সমললৈ যাওক

ভাটিয়লী

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা

ভাটিয়লী (বঙালী: ভাটিয়ালী) গান হ'ল বাংলা লোকসংগীতৰ এক সুকীয়া ধাৰা, ইয়াক প্ৰধানকৈ বাংলাদেশৰ নদী বহুল অঞ্চল আৰু ভাৰতৰ পশ্চিম বংগত গোৱা হয়।[1] ‘ভাটিয়ালী’ শব্দটো বাংলা শব্দ “ভাটা”ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ নদী বা সাগৰৰ জলস্তৰৰ নিম্নগতিপ্ৰৱাহ বা তললৈ যোৱা। সাধাৰণত নাৱৰীয়া বা মল্লাহসকলে‍ নদীত নাও চলোৱাৰ সময়ত ভাটিয়লী গান গায়।[1] এই গীতবোৰ মূলতঃ একক কণ্ঠত পৰিৱে‍শন কৰা হয় আৰু মানুহৰ জীৱনৰ অনুভূতি আৰু প্ৰকৃতিৰ সৈতে গভীৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে; ভাটিয়লী গীতত মানুহৰ বিৰহ-বেদনা, স্মৃতি আৰু প্ৰকৃতিক উপলব্ধি কৰাৰ অনুভূতি প্ৰকাশিত হয়।[2]

সংজ্ঞা আৰু বৈশিষ্ট্য

[সম্পাদনা কৰক]

ভাটিয়লী বাংলা লোকগীতৰ এক বিশেষ শাখা, নদী-পাৰাপাৰকাৰী সমাজ-সংস্কৃতিৰ সৈতে‍ এই গীত গভীৰভাৱে সম্পৰ্কিত। ই কোনো আনুষ্ঠানিক শাস্ত্ৰীয় সংগীতদ্বাৰা প্ৰভাবিত নহয়, বৰং সাধাৰণ মানুহৰ আৱেগৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত বহিৰ্প্ৰকাশ।[3][4] ভাটিয়লী গানৰ কথাত নদী আৰু নাৱক ৰূপক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি‍ জীৱন-জীৱিকাৰ সংগ্ৰাম, আনন্দ-বেদনা, প্ৰেম-বিচ্ছেদ ইত্যাদি বিষয়বোৰ তুলি ধৰা হয়।[5] সাধাৰণতে এই গানবোৰৰ ভাষা আঞ্চলিক উপভাষাত সহজ আৰু সৰল শব্দচয়নযুক্ত। ভাটিয়লীক বাংলা লোকসংগীতৰ বিষয়ভিত্তিক শ্ৰেণীবিভাগ অনুযায়ী ‘প্ৰকৃতিতত্ত্ব’ ধাৰাৰ গান হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়, য'ত দেহতত্ত্ব আৰু ঈশ্বৰতত্ত্ব ধৰণৰ দৰ্শনৰ লগতে‍ প্ৰাকৃতিক ভাবনা প্ৰধান প্ৰেৰণা হিচাপে‍ থাকে।[6][7]

উৎপত্তি আৰু ইতিহাস

[সম্পাদনা কৰক]

