ভাৰত অধিৰাজ্য

ভাৰতীয় সংঘ
ভাৰতীয় সংঘ
	১৯৪৭–১৯৫০
	পতাকা Emblem
	Claimed territory
ৰাজধানী	নতুন দিল্লী
Demonym(s)	ভাৰতীয়
Government	Federal parliamentary constitutional monarchy
Monarch
• 1947–1950	George VI
Governor-General
• 1947–1948	লৰ্ড মাউণ্টবেটেন
• 1948–1950	চি. ৰাজাগোপালাচাৰী
Prime Minister
• 1947–1950	জৱাহৰলাল নেহৰু
বিধানমণ্ডল	Constituent Assembly
ইতিহাস
• স্বাধীনতা	১৫ আগষ্ট ১৯৪৭
• গণতান্ত্ৰিক সংবিধান গ্ৰহণ কৰা হয়	২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০
মাটিকালি
	{{convert/numdisp/fracএক্সপ্ৰেছন ত্ৰুটী: অপৰিচিত বিৰামচিহ্ন কেৰেক্টাৰ "" \|3159814\|এক্সপ্ৰেছন ত্ৰুটী: অপৰিচিত বিৰামচিহ্ন কেৰেক্টাৰ ""\|এক্সপ্ৰেছন ত্ৰুটী: অপৰিচিত বিৰামচিহ্ন কেৰেক্টাৰ ""\|3159814}} বৰ্গ কি.মি. (এক্সপ্ৰেছন ত্ৰুটী: অবাঞ্চিত < অপাৰেটৰ বৰ্গ মাইল)
জনসংখ্যা
•	360,185,000 (estimated)

ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়া, বিধিগত নাম ভাৰতীয় সংঘ,^[7] ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টৰপৰা ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ ভিতৰত বিদ্যমান ব্ৰিটিছ কমনৱেলথ অৱ নেচনছৰ এক স্বতন্ত্ৰ ডমিনিয়ন।^[8] স্বাধীনতা লাভৰ আগলৈকে ভাৰতত যুক্তৰাজ্যই অনানুষ্ঠানিক সাম্ৰাজ্য হিচাপে শাসন কৰিছিল। ব্ৰিটিছ ৰাজ আৰু কেতিয়াবা ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্য বুলিও কোৱা এই সাম্ৰাজ্যখন সামূহিকভাৱে ব্ৰিটিছ ভাৰত বুলি কোৱা অঞ্চলসমূহেৰে গঠিত আছিল, যিবোৰ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰিচালনা কৰিছিল আৰু যিবোৰ অঞ্চলক ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰ বুলি কোৱা হয়, যিবোৰ অঞ্চল ভাৰতীয় শাসকসকলে সৰ্বোচ্চ ব্যৱস্থাৰ অধীনত ব্ৰিটিছৰ সপক্ষে শাসন কৰিছিল। ভাৰতীয় স্বাধীনতা আইন ১৯৪৭ গৃহীত হোৱাৰ লগে লগে ভাৰতীয় ডমিনিয়ন আনুষ্ঠানিক হয়। এই একেখন আইনেই ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ দুটা অঞ্চলৰদ্বাৰা গঠিত স্বতন্ত্ৰ ডমিনিয়ন অৱ পাকিস্তানো আনুষ্ঠানিক কৰি তুলিছিল যিসমূহ বৰ্তমান পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশ নামে পৰিচিত। ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়াক সাধাৰণ ভাষাত "ভাৰত" বুলিও কোৱা হৈছিল, কিন্তু ই ব্ৰিটিছ ভাৰতৰপৰা পৃথক আছিল। বৃটিছ ভাৰতৰ তুলনাত ই ভৌগোলিকভাৱে সৰু আৰু স্বাধীন:পূৰ্বৰ ভূ-খণ্ডৰ বৃহৎ অংশৰ এটা ভাগে এতিয়া নতুনকৈ সৃষ্টি হোৱা সুকীয়া পাকিস্তানৰ ডমিনিয়ন গঠন কৰে। এই আইনখনৰ অধীনত ৰজা নতুন ডমিনিয়নৰ অধিকাৰত ৰজা হৈয়েই থাকিল যদিও ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নিজৰ পূৰ্বৰ ভূ-খণ্ডসমূহ শাসনৰ সকলো দায়িত্ব এৰি দিলে। ব্ৰিটিছ চৰকাৰেও পূৰ্বে অঞ্চলটোৰ ভিতৰৰ ৫০০ৰো অধিক ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰৰ শাসকসকলৰ সৈতে কৰা সন্ধিৰ অধিকাৰ আৰু বাধ্যবাধকতা বাতিল কৰিছিল, আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকক ভাৰত বা পাকিস্তানৰ সৈতে ৰাজনৈতিক সংঘত যোগদান কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। সেই অনুসৰি ব্ৰিটিছ ৰজাৰ ৰাজত্বকালীন উপাধিসমূহৰ ভিতৰত এটা "ভাৰতৰ সম্ৰাট" উপাধিৰ ব্যৱহাৰ ত্যাগ কৰা হয়।^[9]

