মক্তাব
মক্তাব (ইংৰাজী: Kuttab) [1][2] মুছলমান বিশ্বৰ এক প্ৰকাৰৰ প্ৰাথমিক বিদ্যালয়। যদিও কুট্টাব মূলতঃ শিশুসকলক পঢ়া, লিখা, ব্যাকৰণ আৰু ইছলামিক অধ্যয়ন, যেনে কোৰান মুখস্থ আৰু আবৃত্তি (কিৰাতকে ধৰি) শিকোৱাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, তথাপিও অন্যান্য ব্যৱহাৰিক আৰু তাত্ত্বিক বিষয়সমূহো প্ৰায়ে শিকোৱা হৈছিল। কুট্টাবে মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ দেশসমূহৰ শিক্ষাৰ এক পুৰণি পদ্ধতিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, য’ত এজন শ্বেখে মাটিত তেওঁৰ সন্মুখত বহি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ দল এটাক পঢ়ায়।[3] কুৰি শতিকাত যেতিয়া আধুনিক বিদ্যালয়ৰ বিকাশ ঘটিছিল, তেতিয়াও ইছলামিক বিশ্বৰ বহু অংশত গণশিক্ষাৰ প্ৰচলিত মাধ্যম আছিল কুট্টাব।
নাম
[সম্পাদনা কৰক]কুট্টাব বুলিলে আৰবী ভাষাত কেৱল প্ৰাথমিক বিদ্যালয়কহে বুজোৱা হয়। এই প্ৰতিষ্ঠানটোক আৰৱী ভাষাত মক্তাব (مَكْتَب) বা মক্তাবা (مَكْتَبَة) বুলিও ক’ব পাৰি — যাৰ বহু অনুবাদ আছে। সাধাৰণ আধুনিক মানক আৰৱী ব্যৱহাৰত মক্তাবৰ অৰ্থ "কাৰ্যালয়" আনহাতে মক্তাবৰ অৰ্থ "লাইব্ৰেৰী" বা "অধ্যয়নৰ" (স্থান) আৰু কুট্টাব হৈছে বহুবচন শব্দ যাৰ অৰ্থ "লেখক"।[4][5]
ইতিহাস
[সম্পাদনা কৰক]মধ্যযুগীয় ইছলামিক বিশ্বত প্ৰাথমিক বিদ্যালয় এখনক মক্তাব বুলি জনা গৈছিল, যিটো অন্ততঃ দশম শতিকাৰ পৰাই চলি আহিছে। মাদ্ৰাছাৰ দৰে (যিটোৱে উচ্চ শিক্ষাক বুজাইছিল), মক্তাবও প্ৰায়ে মছজিদৰ লগত সংলগ্ন হৈ আছিল।[3] ষোড়শ শতিকাত চুন্নী ইছলামিক আইনবিদ ইবনে হাজাৰ আল-হায়তামীয়ে মক্তাব বিদ্যালয়ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল।[6] অনাথ শিশুৰ বাবে মাধৱ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় চলোৱা এজন অৱসৰপ্ৰাপ্ত ছিয়া ইছলামিক ন্যায়াধীশৰ আৱেদনৰ উত্তৰত আল-হায়তামীয়ে মক্তাব শিক্ষাৰ এনে এটা গাঁথনিৰ ৰূপৰেখা দাঙি ধৰে যিয়ে নামভৰ্তি কৰা অনাথ শিশুসকলৰ কোনো ধৰণৰ শাৰীৰিক বা অৰ্থনৈতিক শোষণ ৰোধ কৰে।[7]
মক্তাব স্কুলত কাম কৰা শিক্ষকসকলৰ বাবে গাইড হিচাপে একাদশ শতিকাত বিখ্যাত পাৰ্চী ইছলামিক দাৰ্শনিক আৰু শিক্ষক ইবনে চিনাই (পশ্চিমীয়া দেশত এভিচেনা নামেৰে পৰিচিত) তেওঁৰ এখন গ্ৰন্থত "শিশুৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু লালন-পালনত শিক্ষকৰ ভূমিকা" শীৰ্ষক মক্তাবৰ বিষয়ে এটা অধ্যায় লিখিছিল৷ তেওঁ লিখিছে যে ব্যক্তিগত টিউটৰৰ পৰা ব্যক্তিগত টিউচনৰ পৰিৱৰ্তে শ্ৰেণীত পঢ়োৱা হ’লে শিশুসকলক ভালকৈ শিকিব পাৰে আৰু তেওঁ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা আৰু অনুকৰণৰ মূল্যৰ লগতে গোটৰ আলোচনা আৰু বিতৰ্কৰ উপযোগিতাৰ কথা উল্লেখ কৰি কেইবাটাও কাৰণ দাঙি ধৰিলে। ইবনে চিনাই মক্তাব বিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰমৰ বিষয়ে কিছু বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰিছিল, মক্তাব বিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ দুটা পৰ্যায়ৰ পাঠ্যক্ৰমৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰিছিল।[3]
