বিভাগ হৈছে ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সংগীতত নিৰ্দিষ্টসংখ্যক বিটৰে গঠিত ছন্দময় বাক্যাংশৰ এক সময়কাল। ই পশ্চিমীয়া সংগীতৰবাৰৰ সমতুল্য, কিন্তু তালৰ (ছন্দময় চক্ৰ - যেনে ১২ বাৰ ব্লুজ) সদায় সমান উপবিভাগ হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে, ই অসমান হ’ব পাৰে। ভাৰতীয় সংগীতৰ কিছুমান পৰম্পৰাত, যিকোনোসংখ্যক বিটৰে এটা বিভাগ গঠন হ’ব পাৰে। সাধাৰণতে বিটসমূহ দুই, তিনি বা চাৰিটা হয়।[1] ইয়াক হাতৰ তালি বা ইংগিতৰদ্বাৰা চিহ্নিত কৰা উচিত। ভাগ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে অংশ। বিভাগৰ প্ৰকৃত পৰিমাপ হৈছে সীমা বা সীমানা বা সীমাৰেখা, সংক্ষেপে, অবিৰত বা অবিচ্ছিন্ন নহয়। ধ্ৰুপদী সংগীতত তবলা বা অন্য যিকোনো পাৰ্কিউশ্যন যন্ত্ৰৰ তালত বিভাগ থাকে যাতে গায়ক বা বাদক যি মাত্ৰাত গান গাইছে বা বজাইছে, তাৰ হিচাপ ৰাখিব পৰা যায়।[2] উদাহৰণস্বৰূপে, বিভিন্ন তাল লৈ,
তাল তিনতালত ১৬টা মাত্ৰা থাকে। ইয়াত ৪টা বিভাগ আছে। সেয়ে তিনতালক বিভাগসহ লিখা হয়:
তিনতালৰ থেকা
ধা
ধিন
ধিন
ধা
|
ধা
ধিন
ধিন
ধা
|
x
2
ধা
তিন
তিন
না
|
Tetey
ধিন
ধিন
ধা
|
০
৩
ইয়াক নিম্নলিখিত ছবিৰে দেখুওৱা হ’ব পাৰে:
তাল চিহ্ন
X
২
০
৩
মাত্ৰা
১
২
৩
৪
৫
৬
৭
৮
৯
১০
১১
১২
১৩
১৪
১৫
১৬
বোল
ধা
ধিন
ধিন
ধা
ধা
ধিন
ধিন
ধা
ধা
তিন
তিন
তা
তা
ধিন
ধিন
ধা
যদি আপুনি দুয়োখন তালিকা চায়, তেন্তে আপুনি লক্ষ্য কৰিব পাৰে যে প্ৰতি ৪টা শব্দাংশৰ পিছত, অৰ্থাৎ প্ৰথম শাৰীত ধা ধিন ধিন ধাৰ পিছত এটা | চিহ্ন থাকে। এইটো বিভাগৰ প্ৰতীক। আৰু ৪টা শব্দাংশ ধা ধিন ধিন ধাৰ পিছত বিভাগ। এতিয়া এটা সাধাৰণ গণিত যে যদি ১৬টা মাত্ৰা থাকে আৰু প্ৰতি ৪টা মাত্ৰাৰ পিছত এটা বিভাগ থাকে, তেন্তে দুটা সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। সেই সিদ্ধান্তসমূহ হ’ল যে প্ৰতি ৪টা মাত্ৰাৰ পিছত আৰু ৪টা বিভাগ থাকিব, যেনেকৈ তিনতালৰ প্ৰথম শাৰীত দেখা গৈছিল। দ্বিতীয়টো হ’ল যে প্ৰতিটো বিভাগৰ পিছত ৪টা মাত্ৰা থাকিব। সেয়ে প্ৰতিটো বিভাগত ৪টা মাত্ৰা থাকিব আৰু মুঠতে ই ৪×৪ অৰ্থাৎ ১৬ হয়, যি তিনতালৰ মাত্ৰা।
বোল
ধা ধিন ধিন ধা
ধা ধিন ধিন ধা
ধা তিন তিন তা
তা ধিন ধিন ধা
তালিকাত দেখা ৰেখাটো হৈছে বিভাগ আৰু প্ৰতিটো বিভাগত ৪টা মাত্ৰা আছে, আৰু সেয়ে যেতিয়া ৪ আৰু ৪ গুণ কৰা হয়, তেতিয়া আমি ১৬ পাওঁ, যি তিনতালৰ মাত্ৰা।