ভাৰত বিভাজনৰ পিছত ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়াৰ অস্তিত্ব গঢ় লৈছিল। ইয়াৰ সৃষ্টিৰ পূৰ্বে অৱশ্যে সুদীৰ্ঘকাল ভাৰতক শাসন কৰা বৃটিছ শক্তিক ওফৰাবলৈ এটা অগ্ৰণী আৰু প্ৰভাৱশালী ঔপনিৱেশিক বিৰোধী জাতীয়তাবাদী আন্দোলন হৈছিল। ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ দুয়োজন সদস্য বল্লভভাই পেটেলক উপ-প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে লৈ জৱাহৰলাল নেহৰুৰ অধীনত নতুন সংঘৰ প্ৰথমখন চৰকাৰ গঠন হয়। ভাৰতৰ শেষ ভাইচৰয় হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা লৰ্ড মাউণ্টবেটেনে ১৯৪৭ চনৰ আগষ্টৰপৰা ১৯৪৮ চনৰ জুন মাহলৈকে স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল হিচাপে আছিল; তেওঁৰ ঠাইত চি ৰাজগোপালাচাৰীক নিযুক্তি দিয়া হয়।

বিভাজনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ধৰ্মীয় হিংসা বহুলাংশে মহাত্মা গান্ধীৰ প্ৰচেষ্টাত অতি সোনকালে হ্ৰাস পায়; কিন্তু হিন্দু মৌলবাদীসকলৰ মাজত তেওঁৰ প্ৰতি ক্ষোভ বাঢ়ি আহিছিল আৰু শেষত তেওঁ জীৱন হেৰুৱাবলগীয়া হৈছিল। ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰসমূহক নতুন ভাৰতত একত্ৰিত কৰাৰ দায়িত্ব পেটেলৰ হাতত পৰিল। ১৯৪৭ চনৰ বাকী সময়ছোৱা আৰু ১৯৪৮ চনৰ ভাল অংশলৈকে চলি থকা সংহতি প্ৰৰোচনাৰদ্বাৰা, আৰু মাজে মাজে ভাবুকিৰদ্বাৰা সম্পন্ন কৰা হৈছিল। জুনাগড় ৰাজ্য, হায়দৰাবাদ ৰাজ্য, আৰু বিশেষকৈ, কাশ্মীৰ আৰু জম্মু, শেষৰখনে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত যুদ্ধৰ সূচনা কৰি আজিলৈকে চলি থকা বিবাদৰ সৃষ্টি কৰে।

ইউনিয়ন/ডমিনিয়নৰ অস্তিত্বৰ সময়ত ভাৰতীয় গণৰাজ্যৰ নতুন সংবিধানৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ বহুলাংশে ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ শেষ সংবিধান ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল^[10] কিন্তু ইয়াত আমেৰিকাৰ সংবিধানৰ লগতে আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ কিছুমান উপাদানো প্ৰতিফলিত হৈছিল। নতুন সংবিধানে অস্পৃশ্যতা বিলুপ্ত কৰি আৰু জাতিগত পাৰ্থক্যক স্বীকৃতিহীন কৰি ভাৰতৰ অতীতৰ কিছুমান দিশ অস্বীকাৰ কৰিছিল।

এই সময়ছোৱাত ব্ৰিটিছ ভাৰত বিভাজনৰ লগত হোৱা জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ নথিভুক্ত কৰাৰ এক বৃহৎ প্ৰচেষ্টা চলোৱা হৈছিল। বেছিভাগ জনগাঁথনিবিদৰ মতে, বিভাজনৰ শৰণাৰ্থী হিচাপে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত ১৪ৰপৰা ১ কোটি ৮০ লাখ লোকে স্থানান্তৰিত হৈছিল আৰু ১০ লাখৰো অধিক লোকৰ মৃত্যু হৈছিল। ভাৰতত প্ৰচলিত দৰিদ্ৰতাৰ নথিভুক্ত কৰাৰ বাবেও এক বৃহৎ প্ৰচেষ্টা চলোৱা হৈছিল। ১৯৪৯ চনত চৰকাৰে নিযুক্তি দিয়া এখন কমিটীয়ে, এজন ভাৰতীয়ৰ বাৰ্ষিক গড় আয় ৫০ লাখ টকা বুলি অনুমান কৰিছিল। ২৬০ (বা ৫৫ ডলাৰ; ২০২৩ চনত হয়তো ২৮,৭২০ টকাৰ সমতুল্য), বহুতে সেই পৰিমাণৰ বহু কম উপাৰ্জন কৰে। চৰকাৰে জনসংখ্যাৰ মাজত সাক্ষৰতাৰ মাত্ৰা কম হোৱাৰ সন্মুখীন হৈছিল: ১৯৫১ চনৰ ভাৰতৰ লোকপিয়লত ইয়াৰ সংখ্যা পুৰুষৰ বাবে ২৩.৫৪% আৰু মহিলাৰ বাবে মাত্ৰ ৭.৬২% বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰেও মহিলাৰ মৰ্যাদা উন্নত কৰাৰ কাম আৰম্ভ কৰে, যিয়ে অৱশেষত ১৯৫০ চনৰ মাজভাগত হিন্দু সংহিতা বিধেয়ক গৃহীত হোৱাৰ লগে লগে কিছু ফল দিলে, পিতৃবংশৰ অনুসৰণ, বৈবাহিক পৰিত্যাগ আৰু বাল্যবিবাহক নিষিদ্ধ কৰি (যদিও তাৰ পিছত বছৰ বছৰ ধৰি এই নিষেধাজ্ঞা ফাঁকি চলি থাকিল)। ভাৰতৰ আধিপত্য ১৯৫০ চনলৈকে চলিছিল, সেই সময়ত ভাৰত ৰাষ্ট্ৰপতি ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে লৈ কমনৱেলথৰ ভিতৰত গণৰাজ্যত পৰিণত হয়।^[11]

