মেছ’স্ফিয়াৰ
মেছ’স্ফিয়াৰ (/ˈmɛsəsfɪər, ˈmɛz-, ˈmiːsə-, -zə-/;[1] প্ৰাচীন গ্ৰীক μέσος (mésos) 'মধ্য' আৰু -গোলকৰ পৰা) বায়ুমণ্ডলৰ তৃতীয় স্তৰ, ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ পোনে পোনে ওপৰত আৰু তাপমণ্ডলৰ পোনে পোনে তলত থাকে। মেছ’স্ফিয়াৰত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়। এই বৈশিষ্ট্যটো সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়:ই ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰপৰা আৰম্ভ হয় (কেতিয়াবা ইয়াক ষ্ট্ৰেট’প’জ বুলিও কোৱা হয়), আৰু মেছ’পজত শেষ হয়, যিটো পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ ঠাণ্ডা অংশ, যাৰ উষ্ণতা −১৪৩ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (−২২৫ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট; ১৩০ কেল’ৰি)তকৈ কম। অক্ষাংশ আৰু ঋতু অনুসৰি মেছ’স্ফিয়াৰৰ সঠিক ওপৰৰ আৰু তলৰ সীমা ভিন্ন হয় (শীতকালত আৰু ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত অধিক, গ্ৰীষ্মকালত আৰু মেৰুত কম), কিন্তু তলৰ সীমা সাধাৰণতে সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ৪৭ৰপৰা ৫১ কিলোমিটাৰ (২৯ৰপৰা ৩২ মাইল; ১৫৪,০০০ৰপৰা ১৬৭,০০০ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত, আৰু ওপৰৰ সীমা (মেছ’পজ) সাধাৰণতে ৮৫ৰপৰা ১০০ কিলোমিটাৰ (৫৩ৰপৰা ৬২ মাইল; ২৭৯,০০০ৰপৰা ৩২৮,০০০ ফুট)।[2][3][4][5]
ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ আৰু মেছ’স্ফিয়াৰক কেতিয়াবা সামূহিকভাৱে "মধ্য বায়ুমণ্ডল" বুলিও কোৱা হয়,[6] যি পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰপৰা প্ৰায় ১২ৰপৰা ৮০ কিলোমিটাৰ (৭.৫ আৰু ৪৯.৭ মাইল) উচ্চতাত বিস্তৃত। ৮০–৯০ কিলোমিটাৰ (৫০–৫৬ মাইল) উচ্চতাত মেছ’প’জে মেছ’স্ফিয়াৰক পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ দ্বিতীয় বাহ্যিক স্তৰ তাপমণ্ডলৰপৰা পৃথক কৰে। পৃথিৱীত মেছ’প’জ টাৰ্বোপ’জৰ সৈতে প্ৰায় সহ-সংলগ্ন হয়, যাৰ তলত অশান্ত ঘূৰ্ণীৰ বাবে বিভিন্ন ৰাসায়নিক প্ৰজাতি ভালদৰে মিহলি হৈ থাকে। এই স্তৰৰ ওপৰত বায়ুমণ্ডল অসদৃশ হৈ পৰে কাৰণ বিভিন্ন ৰাসায়নিক প্ৰজাতিৰ স্কেলৰ উচ্চতা আণৱিক ভৰ অনুসৰি বেলেগ বেলেগ হয়।
