বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ

বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ (ইংৰাজী: Bengali vocabulary) হ'ল বাংলা ভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰ যাৰ মূল আৰু উৎপত্তি পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰপৰা। বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ ব্যুৎপত্তিগতভাৱে মগধি প্ৰাকৃতৰপৰা উৎপত্তি হোৱাৰ লগতে অঞ্চলটোৰ পুৰণি ভাষাসমূহৰ উল্লেখযোগ্য সহযোগত বিকশিত হৈছে। কিন্তু মধ্যযুগত সংস্কৃত, আৰবী, ধ্ৰুপদী পাৰ্চী, তুৰ্কী আৰু অন্যান্য বিদেশী ভাষাৰপৰা শব্দ গ্ৰহণ কৰিছে‍। এইদৰে বিভিন্ন ভাষাৰ সৈতে শতিকাজুৰি থকা সম্পৰ্কৰ বাবে বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ বৈচিত্ৰ্যমজ় হৈ পৰিছে।

উৎপত্তিৰ প্ৰকাৰ আৰু শ্ৰেণীবিভাজন

বাংলা ভাষাত সাধাৰণতে প্ৰায় এক লাখ পৃথক শব্দ আছে বুলি ভবা হয়, ইয়াৰে ১৬,০০০ (১৬%) তদ্ভৱ শব্দ (উত্তৰাধিক ইণ্ডো-আৰ্য্য শব্দভাণ্ডাৰ) বুলি ধৰা হয়, ৪০,০০০ (৪০%) হৈছে তৎসম শব্দ (সংস্কৃতৰপৰা পোনপটীয়াকৈ ধাৰ কৰা শব্দ), আৰু বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ প্ৰায় ১৬,০০০ (১৬%) শব্দ দেশী বা "থলুৱা" শব্দৰপৰা ঋণ লোৱা। বাকীবোৰ বিদেশী উৎস যেনে‍, পাৰ্চী, তুৰ্কী, আৰৱী আৰু ইংৰাজী আদিৰ লগতে অন্যান্য ভাষাৰপৰা অহা শব্দ, বংগৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ সৈতে থকা সংস্পৰ্শৰ দীৰ্ঘ ইতিহাস আৰু পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ লগতে‍ সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানে বাংলা ভাষাৰ ওপৰত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পেলাইছে, সেই কথাই বাংলা ভাষাৰ শব্দৰ প্ৰায় ২৮,০০০ (২৮%) সামৰি লৈছে।

বিদেশী শব্দৰ ঋণৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্চী ভাষাৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ আছিল আৰু অসংখ্য সূত্ৰই এই সংখ্যা ন্যূনতম প্ৰায় ১০,০০০টা শব্দ বুলি কয়, য’ত পাৰ্চী ভাষাৰপৰা পোনপটীয়াকৈ ধাৰ লোৱা শব্দ আৰু ইয়াৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত শব্দও অন্তৰ্ভুক্ত। কিন্তু এই পৰিসংখ্যায় গড় বাংলাভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰক প্ৰতিফলিত নকৰে, কিয়নো উপভাষা অনুসৰি ই বহু পৰিমাণে ভিন্ন হ’ব। উদাহৰণস্বৰূপে, মুছলমান আৰু বাংলাদেশীয়ে সাধাৰণতে হিন্দু আৰু ভাৰতীয় বাংলাভাষীতকৈ‍ বাংলা ভাষাত অধিক পাৰ্চী আৰু আৰৱী শব্দৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বংগৰ ইতিহাসত পাৰ্চী ভাষাৰ প্ৰভাৱ ইমানেই উল্লেখযোগ্য আছিল যে‍ ৬০০ বছৰ ধৰি এই অঞ্চলৰ ই চৰকাৰী ভাষা আছিল, ইংৰাজসকল ১৮৩৬ চনত অহাৰ পাছত ই ইংৰাজীলৈ সলনি হৈছিল।

শব্দভাণ্ডাৰৰ পাৰ্থক্য

তলৰ তালিকাখনত ঢাকা (বাংলাদেশ) আৰু শান্তিপুৰ (পশ্চিম বংগ, ভাৰত)ৰ কথিত আৰু ব্যৱহৃত বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ পাৰ্থক্য দাঙি ধৰা হৈছে।