ভাটিয়লী গানৰ উৎপত্তি হৈছে‍ পূৰ্ববঙ্গৰ নদীকেন্দ্ৰিক অঞ্চলবোৰত। বিশেষকৈ‍ বাংলাদেশৰ ভাটি অঞ্চল (নদীৰ নিম্নগতিৰ নিম্নাঞ্চল) আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ তীৰৱৰ্তী ময়মনসিংহ অঞ্চল ভাটিয়লীৰ সম্ভাৱ্য উৎপত্তিস্থল বুলি‍ গৱেষকসকলে‍ মত আগ বঢ়াইছে।[6] ঐতিহ্যগতভাৱে নাৱৰীয়াসকলে‍ ভাটাৰ সময়ত নিম্নগামী সোঁতত নাও বাই বাই এই গান গাই নিজৰ নিঃসঙ্গতা আৰু অনুভূতি প্ৰকাশ কৰিছিল। ই মানুহৰ মুখে মুখে প্ৰচলিত হৈ আহি‍ছিল আৰু দীৰ্ঘকাললৈকে লিখিত আকাৰত বিশেষভাৱে লিপিৱদ্ধ হোৱা নাছিল। কুৰি‍ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধত ভাটিয়লী গান সংগ্ৰহ আৰু লিপিৱদ্ধ কৰাৰ কাম আৰম্ভ হয় আৰু গ্ৰামাঞ্চলৰপৰা আহি‍ নগৰৰ ৰেডিঅ'ত প্ৰচাৰ লাভ কৰে।[8] ১৯৩০ চনৰপৰা ১৯৫০ চনৰ সময়ছোৱাক ভাটিয়লীৰ স্বৰ্ণযুগ বুলি‍ অভিহিত কৰা হয়; এই সময়ছোৱাত মিৰাজ আলী, উকীল মুনশী, ৰছিদ উদ্দিন, জালাল খান, জং বাহাদুৰ, শ্বাহ আব্দুল কৰিম, উমেদ আলীৰ দৰে লোকগীতৰ সাধকে অসংখ্য ভাটিয়লী গান ৰচনা আৰু সংকলন কৰে। তেওঁলোকৰ অৱদানৰ ফলত ভাটিয়লী বাংলা লোকসঙ্গীতৰ ভাণ্ডাৰ সমৃদ্ধ হ'ল আৰু গ্ৰামীণ সীমা অতিক্ৰমি‍ সাধাৰণ জনতাৰ মাজত জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিলে।[6]

মূল উপাদান আৰু সুৰৰ ধৰণ

[সম্পাদনা কৰক]

ভাটিয়লী গানৰ সুৰ আৰু সুৰ বন্ধনত কিছু সুকীয়া বৈশিষ্ট্য লক্ষ্য কৰিব পাৰি। এই ধাৰাৰ গানবোৰ সাধাৰণতে তাল-লয়ৰফালৰপৰা ধীৰগতিৰ আৰু অপ্ৰথাগত; তথাপি ইয়াত সুৰৰ মাধুৰ্য আৰু গভীৰতাই অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ভাটিয়লী গান সাধাৰণতে উচ্চ স্বৰৰ সপ্তকত আৰম্ভ হৈ‍ লাহে লাহে মধ্য আৰু তলৰ স্বৰলৈ নামি আহে।[9] গানবোৰত তান বা দীৰ্ঘায়িত সুৰৰ ব্যৱহাৰ বেছি‍ থাকে য'ত গভীৰ আৱেগ প্ৰকাশ পায়।[9] দলীয় কণ্ঠৰ পৰিৱৰ্তে একক কণ্ঠত গোৱা ভাটিয়লীতে গায়কৰ ব্যক্তিগত অনুভূতিৰ প্ৰকাশ স্পষ্ট হয় আৰু শ্ৰোতাৰ হৃদয়ত প্ৰভাৱ পেলাবলৈ‍ সক্ষম হয়।[9] ভাটিয়লী গানৰ কথাৰ ৰূপক অৰ্থবহ আৰু আৱেগঘন; ইয়াত নদীৰ প্ৰৱাহ, নাও, নাৱৰীয়া ইত্যাদি‍ উপমাৰ মাধ্যমেৰে মানৱ জীৱনৰ অনিশ্চয়তা, বিচ্ছেদ, ঐহিত্য আৰু প্ৰকৃতিৰ ৰূপৰস তুলি ধৰা হয়।[10] কেতিয়াবা অলৌকিক বিশ্বাস বা আধ্যাত্মিক চিন্তাও প্ৰকাশ পায় যদিও সকলোবোৰ পৰিৱেশ আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰেক্ষাপটত উপস্থাপন কৰা হয়। সুৰৰ ক্ষেত্ৰত ভাটিয়লী গানৰ বিকাশ কিছুমান বিশেষ ৰাগৰ সুৰৰ আৰ্হি অনুসৰণ কৰি হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয় আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ৰাগকো এই লোকসংগীতৰ সুৰে‍ প্ৰভাৱি‍ত কৰিছে।[9] উদাহৰণস্বৰূপে, উত্তৰ ভাৰতীয় কিছুমান ৰাগৰ সুৰত ভাটিয়লী সুৰৰ প্ৰভাৱ পৰিলক্ষিত হয় বুলি গৱেষণাত উল্লেখ কৰা হৈছে।[9]