মহাকাশৰ ওচৰৰ শব্দটো কেতিয়াবা মেছ’স্ফিয়াৰৰ ভিতৰৰ উচ্চতাক বুজাবলৈও ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই শব্দটোৰ কোনো কাৰিকৰী সংজ্ঞা নাই, কিন্তু সাধাৰণতে ই আৰ্মষ্ট্ৰং সীমা (প্ৰায় ৬২,০০০ ফুট বা ১৯ কিলোমিটাৰ, যাৰ ওপৰত মানুহক জীয়াই থাকিবলৈ চাপৰ চুটৰ প্ৰয়োজন) আৰু কাৰ্মান ৰেখা (য'ত উৰণ লাভ কৰিবলৈ জ্যোতিৰ্গতিবিদ্যায় বায়ুগতিবিদ্যাৰপৰা ঠাই ল'ব লাগিব)ৰ মাজৰ অঞ্চলটোক বুজায়; বা আন এটা সংজ্ঞা অনুসৰি, সৰ্বোচ্চ উচ্চতাৰ বাণিজ্যিক বিমানসমূহে (প্ৰায় ৪০,০০০ ফুট (১২.২ কিলোমিটাৰ)) উৰণ আৰু পৃথিৱীক প্ৰদক্ষিণ কৰিব পৰা উপগ্ৰহৰ সৰ্বনিম্ন পেৰিজি (প্ৰায় ৪৫ মাইল (৭৩ কিলোমিটাৰ))ৰ মাজৰ স্থানলৈ। কিছুমান উৎসই "স্থানৰ ওচৰত" আৰু "উচ্চ বায়ুমণ্ডল" শব্দ দুটাৰ মাজত প্ৰভেদ আনে, যাৰ ফলত কেৱল কাৰ্মান ৰেখাৰ ওচৰৰ স্তৰবোৰকহে "স্থানৰ ওচৰত" বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।
তাপমান
[সম্পাদনা কৰক]মেছ’স্ফিয়াৰৰ ভিতৰত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়। উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে আপেক্ষিকভাৱে অ’জনৰ ঘনত্ব হ্ৰাস পোৱা বিৰল বায়ুমণ্ডলৰ দ্বাৰা সৌৰ বিকিৰণৰ শোষণ হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত (তাপমণ্ডলৰ দ্বাৰা শোষণৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা UV তৰংগদৈৰ্ঘ্যত অ’জনই মূল শোষক)।[7] ইয়াৰ উপৰিও CO2 বিকিৰণ নিৰ্গমনৰ দ্বাৰা শীতলতা বৃদ্ধিৰ ফলতো ইয়াৰ সৃষ্টি হয়। মেছ’স্ফিয়াৰৰ ওপৰ অংশ যাক মেছ’প’জ বোলা হয়, পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ শীতল অংশ।[8] ওপৰৰ মেছ’স্ফিয়াৰৰ তাপমাত্ৰা প্ৰায় −১০০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (১৭৩ কেল’ৰি; −১৪৮ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) লৈকে কম হয়,[9] অক্ষাংশ আৰু ঋতু অনুসৰি ইয়াৰ ভিন্নতা থাকে।
সক্ৰিয় বৈশিষ্ট্যসমূহ
[সম্পাদনা কৰক]
এই অঞ্চলৰ আটাইতকৈ বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল প্ৰবল জ’নেল (পূব-পশ্চিম) বতাহ, বায়ুমণ্ডলীয় জোৱাৰ, অভ্যন্তৰীণ বায়ুমণ্ডলীয় মাধ্যাকৰ্ষণ তৰংগ (সাধাৰণতে "মাধ্যাকৰ্ষণ তৰংগ" বুলি কোৱা হয়), আৰু গ্ৰহৰ তৰংগ। এই জোৱাৰ-ভাটাৰ অধিকাংশই ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ আৰু নিম্ন স্তৰমণ্ডলৰপৰা আৰম্ভ হয়, আৰু মেছ’স্ফিয়াৰলৈ বিয়পি পৰে। মেছ’স্ফিয়াৰত মাধ্যাকৰ্ষণ-তৰংগৰ প্ৰসাৰণ ইমানেই ডাঙৰ হ’ব পাৰে যে তৰংগবোৰ অস্থিৰ হৈ পৰে আৰু অপচয় হয়। এই অপচয়ই মেছ’স্ফিয়াৰত গতিশীলতা জমা কৰে আৰু বহুলাংশে গোলকীয় পৰিসঞ্চালনক আগুৱাই লৈ যায়।
