মাক্ষালি গোছালা

মাক্ষালি গোছালা বা মন্থলিপুত্ৰ গোশালক (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬ষ্ঠ বা ৫ম শতিকা) প্ৰাচীন ভাৰতৰ এজন তপস্বী অজিৱিকা গুৰু আছিল। তেওঁ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাপক গৌতম বুদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ শেষ আৰু ২৪ তম তীৰ্থংকৰ মহাবীৰৰ সমসাময়িক আছিল।

উৎস

গোছালাৰ জীৱনৰ সবিশেষ তথ্য বৰ কম। গোছালাৰ বিষয়ে আৰু অজীৱিকা আন্দোলনৰ বিষয়ে উপলভ্য সকলো তথ্য সাধাৰণতে বৌদ্ধ আৰু জৈন উৎসৰপৰা পোৱা যায়। যিহেতু গোছালাৰ শিক্ষা তেওঁৰ দিনৰ বৌদ্ধ আৰু জৈন নেতাসকলৰ শিক্ষাৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী যেন লাগে, গতিকে এই তথ্যসমূহ বেছিভাগ পণ্ডিতে প্ৰকাশ্যভাৱে সাম্প্ৰদায়িক শত্ৰুতাৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত আৰু ৰহণ সনা বুলি গণ্য কৰে।

দুটা প্ৰাথমিক উৎসত গোছালাৰ জীৱন আৰু শিক্ষাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে: জৈন ভাগৱতী সূত্ৰ আৰু বুদ্ধঘোষৰ বৌদ্ধ সম্মান্নফল সুত্তৰ টীকা। ভাগৱতী সূত্ৰত মাক্ষালি গোছালাৰ কৰ্মজীৱন আৰু মহাবীৰৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে বিতংভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে; সম্মান্নফল সূত্তত নিজেই বুদ্ধৰ দিনৰ ছয়জন আগশাৰীৰ দৰ্শনৰ ভিতৰত এজন হিচাপে মাক্ষালীৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু বুদ্ধঘোষৰ ধাৰাবাহিকত তেওঁৰ জীৱন আৰু শিক্ষাৰ বিষয়ে অতিৰিক্ত বিৱৰণ দিয়া হৈছে।

তেওঁৰ প্ৰথম বছৰবোৰৰ সন্দৰ্ভত ভাগৱতীত বৰ্ণনা কৰা হৈছে যে, তেওঁৰ জন্ম হৈছিল সৰৱণ বসতিস্থলত, আপাত দৃষ্টিত সাৱঠি নগৰৰ ওচৰত। (শ্ৰাৱস্তী, উত্তৰ প্ৰদেশ তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃ দুখীয়া আছিল। তেওঁৰ পিতৃ আছিল এজন মানখালী, অৰ্থাৎ হাতত ছবি লৈ ফুৰা আৰু ছবি দেখুৱাই জীৱিকা উপাৰ্জন কৰা এজন ভিক্ষাৰী। এবাৰ বিচৰণত মানখালী সৰৱণলৈ আহি আন কোনো আশ্ৰয় লাভ কৰিব নোৱাৰি বাৰিষাৰ বাবে এজন ধনী ব্ৰাহ্মণৰ গোহালি(গোছাল)ত আশ্ৰয় লৈছিল, য'ত তেওঁৰ পত্নী ভদ্দাই এটি পুত্ৰ সন্তান জন্ম দিছিল যিজন গোছালা মনখলিপুত্ত নামেৰে বিখ্যাত হৈছিল। ডাঙৰ হৈ তেওঁ পিতৃৰ অৰ্থাৎ মানখালীৰ বৃত্তি গ্ৰহণ কৰিছিল। বিচৰণত গোছালাই আকস্মিকভাৱে নালন্দাত ডেকা তপস্বী মহাবীৰক লগ পায়।