ইতিহাস

পটভূমি: ১৯৪৬ চন

মূল প্ৰবন্ধ: ভাৰত বিভাজন

১৯২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ প্ৰধান নেতা হৈ পৰিছিল।^[12] মহাত্মা গান্ধীৰ নেতৃত্বত কংগ্ৰেছে ভাৰতক যুক্তৰাজ্যৰ হাতৰ পৰা স্বাধীনতালৈ লৈ যাব ধৰিছিল,^{[টোকা 4]}^[13]^{[টোকা 5]}^[14] আৰু ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্যান্য ঔপনিৱেশিক বিৰোধী জাতীয়তাবাদী আন্দোলনসমূহক শক্তিশালীভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।^{[টোকা 6]}^[15] ধৰ্মীয় বহুত্ববাদৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি স্বাধীন ভাৰতৰ কংগ্ৰেছৰ দৃষ্টিভংগীক ১৯৪০ চনৰ আৰম্ভণিতে সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ আৰু মহম্মদ আলী জিন্নাৰ নেতৃত্বত গঢ় লৈ উঠা নতুন মুছলমান জাতীয়তাবাদে প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল, যিয়ে ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ মুছলমানসকলৰ বাবে পৃথক গৃহভূমিৰ দাবী কৰিছিল।^[16]

১৯৪৫ চনত ব্ৰিটেইনৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত লেবাৰ পাৰ্টিয়ে জয়লাভ কৰে। ক্লিমেণ্ট এটলিৰ নেতৃত্বত ষ্টাফৰ্ড ক্ৰিপছ আৰু লৰ্ড পেথিক-লৰেন্সৰ সৈতে কেবিনেটত থকা এখন চৰকাৰে শপত গ্ৰহণ কৰে। এটলীকে ধৰি নতুন চৰকাৰৰ বহুতেই ভাৰতৰ অনা-ঔপনিবেশিকৰণক সমৰ্থন কৰাৰ এক দীঘলীয়া ইতিহাস আছিল। ১৯৪৬ চনৰ শেষৰ ফালে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ ফলত ক্লান্ত হৈ পৰা লেবাৰ চৰকাৰ, ইয়াৰ ৰাজকোষ আৰু জনসংখ্যা,^[17]^[18] ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ অন্ত পেলোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয় আৰু ১৯৪৭ চনৰ আৰম্ভণিতে ব্ৰিটেইনে ১৯৪৮ চনৰ জুন মাহৰ ভিতৰত ক্ষমতা হস্তান্তৰ কৰাৰ উদ্দেশ্য ঘোষণা কৰে।^[19]

ইয়াৰ আগতে ১৯৪৬ চনত ভাৰতত নিৰ্বাচন আহ্বান কৰা হৈছিল।^[20] এঘাৰখন প্ৰদেশৰ ভিতৰত আঠখন প্ৰদেশত কংগ্ৰেছে নিৰ্বাচনী জয়লাভ কৰিছিল।^[21] কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ আলোচনা অৱশ্যে ভাৰতৰ বিভাজনৰ বিষয়টোক লৈ স্থবিৰ হৈ পৰে। ব্ৰিটিছ ভাৰতত মুছলমান গৃহভূমিৰ দাবীক শান্তিপূৰ্ণভাৱে উজ্জ্বল কৰি তোলাৰ উল্লেখিত লক্ষ্যৰে জিন্নাই ১৯৪৬ চনৰ ১৬ আগষ্টক "ডাইৰেক্ট একচন ডে" ঘোষণা কৰে। পিছদিনা কলিকতাত হিন্দু-মুছলমান দাঙ্গা আৰম্ভ হয় আৰু দ্ৰুতগতিত সমগ্ৰ ভাৰতত বিয়পি পৰে। যদিও ভাৰত চৰকাৰ আৰু কংগ্ৰেছ দুয়োখনেই পৰিঘটনাৰ গতিপথত জোকাৰি গৈছিল, ছেপ্টেম্বৰ মাহত কংগ্ৰেছ নেতৃত্বাধীন অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰ স্থাপন কৰা হয় আৰু তাত জৱাহৰলাল নেহৰুক সংযুক্ত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়।^[22]