বিখ্যাত গীতিকাৰ, সুৰকাৰ আৰু শিল্পী

[সম্পাদনা কৰক]

বহু লোকগীতৰ গায়ক, সুৰকাৰ, সংগ্ৰাহকে ভাটিয়লী গানৰ ধাৰাটোক সমৃদ্ধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। ঊনৈছ আৰু কুৰি শতিকাৰ সন্ধিক্ষণত মিৰাজ আলী, উকীল মুনছি, ৰছিদ উদ্দিন, জালাল খান, জং বাহাদুৰ, শ্বাহ আব্দুল কৰিম, উমেদ আলী আদি ব্যক্তিত্বই গ্ৰাম্যাঞ্চল ভ্ৰমণ কৰি ভাটিয়লী গান সংগ্ৰহ আৰু সুৰ সংকলন কৰিছিল। তেওঁলোকে ৰচনা আৰু সংগ্ৰহ কৰা গীতসমূহে এই ধাৰাটোৰ মৌলিক ৰূপ গঠন কৰিছিল। জনপ্ৰিয় লোকগীতৰ গায়ক আব্বাছ উদ্দিন আহমেদ ভাটিয়লী গান নগৰীয়া শ্ৰোতাৰ মাজলৈ লৈ যোৱাৰ ক্ষেত্ৰত আগৰণুৱা আছিল; তে‍ওঁ “আমায় ভাছাইলি ৰে, আমায় ডুবাইলি ৰে” সহ বহু ভাটিয়লী গান গাই ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰিছিল আৰু এই লোকগীতৰ ধাৰাক সৰ্বজনৰ সমুখত পৰিচিত কৰে তুলিছিল৷ লোককবি জাছিম উদ্দিনে ৰচনা কৰা এই গীতটোৱে আব্বাছুদ্দিনৰ কণ্ঠত বিশেষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰাৰ লগতে বাংলা লোকসংগীতৰ ইয়াক এক অমূল্য সম্পদ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। মালয় গাংগুলী আৰু বাৰি ছিদ্দিকিৰ দৰে শিল্পীয়েও ভাটিয়লীৰ পৰম্পৰাগত শৈলীক আধুনিক কালত আগবঢ়াই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে; ২০০০ চনৰ দশকটোত তেওঁলােকে ভাটিয়লী গানৰ প্ৰধান গায়ক হিচাপে পৰিচিতি লাভ কৰে।

প্ৰসিদ্ধ ভাটিয়লী

[সম্পাদনা কৰক]

বিভিন্ন সময়ত বহু হৃদয় স্পৰ্শ কৰা ভাটিয়লী গান ৰচিত আৰু পৰিৱেশিত হৈছে‍, যিবোৰ আজিও জনপ্ৰিয়। তলত কেইটামান প্ৰসিদ্ধ ভাটিয়লী গানৰ উদাহৰণ উল্লেখ কৰা হ'ল:

  • আমায় ভাছাইলি ৰে, আমায় ডুবাইলি ৰে – ক্লাছি‍ক ভাটিয়লী গান; কবি জছিম উদ্দিনে ৰচনা কৰা এই গীতটোৱে আব্বাছ উদ্দিনৰ কণ্ঠত বিশেষ খ্যাতি অৰ্জন কৰিছিল। নদীৰ পানীত ওপঙি থকা জীৱনৰ উপমাৰ বাবেই এই গীতটো বংগৰ লোকসঙ্গীতৰ চোতালত অমৰ হৈ আছে।
  • নাও ছাড়িয়া দে ৰে – পৰম্পৰাগত ভাটিয়লী শৈলীৰ আন এক জনপ্ৰিয় গীত। নদীপথত জীৱন-যাত্ৰাৰ অনিশ্চয়তা আৰু আশা-নিৰাশাৰ কথা এই গানত প্ৰতিফলিত হয়। আব্বাছ উদ্দিনকে ধৰি বহু লোকগীতৰ গায়কে এই গীতটি গাই দৰ্শকক মোহিত কৰিছে।
  • পদ্মাৰ ঢেউ ৰে – ভাটিয়লী শৈলীত ৰচিত এটি নজৰুলসঙ্গীত। কবি কাজী নজৰুল ইছলামৰ এই বিচ্ছেদধৰ্মী গানটো দাদৰা তালত সুৰাৰোপিত আৰু ১৯৪০-ৰ দশকত শচীন দেৱবৰ্মনৰ কণ্ঠত ৰেকৰ্ডিং কৰাত ই জনপ্ৰিয় হৈ উঠে। নদীৰ ঢৌৰ মাজেৰে হৃদয়ৰ শূন্যতা আৰু আপোনজনৰ বিচ্ছেদৰ যন্ত্ৰণা এই গীতটোত প্ৰকাশ পাইছে।