প্ৰাথমিক শিক্ষা
[সম্পাদনা কৰক]ইবনে চিনাই লিখিছে যে শিশুক ৬ বছৰ বয়সৰ পৰা মক্তাব স্কুললৈ পঠিয়াই ১৪ বছৰ বয়স নোহোৱালৈকে প্ৰাথমিক শিক্ষা দিয়া উচিত। সেই সময়ছোৱাত তেওঁ লিখিছিল যে তেওঁলোকক কোৰান, ইছলামিক আধ্যাত্মিকতা, ভাষা, সাহিত্য, ইছলামিক নৈতিকতা আৰু হাতৰ দক্ষতা (যিবোৰে বিভিন্ন ব্যৱহাৰিক দক্ষতাক বুজাব পাৰে) শিকোৱা উচিত।[3]
মাধ্যমিক শিক্ষা
[সম্পাদনা কৰক]ইবনে চিনাই মক্তাব স্কুলীয়া শিক্ষাৰ মাধ্যমিক শিক্ষাৰ পৰ্যায়ক বিশেষজ্ঞতাৰ সময় বুলি উল্লেখ কৰিছে, এই সময়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে তেওঁলোকৰ সামাজিক মৰ্যাদা যিয়েই নহওক কিয় হাতৰ দক্ষতা আহৰণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিব লাগে। তেওঁ লিখিছে যে ১৪ বছৰ বয়সৰ পাছৰ শিশুসকলক তেওঁলোকৰ আগ্ৰহ থকা বিষয়সমূহ বাচি ল’বলৈ আৰু বিশেষ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিবলৈ পছন্দ কৰা, সেয়া পঢ়া-শুনাই হওক, হাতৰ দক্ষতা, সাহিত্য, প্ৰচাৰ, চিকিৎসা, জ্যামিতি, ব্যৱসায় আৰু বাণিজ্য, কাৰুকাৰ্য্য, বা ভৱিষ্যতৰ কেৰিয়াৰৰ বাবে তেওঁলোক আগ্ৰহী আন যিকোনো বিষয় বা বৃত্তি হওক বাচি ল'ব দিব লাগে৷ তেওঁ লিখিছে যে এইটো এটা পৰিৱৰ্তনশীল পৰ্যায় আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে স্নাতক হোৱাৰ বয়সৰ ক্ষেত্ৰত নমনীয়তা থকাটো প্ৰয়োজন, কিয়নো ছাত্ৰজনৰ আৱেগিক বিকাশ আৰু নিৰ্বাচিত বিষয়সমূহৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰখাটো প্ৰয়োজন।[4]
স্থাপত্য
[সম্পাদনা কৰক]ইছলামীয় বিশ্বৰ বহু অঞ্চলত ঐতিহাসিকভাৱে শাসক বা স্থানীয় অভিজাত শ্ৰেণীৰ পৃষ্ঠপোষকতাত ধৰ্মীয় আৰু দান-বৰঙণিৰ কমপ্লেক্সৰ অংশ হিচাপে কুতাবসমূহ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মিচৰত – বিশেষকৈ কায়ৰোত – কুতাবসমূহ প্ৰায়ে চাবিলৰ (জনসাধাৰণক পানী বিতৰণ কৰা কেন্দ্ৰ) সৈতে যুটীয়াভাৱে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এইবোৰ সাধাৰণতে চাবিলৰ ওপৰত নিৰ্মিত এটা কোঠাৰ দ্বাৰা গঠিত আছিল। এই "চাবিল-কুতাব"বোৰ মামলুক স্থাপত্য আৰু পৰৱৰ্তীকালীন অটোমান মিচৰীয় স্থাপত্যৰ এক সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য আছিল।[8][9][10] অটোমান স্থাপত্যত, মেকটেপ বা চিবিয়ান মেকটেবি (কুতাব বা মাকতাবৰ তুৰ্কী শব্দ) আছিল কুল্লিয়ে বা ধৰ্মীয় কমপ্লেক্সৰ এক পুনৰাবৃত্তিমূলক উপাদান।[11][12] ইস্তাম্বুলত ফাতিহ মছজিদ কমপ্লেক্স, চুলেইমানিয়ে কমপ্লেক্স, আতিক ভালিদ মছজিদ কমপ্লেক্স, ইয়েনি ভালিদ মছজিদ কমপ্লেক্সৰ লগতে আন বহুতো উদাহৰণত মেকটেপসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।[13] মৰক্কোত, মাৰাকেচত চাদি ৰাজবংশৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত বাব ডুক্কালা মছজিদ আৰু মৌয়াচিন মছজিদৰ দৰে কিছুমান দাতব্য কমপ্লেক্সত এটা এম'চিদ (কুতাবৰ স্থানীয় শব্দ) অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।[14]
মিচৰৰ কায়ৰোত থকা চুলতান আল-ঘুৰীৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া কমপ্লেক্সত এটা কুতাব (ওপৰত) আৰু এটা চাবিল (তলত)