তথ্যসূত্ৰ

↑ ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ আগৰ দিনকেইটাত অশোকৰ সিংহৰ ৰাজধানী সাৰনাথএ ভাৰতীয় ডমিনিয়নৰ ৰাজ্যিক প্ৰতীক আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকা দুয়োটা সৃষ্টিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।^[1]^[2] ৰাজধানীৰ সিংহ আৰু ধৰ্মচক্ৰৰ আৰ্হিত এইবোৰ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াক গ্ৰহণ কৰাটোৱে ভাৰতক নৈতিক সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰতীক দিয়াৰ প্ৰয়াস গঠন কৰিছিল।^[1]^[3] ১৯৪৭ চনৰ ২২ জুলাইত জৱাহৰলাল নেহৰু, অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ মুৰব্বী আৰু পিছলৈ ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতীয় সংবিধান সভাত প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়, যাক ভাৰতীয় সংবিধান ৰচনাৰ দায়িত্ব দিয়া হয়। :^[1] "ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকাখন সমান অনুপাতত গভীৰ কেশৰ (কেছাৰী), বগা আৰু গাঢ় সেউজীয়াৰ অনুভূমিক ত্ৰিৰংগ হ’ব বুলি সংকল্প লোৱা হৈছে। বগা খণ্ডৰ মাজত চৰখাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবলৈ গাঢ় নীলা ৰঙৰ এটা চক্ৰ থাকিব লাগিব। চক্ৰৰ ডিজাইন হ’ব অশোকৰ সাৰনাথ সিংহৰ ৰাজধানীৰ এবাকাছত দেখা দিয়া চকা (চক্ৰ)ৰ। চক্ৰৰ ব্যাস পতাকাৰ বগা খণ্ডৰ প্ৰস্থৰ অনুমাণিক হ’ব লাগিব। পতাকাৰ প্ৰস্থ আৰু দৈৰ্ঘ্যৰ অনুপাত সাধাৰণতে ২:৩ হ’ব লাগে।" ^[1] যদিও বিধানসভাৰ কেইবাজনো সদস্যই ভাৰতৰ জাতীয় প্ৰতীকৰ বাবে পৃথক পৃথক অৰ্থ প্ৰস্তাৱ কৰিছিল, তথাপি নেহৰুৱে প্ৰকাশ কৰা অৰ্থই প্ৰাধান্য লাভ কৰিছিল।^[1] ১৯৪৭ চনৰ ১১ ডিচেম্বৰত সংবিধান সভাই এই প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে।^[1]
নেহৰুৱে অশোকৰ ইতিহাসৰ সৈতে ভালদৰে পৰিচিত আছিল, তেওঁৰ এজন পিতৃৰ পৰা তেওঁৰ কন্যালৈ লিখা চিঠি আৰু ভাৰতৰ আৱিষ্কাৰ নামৰ গ্ৰন্থসমূহত এই বিষয়ে লিখিছিল।.^[1] ভাৰতৰ ধৰ্মসমূহৰ প্ৰধান সমসাময়িক দাৰ্শনিক সৰ্বেপল্লী ৰাধাকৃষ্ণনেও বাছনিৰ ক্ষেত্ৰত নেহৰুক পৰামৰ্শ দিছিল।^[1] ১৯৪৭ চনৰ ২৯ ডিচেম্বৰত ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়াৰ ৰাজ্যিক প্ৰতীকটো মন্ত্ৰীসভাই গ্ৰহণ কৰে, আৰু ভৱিষ্যতৰ তাৰিখৰ বাবে এটা ৰাষ্ট্ৰীয় মূলমন্ত্ৰৰ সংকল্প আঁতৰাই ৰখা হয়।^[4]
↑ নেহৰুৱে অশোকৰ ইতিহাসৰ সৈতে ভালদৰে পৰিচিত আছিল, তেওঁৰ এজন পিতৃৰ পৰা তেওঁৰ কন্যালৈ লিখা চিঠি আৰু ভাৰতৰ আৱিষ্কাৰ নামৰ গ্ৰন্থসমূহত এই বিষয়ে লিখিছিল।.^[1] ভাৰতৰ ধৰ্মসমূহৰ প্ৰধান সমসাময়িক দাৰ্শনিক সৰ্বেপল্লী ৰাধাকৃষ্ণনেও বাছনিৰ ক্ষেত্ৰত নেহৰুক পৰামৰ্শ দিছিল।^[1] ১৯৪৭ চনৰ ২৯ ডিচেম্বৰত ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়াৰ ৰাজ্যিক প্ৰতীকটো মন্ত্ৰীসভাই গ্ৰহণ কৰে, আৰু ভৱিষ্যতৰ তাৰিখৰ বাবে এটা ৰাষ্ট্ৰীয় মূলমন্ত্ৰৰ সংকল্প আঁতৰাই ৰখা হয়।^[4]
↑ "South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947"^[13]
↑ "The organization that led India to independence, the Indian National Congress, was established in 1885."^[14]
↑ "... anti-colonial movements ... which, like many other nationalist movements elsewhere in the empire, were strongly influenced by the Indian National Congress."^[15]

উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: <ref> টেগ্‌সমূহ "টোকা" নামৰ এটা গোটৰ বাবে আছে, কিন্তু তাৰ <references group="টোকা"/> টেগ্‌ পোৱা নগ'ল