'গোছালা' বা গোশালা নামটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'গোহালি' আৰু ভাগৱতী সূত্ৰ আৰু বুদ্ধঘোষ দুয়োজনে দাবী কৰিছে যে, গোহালিত জন্মৰ বাবেই তেওঁৰ নাম গোছালা ৰখা হৈছিল, কাৰণ তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃয়ে সৰৱণ গাঁৱত বাস কৰিবলৈ অধিক উপযুক্ত বাসস্থান বিচাৰি নাপালে। ভাগৱতী সূত্ৰত লিখা আছে যে গোছালাই পিতৃৰ বৃত্তি অনুসৰণ কৰি মানখালী হৈ পৰিল। ইফালে বুদ্ধঘোষে দাবী কৰে যে গোছালাৰ জন্ম দাস হিচাপে হৈছিল, আৰু তেওঁৰ মালিকৰ ক্ৰোধৰপৰা পলায়ন কৰি উলংগ তপস্বী হৈ পৰিছিল, কাৰণ পলায়ন কৰাৰ সময়ত মালিকে তেওঁৰ কাপোৰত ধৰি ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল আৰু তেওঁ উলংগ হৈছিল। গোছালাৰ জন্ম কাহিনী বা প্ৰাথমিক জীৱনৰ বহল ৰূপৰেখাবোৰ শুদ্ধ হোৱাটো সম্ভৱ যদিও—তেওঁৰ জন্ম হৈছিল গোছালাত দৰিদ্ৰতাত—তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক জীৱনৰ এই সংস্কৰণসমূহ বৌদ্ধ আৰু জৈন পক্ষপাতীসকলে ৰচনা কৰি এজন প্ৰতিদ্বন্দ্বী শিক্ষকক বদনাম কৰা বুলিও সমানেই সম্ভাৱনা থাকিব পাৰে।

দাৰ্শনিকজনৰ প্ৰকৃত নাম যেন মাস্কাৰিন, যাৰ জৈন প্ৰাকৃত ৰূপ মানখালী আৰু পালি ৰূপ মাক্ষালি। "মাস্কাৰিন"ক পাণিনি (VI.i.154)-এ "বাঁহৰ লাখুটি লৈ ফুৰা" (মস্কাৰ) বুলি ব্যাখ্যা কৰিছে। এজন মাস্কৰিনক একদণ্ডিন বুলিও কোৱা হয়। পতঞ্জলি(মহাভাষ্য iii.96)ৰ মতে, এই নামটোৱে এটা স্কুল অৱ ৱাণ্ডাৰাৰক সূচায় যিসকলক মাস্কৰিন বুলি কোৱা হৈছিল, ইমানেই নহয় যে তেওঁলোকে বাঁহৰ লাখুটি লৈ ফুৰিছিল, কিন্তু তেওঁলোকে শিকাইছিল যে "কৰ্ম নকৰিব, কৰ্ম নকৰিব, নিস্তব্ধতা (অকলে) আপোনাৰ বাবে বাঞ্ছনীয়।" এইদৰে মাস্কাৰিনসকল মৃত্যুবাদী বা নিৰ্ধাৰকতাবাদী আছিল।

মাক্ষালি গোছালা আৰু মহাবীৰ

ভাগৱতী সূত্ৰত উল্লেখ আছে যে মহাবীৰৰ তপস্যা আৰম্ভ হোৱাৰ তিনি বছৰৰ পাছত গোছালা মহাবীৰৰ শিষ্য হৈছিল, আৰু তেওঁৰ সৈতে পৰৱৰ্তী ছবছৰ ভ্ৰমণ কৰিছিল। জৈন অৱশ্যক সূত্ৰৰ এটা টীকাত এই ছবছৰৰ সংগীৰ বিশদ বিৱৰণ দিয়া হৈছে, ইয়াৰে বহুতেই গোছালাক বেয়াকৈ প্ৰতিফলিত কৰিছে- সাম্প্ৰদায়িকতাৰ আন এটা সম্ভাৱ্য ইংগিত দিয়া হৈছে, গোছালাই সেইবোৰ বিফল কৰাৰ বাৰে বাৰে চেষ্টা কৰাৰ পাছতো আখ্যানটোৰ কেইবাটাও কাণ্ডত মহাবীৰে ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা দেখা গৈছে যিবোৰ তাৰ পিছত সঁচা হয়। এই কাণ্ডবোৰ সম্ভৱতঃ আখ্যানত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল যাতে গোছালাৰ পিছৰ ভাগ্যৰ অনিবাৰ্যতাৰ ওপৰত বিশ্বাসৰ প্ৰেৰণা যোগ হয়। এই কাণ্ডবোৰৰ কিছুমান আচলতে অজিৱিকা উৎসৰপৰা অভিযোজিত হ'ব পাৰে কিন্তু এইবোৰ জৈন বুৰঞ্জীবিদসকলে পুনৰ ৰচনা কৰা।