আধুনিক যুগত ভাটিয়লীৰ প্ৰভাৱ আৰু ব্যৱহাৰ

[সম্পাদনা কৰক]

আধুনিক যুগত ভাটিয়লী গান কেৱল লোকায়ত পৰিৱেশতেই সীমাৱদ্ধ হৈ থকা নাই বৰঞ্চ বিভিন্ন মাধ্যমৰ যোগেদি নতুন ধৰণেৰে উপস্থাপিত হৈছে। ৰেডিঅ’ আৰু টেলিভিছনৰ সুবাদত ভাটিয়লী নগৰৰ শ্ৰোতাসকলৰ মাজতো পৰিচিত হৈ উঠি‍ছে‍ আৰু বহু আধুনিক বাংলা গান আৰু চলচ্চিত্ৰৰ সঙ্গীতত ভাটিয়লীৰ সুৰৰ অনুপ্ৰেৰণা লক্ষ্য কৰিব পাৰি। উদাহৰণ স্বৰূপে প্ৰখ্যাত সুৰকাৰ শচীন দেৱবৰ্মনে তেওঁৰ ৰচনাসমূহত পূৰ্ববংগৰ ভাটিয়লী সুৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু বহু বাংলা আৰু হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ গীতলৈ তেওঁ নাৱৰীয়া গীতৰ পৰিৱে‍শ কঢ়িয়াই আনিছিল।[11] শেহতীয়াকৈ আন্তৰ্জাতিক মঞ্চতো ভাটিয়লী গীতৰ উন্মেষ ঘটিছে। ভাৰতৰ পশ্চিমবঙ্গৰ শিল্পী সৌৰভ মণিয়ে ভাটিয়লী গানৰ এক ভিন্নধৰ্মী আঞ্চলিক শৈলী আৱিষ্কাৰ কৰি মূলধাৰাৰ সৈতে মিলাইছে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত এই ধাৰাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে। ২০১১ চনত তেওঁ এমটিভি ক'ক ষ্টুডিঅ'ত বিৰল ভাটিয়লী গীত "ছাৰা ৰাত নৌকা বাইয়া" পৰিৱেশন কৰে, য'ত বলীউডৰ গায়ক শ্বানে তেওঁৰ সৈতে "অ মাঝি ৰে"ত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। এইদৰে ভাটিয়লী গান সমসাময়িক সংগীত চৰ্চাত নতুন প্ৰজন্মৰ শ্ৰোতাৰ মাজলৈ গৈ বংগৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ বাহক হিচাপে বিশ্ব মঞ্চত স্বীকৃতি লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

শৈক্ষিক আৰু ঐতিহাসিক গৱেষণা

[সম্পাদনা কৰক]

