মুক্তেশ্বৰ মন্দিৰ

মুক্তেশ্বৰ মন্দিৰ
মুক্তেশ্বৰ মন্দিৰ
স্থান
দেশ	ভাৰত
ৰাজ্য	ওড়িশা
জিলা	খুৰ্দা
স্থানাংক	20°14′33.72″N 85°50′25.41″E / 20.2427°N 85.8403917°Eস্থানাংক: 20°14′33.72″N 85°50′25.41″E / 20.2427°N 85.8403917°E
স্থাপত্য আৰু সংস্কৃতি
স্থাপত্য শৈলী	কলিংগ স্থাপত্য
প্ৰতিষ্ঠাকাল	950–975 CE

মুক্তেশ্বৰ মন্দিৰ (ইংৰাজী: Mukteshwara; মুক্তস্বৰা বুলিও কোৱা হয়) ভাৰতৰ ওড়িশাৰ ভুৱনেশ্বৰত অৱস্থিত দশম শতিকাৰ শিৱৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত হিন্দু মন্দিৰ। এই মন্দিৰটো ৯৫০–৯৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ^[1] আৰু ই ওড়িশাৰ হিন্দু মন্দিৰৰ বিকাশৰ অধ্যয়নত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্মৃতিসৌধ। মুক্তেশ্বৰ মন্দিৰৰ শৈলীগত বিকাশে পূৰ্বৰ সকলো উন্নয়নৰ শিখৰত উপনীত হয় আৰু আৰু ভুৱনেশ্বৰৰ ৰাজাৰাণী মন্দিৰ আৰু লিংগৰাজ মন্দিৰৰ দৰে মন্দিৰত দেখা পোৱাৰ দৰে এশ বছৰ ধৰি চলি থকা পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ সময়ৰ আৰম্ভণি হয়।^[2] ই চহৰখনৰ অন্যতম প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী।^[3]

ইতিহাস

মুক্তেশ্বৰ মন্দিৰটো সোমবমশী যুগৰ পৰা প্ৰাচীন জীৱিত গঠন বুলি গণ্য কৰা হয়। অধিকাংশ পণ্ডিতৰ মতে এই মন্দিৰটো পৰশুৰামেশ্বৰ মন্দিৰৰ উত্তৰাধিকাৰী আৰু ব্ৰহ্মেশ্বৰ মন্দিৰৰ পূৰ্বে (১০৬০ খ্ৰীষ্টাব্দ) নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পাৰ্চি ব্ৰাউনে এই মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ তাৰিখ ৯৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ বুলি কয়। এই অঞ্চলৰ আন কোনো মন্দিৰৰ অংশ নহয়, টোৰানাৰ উপস্থিতিয়ে এই মন্দিৰটোক অনন্য কৰি তুলিছে আৰু কিছুমান প্ৰতিনিধিত্বই ইংগিত দিয়ে যে নিৰ্মাতাসকল নতুন সংস্কৃতিৰ আৰম্ভণি আছিল।^[4] কে.চি. পানীগ্ৰহীয়ে ৯৬৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ হ’বলগীয়া মন্দিৰটোক স্থান দিছে আৰু প্ৰথম সোমবংশী ৰজা যয়াতীয়ে মন্দিৰটো নিৰ্মাণ কৰা বুলি ধাৰণা কৰিছে। তেওঁ কীৰ্তিবাছৰ কিংবদন্তিকো এই মন্দিৰৰ সৈতে জড়িত কৰে যদিও কীৰ্তিবাছ লিংগৰাজৰ সৈতে জড়িত হোৱাৰ বাবে এই ধাৰণাটো গ্ৰহণ কৰা নহয় যদিও দুয়োটা একে সময়তে একে সময়তে একেটা দেৱতা শিৱৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। যয়াতীয়ে মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল বুলি কোনো ঐতিহাসিক প্ৰমাণ পোৱা নাযায়।^[5]