শব্দ	ঢাকাইয়া উপভাষা	ঢাকাইয়া ট্ৰান্সক্ৰিপচন	শান্তিপুৰী উপভাষা	শান্তিপুৰী ট্ৰান্সক্ৰিপচন
Water	পানি	pani	জল	jôl
Salt	লবণ	lôbôn	নুন	nun
Invitation	দাওয়াত	dawat	আমন্ত্ৰণ/নিমন্ত্ৰণ/নেমন্তন্ন	amôntrôn/nimôntrôn/nemôntônnô
Chili	মৰিচ	môric	লঙ্কা	laṅkā
Maternal Aunt	খালা	khala	মাসি	maśi
Paternal Aunt	ফুফু	phuphu	পিসি	piśi
Bath	গোসল	gosôl	স্নান/চান	snān/chān
Wind	হাওয়া	hāoā	বাতাস	batas

ধাৰলৈ লোৱা শব্দৰ উদাহৰণ

মোগল, আৰৱ, পাৰ্চী, মধ্য এছিয়ান আৰু ইউৰোপীয়সকলৰ সৈতে থকা শতিকাজোৰা সম্পৰ্কৰ বাবেই বাংলা ভাষাই বিদেশী ভাষাৰ অগণন শব্দ গ্ৰহণ কৰিছে, এই গ্ৰহণক মূল শব্দভাণ্ডাৰত প্ৰায়েই সম্পূৰ্ণৰূপে একত্ৰিত কৰিছে। পাৰস্য আৰু মধ্যপ্ৰাচ্যৰ সৈতে থকা শতিকাজোৰা সম্পৰ্ক আৰু মোগল সাম্ৰাজ্যৰ আক্ৰমণৰ পাছত অসংখ্য তুৰ্কী, আৰৱী আৰু পাৰ্চী শব্দ অভিধানত গ্ৰহণ কৰি সম্পূৰ্ণৰূপে একত্ৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তীকালত ইউৰোপীয় ঔপনিৱেশিকতাবাদে পৰ্তুগীজ, ফৰাচী, ডাচ আৰু আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্যভাৱে ইংৰাজীৰপৰা শব্দ বাংলা ভাষালৈ কঢি়য়াই আনিছিল। সংস্কৃতৰ সৈতে বঙালীৰ সম্পৰ্কৰ অনন্য কাৰণ বাংলা ভাষা মধ্য ইণ্ডো-আৰ্য্য ভাষাৰ (মগধি প্ৰাকৃতৰ দৰে) বংশধৰ, যিবোৰ নিজেই সংস্কৃতৰপৰাই বিকশিত হৈছে। কিছুমান অতি সাধাৰণ ঋণ তলত দেখুওৱা হৈছে।

সংস্কৃত (Sôṅskritô)

শব্দ	আইপিএ	অৰ্থ
বিশ্ব	biśśô	world
ধন্যবাদ	dhônnôbad	thanks
আশীৰ্বাদ	aśirbad	blessing
স্বাগত	śagôtô	welcome
নিৰ্বাণ	nirban	Nirvana
যোগ/য়োগা	jog/yoga	Yoga
আৰ্য	arjô	Aryan
আসন	aśôn	seat
আশ্ৰম	asrôm	hermitage or monastery
অৱতাৰ	ôbôtar	Avatar
আয়ুৰ্বেদ	ayurbed	Ayurveda
বন্ধু	bôndhu	friend
বাসমতী	baśmôti	Basmati rice
ভাং	bhaṅ	Bhang
খাট	khaṭ	cot
ধুতি	dhuti	Dhoti
লুঠ	luṭh	Looting
মায়া	maya	Maya
সখা	śôkha	friend
স্বামী	śami	Husband
লাখ	lakh	Lakh
লক্ষ্মী	lôkkhi	Lakshmi

ছাবষ্ট্ৰেট ভাষা/দেশী (Deśi "Native")

শব্দ	অৰ্থ
কানা kana	blind
কালা, কালো kala, kalō	dark/black
কুড়ি kuṛi	twenty
খোঁচা khõca	poke
খোঁজ khõj	notice
চিংড়ি ciṅṛi	prawn
চুলা cula	oven, stove
ছোট choṭô	small
ঝিনুক jhinuk	shell
ঝোল jhol	gravy
টক ṭôk	sour
ঠ্যাং ṭhæṅ	leg
ডাব ḍab	(green) coconut
ঢং ḍhoṅ	guile, dissimulation; fashion
ঢোল ḍhol	dhol
পেট peṭ	belly
বোবা boba	mute
মাঠ maṭh	field, open land
মুড়ি muṛi	puffed rice

বিদেশী (Bideśi)

ধ্ৰুপদী পাৰ্চী (Farsi)