1 2 3 4 5 6 7 8 Vajpeyi 2012, পৃষ্ঠা. 188– 189.
↑ Coningham & Young 2015, পৃষ্ঠা. 465.
↑ Asif 2020, পৃষ্ঠা. 31.
↑ Ministry of Home Affairs (29 December 1947), Press Communique, Press Information Bureau, Government of India, http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20804-BR/HOM-1947-12-30_116.pdf
↑ [[ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী] হিচাপে, ১৯৬৪লৈ
1 2 3 S. H. Steinberg, ed. (1950), The Statesman's Year-Book, 1950, প্ৰকাশক London: Macmillan and Co., Ltd, p. 137, https://archive.org/details/statesmansyearbo030477mbp/page/136/mode/2up
↑
- Winegard, Timothy C. (2011), Indigenous Peoples of the British Dominions and the First World War, Cambridge University Press, pp. 2, ISBN 978-1-107-01493-0, https://books.google.com/books?id=qzIw-c1YOAIC&pg=PA2, "প্ৰথম সামূহিক ব্যৱহাৰ ("ডমিনিয়ন" শব্দটোৰ) ঔপনিৱেশিক সন্মিলনত (১৯০৭ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা মে'লৈকে) হৈছিল যেতিয়া কানাডা আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াক এই উপাধি প্ৰদান কৰা হৈছিল। সেই বছৰৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত নিউজিলেণ্ড আৰু নিউফাউণ্ডলেণ্ডক এই পদবী প্ৰদান কৰা হয় আৰু ১৯১০ চনত দক্ষিণ আফ্ৰিকাক এই পদবী প্ৰদান কৰা হয়। যুদ্ধৰ আৰম্ভণিতে এইবোৰেই আছিল একমাত্ৰ ব্ৰিটিছ সম্পত্তি যিবোৰ ডমিনিয়ন হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। ১৯২২ চনত আইৰিছ ফ্ৰী ষ্টেটক ডমিনিয়নৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়, তাৰ পিছত ১৯৪৭ চনত ভাৰত আৰু পাকিস্তানক অল্পকালীন অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয় (যদিও ভাৰতক আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতীয় সংঘ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল)। ১৯৫০ চনত ভাৰতীয় সংঘ ভাৰতীয় গণৰাজ্য হিচাপে পৰিগণিত হয়, আনহাতে পাকিস্তানৰ ডমিনিয়ন ১৯৫৬ চনত ইছলামিক গণৰাজ্য পাকিস্তান হয়।"
- Wani, Aijaz Ashraf; Khan, Imran Ahmad; Yaseen, Tabzeer (2020), "Article 370 and 35A: Origin, Provinces, and the Politics of Contestation", in Hussain, Sarena, Society and Politics of Jammu and Kashmir, Palgrave Macmillan, pp. 53–78; 71, ISBN 9783030564810, https://books.google.com/books?id=s70LEAAAQBAJ&pg=PA71, "Notes: 2 ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টৰ স্বাধীনতাৰ পৰা ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত ভাৰত গণৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ ভিতৰত ভাৰতীয় সংঘই দেশখনৰ আনুষ্ঠানিক নাম আছিল। এই সময়ছোৱাত ভাৰত ব্ৰিটিছ কমনৱেলথ অৱ নেচনছৰ ভিতৰত ব্ৰিটিছ মুকুটৰ অধীনত স্বতন্ত্ৰ আধিপত্য হৈ থাকিল।"
↑ Wani, Aijaz Ashraf; Khan, Imran Ahmad; Yaseen, Tabzeer (2020), "Article 370 and 35A: Origin, Provinces, and the Politics of Contestation", in Hussain, Sarena, Society and Politics of Jammu and Kashmir, Palgrave Macmillan, pp. 53–78, ISBN 9783030564810, https://books.google.com/books?id=s70LEAAAQBAJ&pg=PA71, "Notes: 2 The Union of India was the official name of the country between independence on August 15, 1947 and the establishment of the Republic of India on January 26, 1950. During this time, India remained an independent dominion under the British Crown within the British Commonwealth of Nations."
↑ Black, Cyril (2018), Rebirth: A Political History of Europe since World War II, Routledge, ISBN 9780429977442, https://books.google.com/books?id=NUhaDwAAQBAJ&pg=PT569, "The most devastating blow to old relationships came when Britain officially withdrew from India on August 15, 1947, and the two self-governing dominions of Pakistan and the Union of India were established. In June 1948 King George VI dropped "emperor of India" from his titles, at the same time that Lord Mountbatten was succeeded as governor-general of India by a native Indian."
↑ Manor, James (1988). "Seeking Greater Power and Constitutional Change: India's President and the Parliamentary Crisis of 1979". In Low, D. A.. Constitutional Heads and Political Crises: Commonwealth Episodes 1945–85. প্ৰকাশক London: The Macmillan Press Ltd.. পৃষ্ঠা. 26–36. ISBN 978-1-349-10199-3. "India's constitution sets down the rules for what is clearly a variant on the Westminster model, indeed it bears a close resemblance in many respects to the last constitution of British India, the Government of India Act 1935."
↑ Winegard, Timothy C. (2011), Indigenous Peoples of the British Dominions and the First World War, Cambridge University Press, pp. 2–, ISBN 978-1-107-01493-0, https://books.google.com/books?id=qzIw-c1YOAIC&pg=PA2
↑ "Information about the Indian National Congress". Arts & Humanities Research councilopen.ac.uk. Archived from the original on 22 September 2018. https://web.archive.org/web/20180922061005/http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/indian-national-congress। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 July 2015.
1 2 Chiriyankandath, James (2016), Parties and Political Change in South Asia, Routledge, p. 2, ISBN 978-1-317-58620-3, https://books.google.com/books?id=c4n7CwAAQBAJ&pg=PAPA2
1 2 Kopstein, Jeffrey; Lichbach, Mark; Hanson, Stephen E. (2014), Comparative Politics: Interests, Identities, and Institutions in a Changing Global Order, Cambridge University Press, p. 344, ISBN 978-1-139-99138-4, https://books.google.com/books?id=L2jwAwAAQBAJ&pg=PAPA344
1 2 Marshall, P. J. (2001), The Cambridge Illustrated History of the British Empire, Cambridge University Press, p. 179, ISBN 978-0-521-00254-7, https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PAPA179
↑ Khan, Yasmin (2007). The Great Partition: The Making of India and Pakistan. Yale University Press. পৃষ্ঠা. 18. ISBN 978-0-300-12078-3. https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 September 2013. Quote: "the Muslim League had only caught on among South Asian Muslims during the Second World War. ... By the late 1940s, the League and the Congress had impressed in the British their own visions of a free future for Indian people. ... one, articulated by the Congress, rested on the idea of a united, plural India as a home for all Indians and the other, spelt out by the League, rested on the foundation of Muslim nationalism and the carving out of a separate Muslim homeland." (p. 18)
↑ Brown 1994, পৃষ্ঠা. 330.
↑ Metcalf & Metcalf 2006, পৃষ্ঠা. 212.
↑ Chandrika Kaul (3 March 2011). "From Empire to Independence: The British Raj in India 1858–1947". BBCHistory. https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 August 2014.
↑ Judd 2004, পৃষ্ঠা 170–71
↑ Judd 2004, পৃষ্ঠা 172
↑ Sarvepalli Gopal (1976). Jawaharlal Nehru: A Biography. Harvard University Press. পৃষ্ঠা. 362. ISBN 978-0-674-47310-2. https://archive.org/details/jawaharlalnehrub01gopa। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 February 2012.