নিশাৰ ডাৱৰ মেছ’স্ফিয়াৰত অৱস্থিত। ওপৰৰ মেছ’স্ফিয়াৰটোও আয়নমণ্ডলৰ ডি স্তৰ বুলি জনাজাত অঞ্চল, যিটো দিনৰ ভাগতহে উপস্থিত থাকে যেতিয়া নাইট্ৰিক অক্সাইডক লাইমেন ছিৰিজ-আলফা হাইড্ৰ’জেন বিকিৰণৰদ্বাৰা আয়নীকৰণৰ সৈতে কিছু আয়নীকৰণ ঘটে। আয়নীয়কৰণ ইমানেই দুৰ্বল যে যেতিয়া ৰাতি পৰে, আৰু আয়নীয়কৰণৰ উৎস আঁতৰাই পেলোৱা হয়, তেতিয়া মুক্ত ইলেক্ট্ৰন আৰু আয়ন পুনৰ নিৰপেক্ষ অণুলৈ গঠন হয়।
৫ কিলোমিটাৰ (৩.১ মাইল; ১৬,০০০ ফুট) গভীৰ ছডিয়াম স্তৰ ৮০–১০৫ কিলোমিটাৰ (৫০–৬৫ মাইল; ২৬২,০০০–৩৪৪,০০০ ফুট)ৰ মাজত অৱস্থিত। ছডিয়ামৰ অবান্ধি ৰখা, অ-আয়নীকৃত পৰমাণুৰে নিৰ্মিত ছডিয়াম স্তৰটোৱে দুৰ্বলভাৱে বিকিৰণ কৰি বায়ুৰ পোহৰত অৰিহণা যোগায়। ছডিয়ামৰ গড় ঘনত্ব প্ৰতি ঘন চেণ্টিমিটাৰত ৪ লাখ পৰমাণু। এই বেণ্ডটো নিয়মিতভাৱে অহা উল্কাপিণ্ডৰপৰা ছডিয়াম চালিমেটিঙৰদ্বাৰা পুনৰ ভৰাই তোলা হয়। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানীসকলে এই ছডিয়াম বেণ্ডটো ব্যৱহাৰ কৰি "গাইড ষ্টাৰ" সৃষ্টি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে, যিটো অতি চোকা ভূমিভিত্তিক পৰ্যবেক্ষণ উৎপাদন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা অভিযোজিত আলোকীয় সংশোধন প্ৰক্ৰিয়াৰ অংশ হিচাপে।[10] অন্যান্য ধাতুৰ স্তৰ, যেনে- লোহা আৰু পটাছিয়াম, ওপৰৰ মেছ'স্ফিয়াৰ/নিম্ন তাপমণ্ডল অঞ্চলতো থাকে।
২০১৮ চনৰ অক্টোবৰৰ পৰা[স্পষ্ট কৰাৰ প্ৰয়োজন], মেছ’স্ফিয়াৰৰপৰা উৎপত্তি হোৱা এটা সুকীয়া ধৰণৰ অৰোৰা চিনাক্ত কৰা হৈছে। বিলৰ বালিচহীয়া ঢৌৰ সৈতে সাদৃশ্য থকাৰ বাবে প্ৰায়ে ‘টিলা’ বুলি কোৱা হয়, সেউজীয়া ঢৌৱা পোহৰবোৰ বিষুৱৰেখাৰফালে বিস্তৃত হৈ থাকে। ভূপৃষ্ঠৰপৰা প্ৰায় ৯৬ কিলোমিটাৰ (৬০ মাইল; ৩১৫,০০০ ফুট) উচ্চতাত উৎপত্তি হোৱা বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। যিহেতু মেৰুপ্ৰভাৰ কাৰণ অতি উচ্চ গতিৰ সৌৰ কণিকাই বায়ুমণ্ডলীয় অণুৰ সৈতে পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ ফলত হয়, গতিকে এই টিলাবোৰৰ সেউজীয়া ৰং আংশিকভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে (কোনে কৰিছে?) সেই সৌৰ কণাবোৰৰ অক্সিজেন অণুৰ সৈতে পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰদ্বাৰা। সেয়েহে টিলাবোৰ য'ত মেছ'স্ফেৰিক অক্সিজেন অধিক ঘনীভূত হয় তাতেই দেখা দিয়ে।[11]
পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত লাখ লাখ উল্কাপিণ্ড প্ৰৱেশ কৰে আৰু বছৰি গড়ে ৪০,০০০ টন উল্কাপিণ্ড প্ৰৱেশ কৰে।[12] উল্কাপিণ্ডৰ ধোঁৱা বুলি কোৱা এই এবলেটেড পদাৰ্থই নক্টিলুচেণ্ট ডাৱৰৰ বাবে ঘনীভূত নিউক্লিয়াছ হিচাপে কাম কৰে বুলি ভবা হয়।