ভাটিয়লী গানৰ বি‍ষয়ে‍ শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু বিশ্লেষণ চলি আছে, ই এই লোক ধাৰাটোৰ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্য্যক উজ্জ্বল কৰি তুলিছে। গৱেষণাত ভাটিয়লী গানৰ পৰিৱেশ-বাস্তৱতা আৰু প্ৰকৃতিসংযোগৰ দিশটোক বিশেষভাৱে আলোকপাত কৰা হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, এক অধ্যয়নত ভাটিয়লীক "নদীৰ পাৰৰ ছন্দময় স্মৃতিসম্ভাৰ" বুলি অভিহিত কৰা হৈছে, এই ধাৰাটোৰ গীতসমূহক নদীকেন্দ্ৰিক জীৱনৰ প্ৰতিফলন বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।[12][13] আন এক অধ্যয়নত ভাটিয়লী সুৰৰ গঠন বিশ্লেষণ কৰি দেখা গৈছে যে সাধাৰণতে ইহঁত উচ্চ স্বৰত আৰম্ভ হৈ‍ ক্ৰমান্বয়ে তললৈ নামি আহে আৰু অত্যধিক ছন্দবিহীনভাৱে আৱেগিক সুৰৰ প্ৰৱাহত গুৰুত্ব দিয়ে। আন এক গৱেষণাৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে উত্তৰ ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ কিছুমান ৰাগ ভাটিয়লী সুৰৰদ্বাৰা প্ৰভাৱিত, অৰ্থাৎ ভাটিয়লীৰ অৱদান লোকসংগীতৰপৰা শাস্ত্ৰীয় সংগীতলৈকে বিস্তৃত।[14] ঐতিহাসিকভাৱে ভাটিয়লী গানক বাংলা লোকসাহিত্য আৰু সংগীত পৰম্পৰাৰ মূল ভিত্তি হিচাপেও চিনাক্ত কৰা হৈছে; গ্ৰাম্য সংস্কৃতিৰ ওপৰত ইয়াৰ ব্যাপক প্ৰভাৱ আৰু নগৰীয়া সংস্কৃতিত ইয়াৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ বিষয়ে বিদ্বান মহলত আলোচনা হৈছে। বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধৰ পাছৰ সাংস্কৃতিক নৱ-জাগৰণ কালত ভাটিয়লীকে ধৰি লোকসংগীতৰ সংৰক্ষণ আৰু চৰ্চাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। বৰ্তমান বিভিন্ন সংগীত উৎসৱ, অকাডেমি‍, সংবাদ মাধ্যমত ভাটিয়লী গানৰ বিষয়ে‍ গৱেষণা আৰু তথ্যচৰ্চা অব্যাহত আছে, যিয়ে এই অমূল্য লোক পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰাত সহায়ক ভূমিকা পালন কৰি আছে।[14][15]