শব্দ	উচ্চাৰণ	অৰ্থ	প্ৰকৃত ৰূপ
আৱহাওয়া abohawa	a.bo.ɦa.wa	weather	آب و هوا āb-o-hawā
চাকৰি cakri	t͡ʃak.ri	job	چاکری čakri
আয়না ayna	aj.na	mirror	آینه āynah
আৰাম aram	a.ram	comfort	آرام ārām
বকশিশ bôkśiś	bok.ʃiʃ	tip	بخشش baxšiš
মুসলমান musôlman	musol.maˑn	Muslim	مسلمان musalmān
আস্তে aste	as.t̪e	slowly, softly	آهسته āhistah "slowly"
কম kôm	kɔm	less, few	كم kam
কাগজ kagôj	ka.ɡoj	paper	كاغذ kāğaz
খাৰাপ kharap	kʰa.rap	bad	خراب xarāb
খোদা khoda	kʰo.d̪a	god	خدا xoda
খুব khub	kʰuˑb	very, greatly	خوب xūb "good"
গৰম gôrôm	ɡɔ.rom	hot	گرم garm
চশম côśôm	t͡ʃɔʃom	eye	چشم čašm
চাকৰ cakôr	t͡ʃa.kor	employee, servant	چاکر čākar
চাদৰ cadôr	t͡ʃa.d̪or	blanket	چادر čādar
জান jan	d͡ʒaˑn	dear	جان jān
জায়গা jayga	d͡ʒae.ɡa	place	جايگاه jāegāh
ডেগচি ḍegci	ɖeɡ.t͡ʃi	pot	ديگچه dēgčah
দম dôm	d̪ɔˑm	breath	دم dam
দেৰ der	d̪e.r	late	دير dēr
দোকান dokan	do.kan	store, shop	دكان dukān
পৰ্দা pôrda	pɔr.d̪a	curtain	پرده pardah
বদ bôd	bɔˑd̪	bad	بد bad
বাগান bagan	ba.ɡan	garden	باغوان bāğwān
ৰাস্তা rasta	ras.t̪a	road, way	راسته rāstah
ৰোজ roj	roˑd͡ʒ	everyday	روز rōz "day"
হিন্দু Hindu	hin.d̪u	Hindu	هندو Hindū
পছন্দ pôchôndô	pɔ.t͡ʃʰon.d̪o	like, appreciate	پسند pasand
টেক্কা ṭekka	ʈek.ka	ace	تيكه tika "contract"
খুন khun	kʰuˑn	kill	خون xūn "blood"
আঙ্গুৰ āṅgur	aŋ.gur	grape	انگور angūr
আওয়াজ aoaj	a.wad͡ʒ	sound	آواز āwāz

আৰৱী (Arbi)

বাংলা শব্দ Archived 2021-10-18 at the Wayback Machine	বাংলা অনুবাদ	ইংৰাজী অৰ্থ	প্ৰকৃত ৰূপ	আইপিএ
আসল	aśôl	real	أصل	aṣl
আহাদ	ahad	one	أحد	ahad
এলাকা	elaka	area	علاقة ("relationship")	ʕalāqa
ওজন	ojôn	weight	وزن	wazn
কলম	kôlôm	pen	قلم	qalam
কিসমত	kismôt	luck	قسمة	qisma(t)
খবৰ	khôbôr	news	خبر	xabr
খালাস	khalas	conclusion	خلاص	khalāṣ
খালি	khali	empty	خالي	xālī
খেয়াল	kheyal	consideration	خيال	xayāl
গৰীব	gôrib	poor	غريب	ğarīb
জমা	jôma	collect	جمعة	jamʿah
তাৰিখ	tarikh	date	تاريخ	tārīx
দুনিয়া	duniya	world	دﻧﯿـا	dunya
নকল	nôkôl	fake	نقل	naql
ফকিৰ	phôkir	poor person	فقير	faqīr
বদল	bodol	exchange	بدل	badl
বাকি	baki	remaining	باقي	bāqī
শয়তান	śôytan	Satan	شَيْطَان	šayṭan
সাহেব	śaheb	sir	صاحب	ṣāḥib
সনদ	śônôd	certificate	سَنْد	sand
সন	śôn	year	سَنَة	sanah
হেকিম	hekim	physician	حكيم	ḥakīm
হিসাব	hiśab	calculation	حساب	ḥisāb

তুৰ্কী (Turki)

শব্দ	অৰ্থ	মূল ৰূপ
আপা apa	elder sister, any unknown adult lady	apa
কোৰমা korma	korma	kavurma
খান khan	Khan	xan
খাতুন khatun	Khatun	xatun
চকমক cokmok	lighter	çakmak
বেগম begôm	lady	begüm
ক্যাচি kêci, কাঁচি kãci	scissor	qãïnçi

পৰ্তুগীজ (Pôrtugij)