[4] ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ আগৰ দিনকেইটাত অশোকৰ সিংহৰ ৰাজধানী সাৰনাথএ ভাৰতীয় ডমিনিয়নৰ ৰাজ্যিক প্ৰতীক আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকা দুয়োটা সৃষ্টিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।^[1]^[2] ৰাজধানীৰ সিংহ আৰু ধৰ্মচক্ৰৰ আৰ্হিত এইবোৰ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াক গ্ৰহণ কৰাটোৱে ভাৰতক নৈতিক সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰতীক দিয়াৰ প্ৰয়াস গঠন কৰিছিল।^[1]^[3] ১৯৪৭ চনৰ ২২ জুলাইত জৱাহৰলাল নেহৰু, অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ মুৰব্বী আৰু পিছলৈ ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতীয় সংবিধান সভাত প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়, যাক ভাৰতীয় সংবিধান ৰচনাৰ দায়িত্ব দিয়া হয়। :^[1] "ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকাখন সমান অনুপাতত গভীৰ কেশৰ (কেছাৰী), বগা আৰু গাঢ় সেউজীয়াৰ অনুভূমিক ত্ৰিৰংগ হ’ব বুলি সংকল্প লোৱা হৈছে। বগা খণ্ডৰ মাজত চৰখাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবলৈ গাঢ় নীলা ৰঙৰ এটা চক্ৰ থাকিব লাগিব। চক্ৰৰ ডিজাইন হ’ব অশোকৰ সাৰনাথ সিংহৰ ৰাজধানীৰ এবাকাছত দেখা দিয়া চকা (চক্ৰ)ৰ। চক্ৰৰ ব্যাস পতাকাৰ বগা খণ্ডৰ প্ৰস্থৰ অনুমাণিক হ’ব লাগিব। পতাকাৰ প্ৰস্থ আৰু দৈৰ্ঘ্যৰ অনুপাত সাধাৰণতে ২:৩ হ’ব লাগে।" ^[1] যদিও বিধানসভাৰ কেইবাজনো সদস্যই ভাৰতৰ জাতীয় প্ৰতীকৰ বাবে পৃথক পৃথক অৰ্থ প্ৰস্তাৱ কৰিছিল, তথাপি নেহৰুৱে প্ৰকাশ কৰা অৰ্থই প্ৰাধান্য লাভ কৰিছিল।^[1] ১৯৪৭ চনৰ ১১ ডিচেম্বৰত সংবিধান সভাই এই প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে।^[1]

[6] নেহৰুৱে অশোকৰ ইতিহাসৰ সৈতে ভালদৰে পৰিচিত আছিল, তেওঁৰ এজন পিতৃৰ পৰা তেওঁৰ কন্যালৈ লিখা চিঠি আৰু ভাৰতৰ আৱিষ্কাৰ নামৰ গ্ৰন্থসমূহত এই বিষয়ে লিখিছিল।.^[1] ভাৰতৰ ধৰ্মসমূহৰ প্ৰধান সমসাময়িক দাৰ্শনিক সৰ্বেপল্লী ৰাধাকৃষ্ণনেও বাছনিৰ ক্ষেত্ৰত নেহৰুক পৰামৰ্শ দিছিল।^[1] ১৯৪৭ চনৰ ২৯ ডিচেম্বৰত ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়াৰ ৰাজ্যিক প্ৰতীকটো মন্ত্ৰীসভাই গ্ৰহণ কৰে, আৰু ভৱিষ্যতৰ তাৰিখৰ বাবে এটা ৰাষ্ট্ৰীয় মূলমন্ত্ৰৰ সংকল্প আঁতৰাই ৰখা হয়।^[4]

[7] নেহৰুৱে অশোকৰ ইতিহাসৰ সৈতে ভালদৰে পৰিচিত আছিল, তেওঁৰ এজন পিতৃৰ পৰা তেওঁৰ কন্যালৈ লিখা চিঠি আৰু ভাৰতৰ আৱিষ্কাৰ নামৰ গ্ৰন্থসমূহত এই বিষয়ে লিখিছিল।.^[1] ভাৰতৰ ধৰ্মসমূহৰ প্ৰধান সমসাময়িক দাৰ্শনিক সৰ্বেপল্লী ৰাধাকৃষ্ণনেও বাছনিৰ ক্ষেত্ৰত নেহৰুক পৰামৰ্শ দিছিল।^[1] ১৯৪৭ চনৰ ২৯ ডিচেম্বৰত ডমিনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়াৰ ৰাজ্যিক প্ৰতীকটো মন্ত্ৰীসভাই গ্ৰহণ কৰে, আৰু ভৱিষ্যতৰ তাৰিখৰ বাবে এটা ৰাষ্ট্ৰীয় মূলমন্ত্ৰৰ সংকল্প আঁতৰাই ৰখা হয়।^[4]

[17] "South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947"^[13]

[19] "The organization that led India to independence, the Indian National Congress, was established in 1885."^[14]

[21] "... anti-colonial movements ... which, like many other nationalist movements elsewhere in the empire, were strongly influenced by the Indian National Congress."^[15]

[FOOTNOTEVajpeyi2012188&ndash;_189-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 Vajpeyi 2012, পৃষ্ঠা. 188– 189.