অজিৱিকা কাহিনীৰ আন এটা সম্ভাৱ্য অভিযোজন মহাবীৰে ভাগৱতী সূত্ৰত লিপিবদ্ধ কৰা নিজৰ আৰু গোছালাৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ অন্ত পৰাৰ ব্যাখ্যাত পোৱা যায়। ৰাস্তাৰ কাষৰ গছজোপাৰ ওচৰলৈ আহি গোছালাই মহাবীৰক সুধিলে যে, উদ্ভিদ আৰু ইয়াৰ বীজৰ ভাগ্য কি হ’ব। মহাবীৰে উল্লেখ কৰিছিল যে, গছজোপা ফলৰ, ফল হ’ব আৰু বীজবোৰ গজি নতুন গছ হ’ব। মালিকৰ ভৱিষ্যদ্বাণী বিফল কৰিবলৈ দৃঢ়-প্ৰতিজ্ঞ হৈ গোচালাই ৰাতি গছজোপাৰ ওচৰলৈ উভতি আহি উভালি পেলালে। পিছলৈ হঠাৎ বৰষুণৰ বৰষুণৰ ফলত গছজোপা পুনৰ সজীৱ হৈ পুনৰ শিপাই উঠিল। পিছত পুনৰ উদ্ভিদজোপাৰ কাষ চাপি অহাৰ লগে লগে গোছালাই মহাবীৰক দাবী কৰিলে যে, তেওঁৰ ভৱিষ্যদ্বাণী বিফল হোৱা দেখিব। বৰঞ্চ গছজোপা আৰু ইয়াৰ বীজবোৰ মহাবীৰে ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা ধৰণেই বিকশিত হোৱা বুলি গম পোৱা গ’ল। উদ্ভিদজোপাৰ পুনৰুজ্জীৱিতকৰণত গোছালা ইমানেই আনন্দিত হৈছিল যে, সকলো জীৱ-জন্তুৱে এনে পুনৰুজ্জীৱিতকৰণৰ বাবে সক্ষম বুলি তেওঁ নিশ্চিত হৈছিল। ভাগৱতী সূত্ৰৰ কাহিনীত পুনৰুজ্জীৱিতকৰণৰ বাবে ব্যৱহৃত শব্দবোৰে মৃতকৰ পুনৰুজ্জীৱিতকৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা এটা কাৰিকৰী শব্দ অনুকৰণ কৰে যিটো অজিৱিক মতবাদৰ অন্য ঠাইতো পোৱা যায়। মহাবীৰ এই সিদ্ধান্তৰ সৈতে একমত নাছিল আৰু এইটোৱেই যেন দুয়োজন তপস্বীৰ বিচ্ছেদৰ কাৰণ। পিছলৈ মহাবীৰে অৱশ্যে তপস্যাৰদ্বাৰা আহৰণ কৰা যাদুকৰী শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি এজন ক্ৰোধিত ত্যাগীৰ আক্ৰমণৰপৰা গোছালাক উদ্ধাৰ কৰা বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে; এইটোৱে গোছালাক একে ধৰণৰ যাদুকৰী শক্তিৰ সন্ধানত প্ৰেৰণা যোগোৱা বুলি দাবী কৰা হয়।

মৃত্যু

এ এল বাছামে মহাবংশৰ ভিত্তিত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৮৪ চনত গোছালাৰ মৃত্যুৰ তাৰিখ উল্লেখ কৰিছে।

সাহিত্যত

১৯৮১ চনৰ গোৰ ভিডালৰ উপন্যাস ক্ৰিয়েচনত গোছালা চমুকৈ "কেমিঅ" চৰিত্ৰ হিচাপে দেখা যায়, যিটো খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চম শতিকাৰ পাৰ্চী যুদ্ধৰ কাল্পনিক বিৱৰণী, যিটো বহুল ভ্ৰমণকাৰী পাৰ্চী কূটনীতিবিদ চাইৰাছ স্পিটামাৰ দৃষ্টিকোণৰপৰা কোৱা হৈছে, যাক জৰদস্তৰৰ নাতি আৰু জেৰক্সেছ প্ৰথমৰ ল’ৰালিৰ বন্ধু হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। ভাষাৰ সুবিধাৰ বাবে চাইৰাছক প্ৰথম দাৰিয়াছে ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহত পাৰ্চী ৰাষ্ট্ৰদূত হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। উপমহাদেশখন ভ্ৰমণ কৰি থাকোঁতে চাইৰাছে মথুৰা চহৰত ৰৈ যায়, য’ত জৈন ঋষিয়ে তেওঁক আক্ৰমণ কৰে আৰু তেওঁ চাইৰাছক ভাগ্যৰ অনিবাৰ্যতাৰ ওপৰত তেওঁৰ মতামত আৰু মহাবীৰৰ সৈতে তেওঁৰ মতানৈক্যৰ বিষয়ে বক্তৃতা দিয়ে।

অশ্বিনী কুমাৰ পংকজে মগাহী ভাষাত ৰচনা কৰা 'খান্তী কিকতিয়া' মাক্ষালি গোছালাৰ জীৱনক কেন্দ্ৰ কৰি লিখা এখন উপন্যাস।