিসকলে সাধাৰণতে আশ্ৰমত বাস কৰিছিল[49]। তেওঁলোকৰ জীৱনযাত্ৰাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আছিল:
- ব্ৰহ্মচৰ্য: কঠোৰ সংযম আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণ[50]
- তপস্যা: দীৰ্ঘকালীন ধ্যান আৰু সাধনা[51]
- অধ্যয়ন-অধ্যাপনা: বেদ আৰু শাস্ত্ৰৰ চৰ্চা[52]
- সেৱা: সমাজৰ কল্যাণত নিয়োজিত থকা[53]
শিক্ষাত অৱদান
[সম্পাদনা কৰক]ঋষিসকলে গুৰুকুল প্ৰথাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল[54]। তেওঁলোকৰ আশ্ৰমত ৰাজপুত্ৰৰ পৰা দুখীয়া ল'ৰালৈকে সকলোৱে একেলগে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল[55]।
বৈজ্ঞানিক অৱদান
[সম্পাদনা কৰক]ঋষিসকলে বিভিন্ন বৈজ্ঞানিক ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছিল[56]:
গণিত
[সম্পাদনা কৰক]জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান
[সম্পাদনা কৰক]চিকিৎসা বিজ্ঞান
[সম্পাদনা কৰক]দৰ্শনত অৱদান
[সম্পাদনা কৰক]ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ছয়টা প্ৰধান শাখাৰ (ষড়্দৰ্শন) প্ৰতিষ্ঠাত ঋষিসকলৰ ভূমিকা[63]:
- সাংখ্য - কপিল মুনি[64]
- যোগ - পতঞ্জলি[65]
- ন্যায় - গৌতম[66]
- বৈশেষিক - কণাদ[67]
- পূৰ্ব মীমাংসা - জৈমিনি[68]
- উত্তৰ মীমাংসা (বেদান্ত) - বাদৰায়ণ[69]
আধুনিক প্ৰাসংগিকতা
[সম্পাদনা কৰক]আজিৰ যুগতো ঋষিসকলৰ শিক্ষা আৰু আদৰ্শ প্ৰাসংগিক[70]। তেওঁলোকৰ পৰা আমি শিকিব পাৰো:
- পৰিৱেশ সংৰক্ষণ: প্ৰকৃতিৰ সৈতে সামঞ্জস্য[71]
- সততা আৰু ন্যায়: নৈতিক মূল্যবোধ[72]
- জ্ঞানৰ সন্ধান: নিৰন্তৰ শিক্ষা[73]
- মানসিক শান্তি: ধ্যান আৰু যোগাভ্যাস[74]
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Monier Williams (1899). A Sanskrit-English Dictionary. পৃষ্ঠা. 223.
- ↑ সত্যব্ৰত সামশ্ৰমী, ed (1972). ঋগ্বেদ সংহিতা. নৱভাৰত প্ৰকাশনী.
- ↑ A.L. Basham (1954). The Wonder That Was India. পৃষ্ঠা. 241.
- ↑ A.C. Bose (1960). Call of the Vedas. Bharatiya Vidya Bhavan.
- ↑ "প্ৰথম অংশ, ১০ম অধ্যায়". বিষ্ণু পুৰাণ. 1890.
- ↑ "২০২ অধ্যায়". মৎস্য পুৰাণ. ১৮৮৫.
- ↑ ঋগ্বেদ সংহিতা. সপ্তম মণ্ডল. 1972.
- ↑ বাল্মীকি. ৰামায়ণ.
- ↑ যোগ বশিষ্ঠ. 1896.
- ↑ "১৬৫-১৭৮ অধ্যায়". মহাভাৰত.
- ↑ ঋগ্বেদ.
- ↑ ঋগ্বেদ সংহিতা. তৃতীয় মণ্ডল.
- ↑ "১১ অধ্যায়". বিষ্ণু পুৰাণ.
- ↑ "২১ অধ্যায়". অগ্নি পুৰাণ.
- ↑ ধন্বন্তৰি (৮ম শতিকা). ধন্বন্তৰি নিঘণ্টু.
- ↑ গৌতম (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬ষ্ঠ শতিকা). ন্যায়সূত্ৰ.
- ↑ দেবীপ্ৰসাদ চট্টোপাধ্যায় (1959). ভাৰতীয় দৰ্শন.
- ↑ পণ্ডিত ৰামনাৰায়ণ বিদ্যাৰত্ন, ed. গৌতম ধৰ্মসূত্ৰ.
- ↑ "১ অধ্যায়". মহাভাৰত.
- ↑ ভৰদ্বাজ. বৈমাণিক শাস্ত্ৰ.
- ↑ ঋগ্বেদ সংহিতা. ষষ্ঠ মণ্ডল.
- ↑ "৩.৮ অধ্যায়". ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণ.
- ↑ "১৫ অধ্যায়". বিষ্ণু পুৰাণ.
- ↑ কশ্যপ. কশ্যপ সংহিতা.
