বৰ্ণ ব্যৱস্থা
বৰ্ণ ব্যৱস্থা হৈছে প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ এটি সামাজিক শ্ৰেণীবিভাজন প্ৰণালী, যাৰ উল্লেখ বৈদিক সাহিত্যত পোৱা যায়। এই ব্যৱস্থাত সমাজক চাৰিটা মুখ্য বৰ্ণত বিভক্ত কৰা হৈছিল- ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ। বৰ্ণ ব্যৱস্থাই ধৰ্মীয় কৰ্তব্য, সামাজিক ভূমিকা আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।[1]
ঐতিহাসিক পটভূমি
[সম্পাদনা কৰক]বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ প্ৰাচীনতম উল্লেখ ঋগ্বেদত পোৱা যায়, বিশেষকৈ পুৰুষ সূক্তত, য’ত সমাজৰ চাৰিটা বৰ্ণক প্ৰতীকীভাৱে দৈবিক পুৰুষৰ বিভিন্ন অংগৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।[2] যদিও এই সূক্তক বহু পণ্ডিতে ঋগ্বেদৰ অন্তিম সংযোজন বুলি ধৰে, ই বৰ্ণ ধাৰণাৰ বৈদিক ভিত্তি সূচায়।[3]
বৈদিক আৰু পৰৱৰ্তী বিকাশ
[সম্পাদনা কৰক]প্ৰাৰম্ভিক বৈদিক যুগত বৰ্ণ ব্যৱস্থা তুলনামূলকভাৱে কম প্ৰভাৱশালী আছিল আৰু সামাজিক গতি-প্ৰকৃতি সীমিত পৰিসৰত সম্ভৱ আছিল।[4] অন্তিম বৈদিক যুগত এই ব্যৱস্থাই অধিক আনুষ্ঠানিক আৰু বিধানমূলক ৰূপ লয়। এই সময়ত ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু আচাৰসংহিতাত বৰ্ণ-নিৰ্ধাৰিত কৰ্তব্য আৰু সামাজিক সীমাৰ বিস্তৃত ব্যাখ্যা দেখা যায়।[5]
বৰ্ণসমূহ
[সম্পাদনা কৰক]ব্ৰাহ্মণ বৰ্ণৰ সৈতে যজ্ঞ সম্পাদন, বেদ অধ্যয়ন আৰু ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ দায়িত্ব সংযোগ কৰা হৈছিল।[6] ক্ষত্ৰিয় বৰ্ণৰ প্ৰধান ভূমিকা আছিল শাসন, যুদ্ধ আৰু সমাজৰ সুৰক্ষা। বৈদিক আৰু পৰৱৰ্তী সাহিত্যত ৰজা আৰু যোদ্ধাসকল সাধাৰণতে এই বৰ্ণৰ অন্তৰ্গত বুলি বৰ্ণিত।[7] বৈশ্য বৰ্ণৰ সৈতে কৃষি, পশুপালন আৰু বাণিজ্য জড়িত আছিল। এই বৰ্ণই অৰ্থনৈতিক উৎপাদনত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল।[8] শূদ্ৰ বৰ্ণক মূলতঃ সেৱা আৰু শ্ৰমমূলক কাৰ্যৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছিল। বৈদিক সাহিত্যত শূদ্ৰসকলৰ সামাজিক অধিকাৰ সীমিত আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।[9]
সামাজিক মূল্যায়ণ
[সম্পাদনা কৰক]বৰ্ণ আৰু জাত
[সম্পাদনা কৰক]বৰ্ণ ব্যৱস্থাক প্ৰায়েই জাত প্ৰণালীৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়, যদিও দুয়ো একে নহয়। বৰ্ণ হৈছে তাত্ত্বিক আৰু পাঠ্যভিত্তিক শ্ৰেণীবিভাজন, আনহাতে জাত হৈছে আঞ্চলিক আৰু পেচাভিত্তিক সামাজিক গোট, যাৰ সংখ্যা বহু।[10]
ঐতিহাসিক প্ৰভাৱ
[সম্পাদনা কৰক]বৰ্ণ ব্যৱস্থাই ভাৰতীয় সমাজৰ আইন, ধৰ্ম আৰু সামাজিক সংগঠনত দীৰ্ঘকালীন প্ৰভাৱ পেলাইছে। এই ব্যৱস্থাৰ বিভিন্ন ব্যাখ্যা আৰু ৰূপান্তৰ পৰৱৰ্তী কালত দেখা যায়, বিশেষকৈ ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু হিন্দুধৰ্মৰ বিভিন্ন ধাৰাত।[11]
তথ্য সংগ্ৰহ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Dumont, L. (1980). Homo Hierarchicus. University of Chicago Press.
- ↑ Ṛgveda 10.90; Jamison, S. & Brereton, J. (2014). The Rigveda. Oxford University Press.
- ↑ Witzel, M. (1997). “The Development of the Vedic Canon.”
- ↑ Thapar, R. (2002). Early India. Penguin.
- ↑ Olivelle, P. (2004). Manu’s Code of Law. Oxford University Press.
- ↑ Gonda, J. (1975). Vedic Literature. Harrassowitz.
- ↑ Thapar (2002).
- ↑ Sharma, R. S. (2005). Early Medieval Indian Society. Orient BlackSwan.
- ↑ Dumont (1980).
- ↑ Dirks, N. (2001). Castes of Mind. Princeton University Press.
- ↑ Flood, G. (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press.