[FOOTNOTEConinghamYoung2015465-2] Coningham & Young 2015, পৃষ্ঠা. 465.

[FOOTNOTEAsif202031-3] Asif 2020, পৃষ্ঠা. 31.

[dominion-seal-5] Ministry of Home Affairs (29 December 1947), Press Communique, Press Information Bureau, Government of India, http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20804-BR/HOM-1947-12-30_116.pdf

[8] [[ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী] হিচাপে, ১৯৬৪লৈ

[statesman-yb-1950-lead-9] 1 2 3 S. H. Steinberg, ed. (1950), The Statesman's Year-Book, 1950, প্ৰকাশক London: Macmillan and Co., Ltd, p. 137, https://archive.org/details/statesmansyearbo030477mbp/page/136/mode/2up

[unionofindia-10] 
Winegard, Timothy C. (2011), Indigenous Peoples of the British Dominions and the First World War, Cambridge University Press, pp. 2, ISBN 978-1-107-01493-0, https://books.google.com/books?id=qzIw-c1YOAIC&pg=PA2, "প্ৰথম সামূহিক ব্যৱহাৰ ("ডমিনিয়ন" শব্দটোৰ) ঔপনিৱেশিক সন্মিলনত (১৯০৭ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা মে'লৈকে) হৈছিল যেতিয়া কানাডা আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াক এই উপাধি প্ৰদান কৰা হৈছিল। সেই বছৰৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত নিউজিলেণ্ড আৰু নিউফাউণ্ডলেণ্ডক এই পদবী প্ৰদান কৰা হয় আৰু ১৯১০ চনত দক্ষিণ আফ্ৰিকাক এই পদবী প্ৰদান কৰা হয়। যুদ্ধৰ আৰম্ভণিতে এইবোৰেই আছিল একমাত্ৰ ব্ৰিটিছ সম্পত্তি যিবোৰ ডমিনিয়ন হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। ১৯২২ চনত আইৰিছ ফ্ৰী ষ্টেটক ডমিনিয়নৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়, তাৰ পিছত ১৯৪৭ চনত ভাৰত আৰু পাকিস্তানক অল্পকালীন অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয় (যদিও ভাৰতক আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতীয় সংঘ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল)। ১৯৫০ চনত ভাৰতীয় সংঘ ভাৰতীয় গণৰাজ্য হিচাপে পৰিগণিত হয়, আনহাতে পাকিস্তানৰ ডমিনিয়ন ১৯৫৬ চনত ইছলামিক গণৰাজ্য পাকিস্তান হয়।"

Wani, Aijaz Ashraf; Khan, Imran Ahmad; Yaseen, Tabzeer (2020), "Article 370 and 35A: Origin, Provinces, and the Politics of Contestation", in Hussain, Sarena, Society and Politics of Jammu and Kashmir, Palgrave Macmillan, pp. 53–78; 71, ISBN 9783030564810, https://books.google.com/books?id=s70LEAAAQBAJ&pg=PA71, "Notes: 2 ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টৰ স্বাধীনতাৰ পৰা ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত ভাৰত গণৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ ভিতৰত ভাৰতীয় সংঘই দেশখনৰ আনুষ্ঠানিক নাম আছিল। এই সময়ছোৱাত ভাৰত ব্ৰিটিছ কমনৱেলথ অৱ নেচনছৰ ভিতৰত ব্ৰিটিছ মুকুটৰ অধীনত স্বতন্ত্ৰ আধিপত্য হৈ থাকিল।"

[mwAT0] Winegard, Timothy C. (2011), Indigenous Peoples of the British Dominions and the First World War, Cambridge University Press, pp. 2, ISBN 978-1-107-01493-0, https://books.google.com/books?id=qzIw-c1YOAIC&pg=PA2, "প্ৰথম সামূহিক ব্যৱহাৰ ("ডমিনিয়ন" শব্দটোৰ) ঔপনিৱেশিক সন্মিলনত (১৯০৭ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা মে'লৈকে) হৈছিল যেতিয়া কানাডা আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াক এই উপাধি প্ৰদান কৰা হৈছিল। সেই বছৰৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত নিউজিলেণ্ড আৰু নিউফাউণ্ডলেণ্ডক এই পদবী প্ৰদান কৰা হয় আৰু ১৯১০ চনত দক্ষিণ আফ্ৰিকাক এই পদবী প্ৰদান কৰা হয়। যুদ্ধৰ আৰম্ভণিতে এইবোৰেই আছিল একমাত্ৰ ব্ৰিটিছ সম্পত্তি যিবোৰ ডমিনিয়ন হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। ১৯২২ চনত আইৰিছ ফ্ৰী ষ্টেটক ডমিনিয়নৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়, তাৰ পিছত ১৯৪৭ চনত ভাৰত আৰু পাকিস্তানক অল্পকালীন অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয় (যদিও ভাৰতক আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতীয় সংঘ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল)। ১৯৫০ চনত ভাৰতীয় সংঘ ভাৰতীয় গণৰাজ্য হিচাপে পৰিগণিত হয়, আনহাতে পাকিস্তানৰ ডমিনিয়ন ১৯৫৬ চনত ইছলামিক গণৰাজ্য পাকিস্তান হয়।"