তুৰস্কৰ ইস্তাম্বুলত থকা চুলেইমানিয়ে কমপ্লেক্সৰ মেকটেপ ভৱন
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Günther, Sebastian (2017). "Education, general (up to 1500)". In Fleet, Kate. Encyclopaedia of Islam, Three. Brill. ISSN 1873-9830.
- ↑ Esposito, John L., ed (2003). "Education: Educational Institutions". The Oxford Dictionary of Islam. Oxford University Press. ISBN 9780195125580.
- 1 2 3 4 M. S. Asimov, Clifford Edmund Bosworth (1999), The Age of Achievement: Vol 4, Motilal Banarsidass, pp. 33–4, ISBN 81-208-1596-3
- 1 2 M. S. Asimov, Clifford Edmund Bosworth (1999), The Age of Achievement: Vol 4, Motilal Banarsidass, pp. 34–5, ISBN 81-208-1596-3
- ↑ Team, Almaany. "تعريف و شرح و معنى كُتاب بالعربي في معاجم اللغة العربية معجم المعاني الجامع، المعجم الوسيط ،اللغة العربية المعاصر ،الرائد ،لسان العرب ،القاموس المحيط - معجم عربي عربي صفحة 1" (en ভাষাত). www.almaany.com. https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D9%83%D9%8F%D8%AA%D8%A7%D8%A8/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-05-22.
- ↑ Francis Robinson (2008), "Review: Law and Education in Medieval Islam: Studies in Memory of Professor George Makdisi, Edited by Joseph E. Lowry, Devin J. Stewart and Shawkat M. Toorawa", Journal of the Royal Asiatic Society (Cambridge University Press) খণ্ড 18 (1): 98–100, doi:10.1017/S1356186307007912
- ↑ R. Kevin Jaques (2006), "Review: Law and Education in Medieval Islam: Studies in Memory of Professor George Makdisi, Edited by Joseph E. Lowry, Devin J. Stewart and Shawkat M. Toorawa", Journal of Islamic Studies (Oxford University Press) খণ্ড 17 (3): 359–62, doi:10.1093/jis/etl027
- ↑ Mostafa, Saleh Lamei (1989). "The Cairene Sabil: Form and Meaning". Muqarnas খণ্ড 6: 33–42. doi:10.2307/1602278.
- ↑ Behrens-Abouseif, Doris (2007). Cairo of the Mamluks : A History of Architecture and Its Culture. প্ৰকাশক Cairo: The American University in Cairo Press. ISBN 9789774160776.
- ↑ Williams, Caroline (2008). Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide (6th সম্পাদনা). প্ৰকাশক Cairo: American University in Cairo Press. ISBN 9789774162053.
- ↑ Goodwin, Godfrey (1971). A History of Ottoman Architecture. প্ৰকাশক New York: Thames & Hudson. ISBN 0500274290.
- ↑ Kuban, Doğan (2010). Ottoman Architecture. Antique Collectors' Club. ISBN 9781851496044.
- ↑ Sumner-Boyd, Hilary; Freely, John (2010). Strolling Through Istanbul: The Classic Guide to the City (Revised সম্পাদনা). Tauris Parke Paperbacks.
- ↑ Salmon, Xavier (2016). Marrakech: Splendeurs saadiennes: 1550-1650. প্ৰকাশক Paris: LienArt. ISBN 9782359061826.