- ↑ "১ অধ্যায়". ভাগৱত পুৰাণ.
- ↑ "১৮ অধ্যায়". মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণ.
- ↑ ঋগ্বেদ সংহিতা. পঞ্চম মণ্ডল.
- ↑ "কাশীখণ্ড". স্কন্দ পুৰাণ.
- ↑ "নাগৰখণ্ড". স্কন্দ পুৰাণ.
- ↑ "১ অধ্যায়". নাৰদ পুৰাণ.
- ↑ নাৰদ. নাৰদ ভক্তি সূত্ৰ.
- ↑ ঈশ্বৰকৃষ্ণ. সাংখ্যকাৰিকা.
- ↑ পতঞ্জলি (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪ৰ্থ শতিকা). যোগসূত্ৰ.
- ↑ শুক্ৰাচাৰ্য. শুক্ৰনীতি.
- ↑ শাণ্ডিল্য. শাণ্ডিল্য ভক্তিসূত্ৰ.
- ↑ "৩.১৪". ছান্দোগ্য উপনিষদ.
- ↑ কামিল ভেলু জিল্লেই (1974). Tamil Literature.
- ↑ বাল্মীকি. "১১-১২ সৰ্গ". ৰামায়ণ.
- ↑ "৪ অধ্যায়". ভাগৱত পুৰাণ.
- ↑ "শতৰুদ্ৰ সংহিতা". শিৱ পুৰাণ.
- ↑ "৭ অধ্যায়". বিষ্ণু পুৰাণ.
- ↑ "৩ অধ্যায়". ব্ৰহ্ম পুৰাণ.
- ↑ বাল্মীকি. "১৬ সৰ্গ". ৰামায়ণ.
- ↑ "১ অধ্যায়". বিষ্ণু পুৰাণ.
- ↑ "২.৩৬". ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণ.
- ↑ "৬৫ অধ্যায়". মহাভাৰত.
- ↑ পি.ভি. কাণে (1941). History of Dharmashastra. ২.
- ↑ মনু. "২.৪৮". মনুসংহিতা.
- ↑ "১.১১". তৈত্তিৰীয় উপনিষদ.
- ↑ আৰ.কে. মুখাৰ্জী (1951). Ancient Indian Education.
- ↑ "৩.১৭.৪". ছান্দোগ্য উপনিষদ.
- ↑ এ.এস. আল্তেকাৰ (1944). Education in Ancient India.
- ↑ বাল্মীকি. "৮ সৰ্গ". ৰামায়ণ.
- ↑ ডি.পি. হোয়েৰনল (1935). History of Indian Mathematics. ১.
- ↑ আৰ্যভট্ট (৪৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দ). আৰ্যভট্টীয়.
- ↑ ব্ৰহ্মগুপ্ত (৬২৮ খ্ৰীষ্টাব্দ). ব্ৰহ্মস্ফুট সিদ্ধান্ত.
- ↑ বৰাহমিহিৰ (৬ষ্ঠ শতিকা). বৃহৎসংহিতা.
- ↑ ভাস্কৰাচাৰ্য (১১৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ). সিদ্ধান্ত শিৰোমণি.
- ↑ চৰক (১ম শতিকা). চৰক সংহিতা.
- ↑ সুশ্ৰুত (৩য় শতিকা). সুশ্ৰুত সংহিতা.
- ↑ Max Müller (1899). The Six Systems of Indian Philosophy.
- ↑ কপিল. সাংখ্য দৰ্শন.
- ↑ পতঞ্জলি. যোগসূত্ৰ.
- ↑ গৌতম. ন্যায়সূত্ৰ.
- ↑ কণাদ. বৈশেষিক সূত্ৰ.
- ↑ জৈমিনি. মীমাংসা সূত্ৰ.
- ↑ বাদৰায়ণ. ব্ৰহ্মসূত্ৰ.
- ↑ স্বামী বিবেকানন্দ (1907). Complete Works. ৩.
- ↑ অথৰ্ব বেদ.
- ↑ যজুৰ্বেদ.
- ↑ মুণ্ডক উপনিষদ.
- ↑ কঠোপনিষদ.
গ্ৰন্থপঞ্জী
[সম্পাদনা কৰক]- সত্যব্ৰত সামশ্ৰমী, ed (1972). ঋগ্বেদ সংহিতা. নৱভাৰত প্ৰকাশনী.
- A.L. Basham (1954). The Wonder That Was India. Sidgwick & Jackson.
- A.C. Bose (1960). Call of the Vedas. Bharatiya Vidya Bhavan.
- স্বামী বিবেকানন্দ (1907). Complete Works. Ramakrishna Mission.
- Max Müller (1899). The Six Systems of Indian Philosophy. Longmans Green.
- দেবীপ্ৰসাদ চট্টোপাধ্যায় (1959). ভাৰতীয় দৰ্শন. ন্যাশ্যনেল বুক এজেন্সী.
- পি.ভি. কাণে (1930-1962). History of Dharmashastra. ১-৫. Bhandarkar Oriental Research Institute.