স্থাপত্য

এই স্থাপত্যৰ অন্যতম মৌলিক কাৰণ মুক্তেশ্বৰ মন্দিৰক "ওড়িশা স্থাপত্যৰ ৰত্ন" বা "কলিংগ স্থাপত্য" বুলিও জনা যায়।^[6] মন্দিৰটো পশ্চিমমুখী আৰু মন্দিৰৰ দল এটাৰ মাজত নিম্ন বেছমেণ্টত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। মন্দিৰত উপস্থিত জগমোহনলৈ পিৰামিডৰ দৰে চালখনেই আছিল প্ৰচলিত দুটা স্তৰৰ গঠনৰ ওপৰত এই ধৰণৰ প্ৰথম।^[7] ভুৱনেশ্বৰৰ আন বৃহৎ মন্দিৰৰ তুলনাত এই মন্দিৰটো সৰু। মন্দিৰবোৰ অষ্টভুজ চৌহদৰ বেৰৰ ভিতৰত আবদ্ধ হৈ আছে আৰু তাৰ ওপৰত বিশৃংখল খোদিত শিল্পকৰ্ম আছে। বিশ্বাস কৰা হয় যে মন্দিৰটোত নতুন আৰ্হিৰ পৰীক্ষাই ইয়াৰ পূৰ্বৰ মন্দিৰৰ তুলনাত পৰিপক্ক পৰ্যায় দেখুৱাইছিল আৰু চহৰখনৰ পিছৰ মন্দিৰসমূহতো একে ধৰণৰ আৰ্হিৰ প্ৰতিলিপিৰ আৰম্ভণিৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। মন্দিৰৰ বাৰাণ্ডা আছে, যাক তোৰানা বুলি কোৱা হয়, যিয়ে অষ্টভুজ চৌহদটোৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰে। মন্দিৰৰ দুটা গঠন আছে যথা- বিমান (অভয়াৰণ্যৰ ওপৰৰ গঠন) আৰু এটা মুখশালা, আগশাৰীৰ হল, দুয়োটা উঠা মঞ্চত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। এই মন্দিৰটো আটাইতকৈ আগতীয়াকৈ পিথাডেউলা টাইপত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।

ধৰ্মীয় গুৰুত্ব

মুক্তেশ্বৰৰ অৰ্থ হৈছে "মুক্তিৰ প্ৰভু" (জন্ম আৰু মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা)। এই মন্দিৰটো হিন্দু দেৱতা শিৱৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত।^[8] ইয়াত কেইবাটাও কংকালসদৃশ তপস্বীৰ মূৰ্তি শিক্ষা প্ৰদান বা ধ্যানৰ ভংগিমাত খোদিত কৰা আছে। একাংশ পণ্ডিতে তান্ত্ৰিক দীক্ষাৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে মন্দিৰটোৰ ভূমিকাৰ সৈতে 'মুক্তেশ্বৰ' নামটোৰ সম্পৰ্ক থকা বুলি অনুমান কৰে।^[9] মন্দিৰৰ দেৱালৰ বাহিৰৰ ফালে হিন্দু দেৱতা সৰস্বতী, গণেশ আৰু লকুলীশৰ (তান্ত্ৰিক শৈৱ ধৰ্মৰ পাশুপত সম্প্ৰদায়ৰ পঞ্চম শতিকাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক) মূৰ্তি আছে।^[4]^[9] লকুলীশৰ অসংখ্য সৰু মূৰ্তি চৈত্য খিলানৰ ভিতৰত দেখা পোৱা যায়, য'ত তেওঁক যোগ, ভূমিস্পৰ্শ আৰু ব্যাখ্যান আদি বিভিন্ন মুদ্ৰাত দেখুওৱা হৈছে। এই মূৰ্তিবোৰৰ সৈতে তেওঁৰ শিষ্যসকলৰো ছবি আছে।^[4] জনবিশ্বাস অনুসৰি, অশোকাষ্টমী ৰথযাত্ৰাৰ পূৰ্বৰাতি মন্দিৰ চৌহদৰ 'মৰীচি কুণ্ড' পুখুৰীত স্নান কৰিলে সন্তানহীন মহিলাই পুত্ৰ সন্তান লাভ কৰে। সেইদিনা সন্ধিয়া পুখুৰীটোৰ পানী ৰাইজৰ মাজত বিক্ৰী কৰা হয়।^[10]

জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিত

ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰ্যটন বিভাগে মন্দিৰ চৌহদত তিনিদিনীয়াকৈ মুক্তেশ্বৰ নৃত্য মহোৎসৱ নামৰ নৃত্য অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰে। এই উৎসৱত ওড়িশাৰ শাস্ত্ৰীয় নৃত্যৰ ৰূপ অডিচি আৰু একে পৰম্পৰাৰ শাস্ত্ৰীয় সংগীত ওডিচি সংগীতৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উদযাপন কৰা হয়। এই অনুষ্ঠানৰ সময়ত জনপ্ৰিয় অডিচি নৃত্যশিল্পীসকলে মাৰ্ডালাৰ দৰে বাদ্যযন্ত্ৰৰ সৈতে অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰে।^[11]^[12] এই অনুষ্ঠানটো ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰ্টেলত ৱেবকাষ্ট কৰা হয়।^[13]^[14]