শব্দ	অৰ্থ	মূল ৰূপ
আলমাৰি almari	closet, cupboard	armário
আয়া aya	nurse	aia
ইস্ত্ৰি istri ইস্তিৰি istiri	to iron	estirar
ইস্পাত iśpat	steel	espada "sword"
কামিজ kamij	shirt	camisa
গামলা gamla	basket	gamela "wooden trough"
চাবি cabi	key	chave
জানালা janala	window	janela
তামাক tamak	tobacco	tabaco
পেৰেক perek	nail	prego
ফিতা phita	lace, ribbon	fita
বাৰাণ্ডা baranda	verandah	varanda
বালতি balti	Bucket	balde
বেহালা behala	viola	viola
বোতাম botam	button	botão
মেজ mej	table	mesa
সাবান śaban	soap	sabão
কেদাৰা kedara	chair	cadeira
আতা ata	custard apple	ata
আনাৰস anarôś	pineapple	ananás
কাজু kaju	cashew	cajú
কঁপি kôpi	cabbage, cauliflower	couve
পাঁউ pãu	European-style bread	pão
পেঁপে pẽpe	papaya	papaia
নিলাম nilam	auction	leilão
পেয়াৰা peyara	guava	pera "pear"
সালাদ salad	salad	salada
ক্ৰুশ krush	cross	cruz
গিৰ্জা girja	church	igreja
যিশু Jiśu	Jesus	Jesus
পাদ্ৰি padri	Catholic priest	padre
ইংৰেজ iṅgrej	English	inglês

ডাচ্চ (Olôndaj)

শব্দ	অৰ্থ	মূল ৰূপ
ইস্কাবন iskabôn ইশকাপন iśkapôn	spades	schoppen
ৰুইতন ruitôn	diamonds	ruiten (lit. "rhombi")
হৰতন hôrotôn	hearts	harten
চিড়িতন ciriton	clubs	klaveren (lit. "clovers")
তুৰুপ turup	trump	troef
ইস্ক্ৰুপ iskrup	screw	schroef

ইংৰাজী (Iṅreji)

শব্দ	মূল ৰূপ
অফিস ôfiś	office
জেল jel	jail
ডাক্তাৰ ḍaktar	doctor
পুলিশ puliś	police
ব্যাংক baṅk	bank
ভোট bhoṭ	vote
ইস্কুল iśkul স্কুল skul	school
হাসপাতাল haśpatal	hospital
কাপ kap	cup
গ্লাস glas	glass
চেয়াৰ ceyar	chair
টেবিল ṭebil	table
বাক্স bakśô	box
লণ্ঠন lônṭhôn	lantern
প্লাষ্টিক plasṭik	plastic
কলেজ kôlej	college
আস্তাবল astabôl	stable
সাইকেল saikel	bicycle
টাউট ṭauṭ	tout
ইঞ্জিন injin	engine
ক্যাঙাৰু kæṅgaru	kangaroo
বুমেৰাং bumeraṅ	boomerang

ফৰাচী (Phôrasi)

শব্দ	অৰ্থ	মূল ৰূপ
ওলন্দাজ olôndaj	Dutch	hollandaise
কাৰ্তুজ kartuj	cartridge	cartouche
ৰেস্তোৰাঁ restorã	restaurant	restaurant
শেমিজ śemij	chemise	chemise "shirt"
পাতি pati	small	petit

চীনা (Cīna)

শব্দ	অৰ্থ	মূল ৰূপ
সাম্পান sampan	flat-bottomed wooden boat	舢舨 sampan

জাপানীজ/নিহোঙ্গো (Japani/Nihoṅgo)

শব্দ	অৰ্থ	মূল ৰূপ
মাঙ্গা maṅga	Manga	マンガ manga
সুনামি sunami	Tsunami	つなみ tsunami
ৰিকশা rikśā	Rickshaw	力車 rikisha "(man-) driven vehicle"

বাৰ্মিজ (Bôrmī)

শব্দ	অৰ্থ	প্ৰকৃত ৰূপ
লুঙ্গি luṅgi	longyi	လုံချည် lum hkyany
ঘুঘনি ghughni

জাৰ্মান (Jarman)

শব্দ	অৰ্থ	মূল ৰূপ
কিণ্ডাৰগাৰ্টেন kindargarten	kindergarten
নাৎসি Natsi	Nazism	Nazi

ইটালিয়ান (Italīẏô)

শব্দ	অৰ্থ	মূল ৰূপ
ফ্যাসিষ্ট Phasist	Fascist
ম্যালেৰিয়া malaria	malaria
মাফিয়া maphiya	mafia	mafia
ষ্টুডিও studio	studio