তথ্য সংগ্ৰহ

[সম্পাদনা কৰক]
  1. ↑ 1.0 1.1 Matin, Abdul. "Culture and Tradition of Bhatiyali of Bengal: Sekal and Ekal". An International Multilingual Journal for Arts and Humanities খণ্ড 2 (4): 90. https://www.researchgate.net/publication/371439852. 
  2. ↑ Mukherjee, Sreya. "Harmony of Riverine Rhythms: A Study of Traditional Ecological Episteme in the Melodic Memoryscape of the Folk Ballads of Bengal". Perspec/Ves - A Peer-Reviewed, Bilingual, Interdisciplinary e-Journal খণ্ড 4. https://perspectives-jdmc.in/wp-content/uploads/pdf/issue4/Article-4-Harmony-of-Riverine-Rhythms.pdf. 
  3. ↑ "Bhatiali – Music of the River Communities" (en-US ভাষাত). 2025-04-20. https://www.bangladesh.com/blog/bhatiali-music-of-the-river-communities/#:~:text=What%20makes%20folk%20music%20different,along%20the%20rivers%20of%20Bangladesh. 
  4. ↑ "Bhatiali – Music of the River Communities" (en-US ভাষাত). 2025-04-20. https://www.bangladesh.com/blog/bhatiali-music-of-the-river-communities/#:~:text=on%20life,integral%20feature%20of%20their%20lives. 
  5. ↑ "Bhatiali – Music of the River Communities" (en-US ভাষাত). 2025-04-20. https://www.bangladesh.com/blog/bhatiali-music-of-the-river-communities/#:~:text=Based%20upon%20their%20lives%20on,of%20Bhatiali%20remains%20the%20same. 
  6. ↑ 6.0 6.1 6.2 Kumara, Chandana ruwan. "Influence of Bhatiyali folk songs of Bengal on North Indian Classical Music (Raga system)". Academia.edu. https://www.academia.edu/18549134. 
  7. ↑ Kumara, Chandana ruwan. "Influence of Bhatiyali folk songs of Bengal on North Indian Classical Music (Raga system)". Academia.edu. https://www.academia.edu/18549134. 
  8. ↑ "SD Burman: The inimitable composer" (en ভাষাত). The Daily Star. 2025-04-20. https://www.thedailystar.net/news-detail-143301#:~:text=maintained%20a%20friendly%20relationship,Geeta%20Dutt%20and%20Kishore%20Kumar. 
  9. ↑ 9.0 9.1 9.2 9.3 9.4 Matin, Abdul. (2023). Culture and Tradition of Bhatiyali of Bengal: Sekal and Ekal. 02. 90-98.
  10. ↑ "Bhatiali – Music of the River Communities" (en-US ভাষাত). 2025-04-20. https://www.bangladesh.com/blog/bhatiali-music-of-the-river-communities/#:~:text=Based%20upon%20their%20lives%20on,of%20Bhatiali%20remains%20the%20same. 
  11. ↑ "SD Burman: The inimitable composer" (en ভাষাত). The Daily Star. 2025-04-20. https://www.thedailystar.net/news-detail-143301#:~:text=maintained%20a%20friendly%20relationship,Geeta%20Dutt%20and%20Kishore%20Kumar. 
  12. ↑ Chowdhury, Rumana. "Bangladeshi Folk Songs: A 'Nation-Thing'". International Journal of Research and Innovation in Social Science খণ্ড 6 (3): 536–540. https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/95645195/536-540-libre.pdf?1670872504=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBangladeshi_Folk_Songs_A_Nation_Thing.pdf&Expires=1743364183&Signature=SdQ1ZofVQqHaLnghKaG9EC5zYI89xd8EUYWuEd~D4ZiedMxIAihc8IaHM1JmQWuh7kepBEGxwMDoWnJDfA~up8EfFN~a5M-1Rn4fpzDHCzVr3auFjbqY~EOPsuHw6jTo55~uzkAWdIqJD3bnacXT2gC~m6z~WO3qO60~Lb5K5LDm3S-dRZA-gn0X3HA-Ef2AsnAsaaDa~MJlKzJ3XHRZBg8FP3plar7vo86CWPeLIXQd4gYlRxgN521CkP43kU94aYgbEpXkLfLyVC1nokrUhZkkMrC2haGLVyuwm7g8eg3Stk~~HwEJTBZokLi4SED-dOu1hkCt4X0vMrUSCVfDrA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA. 
  13. ↑ Mukherjee, Sreya. "Harmony of Riverine Rhythms: A Study of Traditional Ecological Episteme in the Melodic Memoryscape of the Folk Ballads of Bengal". Perspec/Ves - A Peer-Reviewed, Bilingual, Interdisciplinary e-Journal খণ্ড 4. https://perspectives-jdmc.in/wp-content/uploads/pdf/issue4/Article-4-Harmony-of-Riverine-Rhythms.pdf. 
  14. ↑ 14.0 14.1 Matin, Abdul. (2023). Culture and Tradition of Bhatiyali of Bengal: Sekal and Ekal. 02. 90-98.
  15. ↑ Chowdhury, Rumana. "Bangladeshi Folk Songs: A 'Nation-Thing'". International Journal of Research and Innovation in Social Science খণ্ড 6 (3): 536–540. https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/95645195/536-540-libre.pdf?1670872504=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBangladeshi_Folk_Songs_A_Nation_Thing.pdf&Expires=1743364183&Signature=SdQ1ZofVQqHaLnghKaG9EC5zYI89xd8EUYWuEd~D4ZiedMxIAihc8IaHM1JmQWuh7kepBEGxwMDoWnJDfA~up8EfFN~a5M-1Rn4fpzDHCzVr3auFjbqY~EOPsuHw6jTo55~uzkAWdIqJD3bnacXT2gC~m6z~WO3qO60~Lb5K5LDm3S-dRZA-gn0X3HA-Ef2AsnAsaaDa~MJlKzJ3XHRZBg8FP3plar7vo86CWPeLIXQd4gYlRxgN521CkP43kU94aYgbEpXkLfLyVC1nokrUhZkkMrC2haGLVyuwm7g8eg3Stk~~HwEJTBZokLi4SED-dOu1hkCt4X0vMrUSCVfDrA__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA. 
"https://as.wikipedia.org/w/index.php?title=ভাটিয়লী&oldid=549530"ৰ পৰা অনা হৈছে