[mwAVE] Wani, Aijaz Ashraf; Khan, Imran Ahmad; Yaseen, Tabzeer (2020), "Article 370 and 35A: Origin, Provinces, and the Politics of Contestation", in Hussain, Sarena, Society and Politics of Jammu and Kashmir, Palgrave Macmillan, pp. 53–78; 71, ISBN 9783030564810, https://books.google.com/books?id=s70LEAAAQBAJ&pg=PA71, "Notes: 2 ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টৰ স্বাধীনতাৰ পৰা ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত ভাৰত গণৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ ভিতৰত ভাৰতীয় সংঘই দেশখনৰ আনুষ্ঠানিক নাম আছিল। এই সময়ছোৱাত ভাৰত ব্ৰিটিছ কমনৱেলথ অৱ নেচনছৰ ভিতৰত ব্ৰিটিছ মুকুটৰ অধীনত স্বতন্ত্ৰ আধিপত্য হৈ থাকিল।"

[wani-et-al-union-11] Wani, Aijaz Ashraf; Khan, Imran Ahmad; Yaseen, Tabzeer (2020), "Article 370 and 35A: Origin, Provinces, and the Politics of Contestation", in Hussain, Sarena, Society and Politics of Jammu and Kashmir, Palgrave Macmillan, pp. 53–78, ISBN 9783030564810, https://books.google.com/books?id=s70LEAAAQBAJ&pg=PA71, "Notes: 2 The Union of India was the official name of the country between independence on August 15, 1947 and the establishment of the Republic of India on January 26, 1950. During this time, India remained an independent dominion under the British Crown within the British Commonwealth of Nations."

[black-union-12] Black, Cyril (2018), Rebirth: A Political History of Europe since World War II, Routledge, ISBN 9780429977442, https://books.google.com/books?id=NUhaDwAAQBAJ&pg=PT569, "The most devastating blow to old relationships came when Britain officially withdrew from India on August 15, 1947, and the two self-governing dominions of Pakistan and the Union of India were established. In June 1948 King George VI dropped "emperor of India" from his titles, at the same time that Lord Mountbatten was succeeded as governor-general of India by a native Indian."

[manor-goi35-13] Manor, James (1988). "Seeking Greater Power and Constitutional Change: India's President and the Parliamentary Crisis of 1979". In Low, D. A.. Constitutional Heads and Political Crises: Commonwealth Episodes 1945–85. প্ৰকাশক London: The Macmillan Press Ltd.. পৃষ্ঠা. 26–36. ISBN 978-1-349-10199-3. "India's constitution sets down the rules for what is clearly a variant on the Westminster model, indeed it bears a close resemblance in many respects to the last constitution of British India, the Government of India Act 1935."

[Winegard_2011_2-14] Winegard, Timothy C. (2011), Indigenous Peoples of the British Dominions and the First World War, Cambridge University Press, pp. 2–, ISBN 978-1-107-01493-0, https://books.google.com/books?id=qzIw-c1YOAIC&pg=PA2

[research-15] "Information about the Indian National Congress". Arts & Humanities Research councilopen.ac.uk. Archived from the original on 22 September 2018. https://web.archive.org/web/20180922061005/http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/indian-national-congress। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 July 2015.

[Chiriyankandath2016-16] 1 2 Chiriyankandath, James (2016), Parties and Political Change in South Asia, Routledge, p. 2, ISBN 978-1-317-58620-3, https://books.google.com/books?id=c4n7CwAAQBAJ&pg=PAPA2

[KopsteinLichbach2014-18] 1 2 Kopstein, Jeffrey; Lichbach, Mark; Hanson, Stephen E. (2014), Comparative Politics: Interests, Identities, and Institutions in a Changing Global Order, Cambridge University Press, p. 344, ISBN 978-1-139-99138-4, https://books.google.com/books?id=L2jwAwAAQBAJ&pg=PAPA344

[Marshall2001-20] 1 2 Marshall, P. J. (2001), The Cambridge Illustrated History of the British Empire, Cambridge University Press, p. 179, ISBN 978-0-521-00254-7, https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PAPA179

[Khan2007-page1-22] Khan, Yasmin (2007). The Great Partition: The Making of India and Pakistan. Yale University Press. পৃষ্ঠা. 18. ISBN 978-0-300-12078-3. https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 September 2013. Quote: "the Muslim League had only caught on among South Asian Muslims during the Second World War. ... By the late 1940s, the League and the Congress had impressed in the British their own visions of a free future for Indian people. ... one, articulated by the Congress, rested on the idea of a united, plural India as a home for all Indians and the other, spelt out by the League, rested on the foundation of Muslim nationalism and the carving out of a separate Muslim homeland." (p. 18)

[FOOTNOTEBrown1994330-23] Brown 1994, পৃষ্ঠা. 330.

[FOOTNOTEMetcalfMetcalf2006212-24] Metcalf & Metcalf 2006, পৃষ্ঠা. 212.

[British_Raj_Independence_movement-25] Chandrika Kaul (3 March 2011). "From Empire to Independence: The British Raj in India 1858–1947". BBCHistory. https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 August 2014.

[26] Judd 2004, পৃষ্ঠা 170–71

[27] Judd 2004, পৃষ্ঠা 172

[Gopal1976-28] Sarvepalli Gopal (1976). Jawaharlal Nehru: A Biography. Harvard University Press. পৃষ্ঠা. 362. ISBN 978-0-674-47310-2. https://archive.org/details/jawaharlalnehrub01gopa। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 February 2012.

[টোকা 1]

[টোকা 3]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[টোকা 4]

[13]

[টোকা 5]

[14]

[টোকা 6]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[1]

[2]

[3]

[4]