অন্বেষণ
[সম্পাদনা কৰক]মেছ’স্ফিয়াৰ বিমানৰ উচ্চতাৰ অভিলেখৰ ওপৰত অৱস্থিত,[13] আনহাতে বেলুনৰ বাবে মাত্ৰ আটাইতকৈ কম কিলোমিটাৰহে প্ৰৱেশযোগ্য, যাৰ বাবে উচ্চতাৰ অভিলেখ ৫৩.০ কিলোমিটাৰ (৩২.৯ মাইল)।[14] ইফালে, বায়ুমণ্ডলৰ অধিক টানি লোৱাৰ বাবে মেছ’স্ফিয়াৰ কক্ষপথৰ মহাকাশযানৰ বাবে নূন্যতম উচ্চতাৰ তলত থাকে।[15][16][17] ইয়াক কেৱল শব্দ কৰা ৰকেটৰ ব্যৱহাৰৰ দ্বাৰাহে প্ৰৱেশ কৰা হৈছে, যিবোৰে প্ৰতিটো অভিযানত মাত্ৰ কেইমিনিটমানৰ বাবেহে মেছ’স্ফিয়াৰিক জোখ ল’ব পাৰে।[18] ফলত ই পৰিৱেশৰ কম বুজা অংশ, যাৰ ফলত হাস্যৰসময় মনিকাৰ ইগন’ৰ’স্ফিয়াৰ (humorous moniker ignorosphere)ৰ সৃষ্টি হয়।[19][20] এই দুৰ্বলভাৱে বুজা স্তৰৰ ভিতৰত ৰঙা স্প্ৰাইট আৰু নীলা জেট (নিম্ন মেছ'স্ফিয়াৰৰ ভিতৰত বৈদ্যুতিক নিৰ্গমন বা বিজুলী), নক্টিলুচেণ্ট ডাৱৰ আৰু ঘনত্বৰ ছিয়াৰৰ উপস্থিতি বৰ্তমানৰ বৈজ্ঞানিক আগ্ৰহৰ বিষয়।
২০০৩ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত স্পেচ শ্বাটল কলম্বিয়া পুনৰ প্ৰৱেশৰ সময়ত প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) উচ্চতাত, নিম্ন মেছ’স্ফিয়াৰত ভাঙি যায় আৰু সাতজন ক্ৰুৰ সদস্যৰ মৃত্যু হয়।
২০২৫ চনত বিজ্ঞানীসকলে মেছ’স্ফিয়াৰৰ স্থায়ী অন্বেষণৰ বাবে ফটোফ’ৰেটিক সূৰ্য্যৰ পোহৰ চালিত উৰণীয়া গঠনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়, যাৰ সম্ভাৱ্য প্ৰয়োগ বায়ুমণ্ডলীয় সংবেদন, যোগাযোগ আৰু মংগল গ্ৰহৰ দৰে পাতল বায়ুমণ্ডলীয় গ্ৰহৰ অন্বেষণত কৰা হয়।[21]
মেছ’স্ফিয়াৰ আৰু মহাকাশৰ ওচৰৰ পৰিঘটনা
[সম্পাদনা কৰক]
- আকাশী ৰহণ
- বায়ুমণ্ডলীয় জোৱাৰ
- আয়নমণ্ডল
- উল্কাপিণ্ড
- অস্বচ্ছ ডাৱৰ
- মেৰুপ্ৰভা
- স্প্ৰাইট (বিজুলী)।
- উচ্চ বায়ুমণ্ডলীয় বিজুলী (ক্ষণস্থায়ী আলোকময় পৰিঘটনা)
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ "mesosphere". Dictionary.com অভিধানৰ পৰা (অনলাইন). n.d.
- ↑ "Middle atmosphere". www.antarctica.gov.au. http://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/environment/atmosphere/middle-atmosphere। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 June 2018.
- ↑ Venkat Ratnam, M.; Patra, A. K.; Krishna Murthy, B. V. (25 March 2010). "Tropical mesopause: Is it always close to 100 km?". Journal of Geophysical Research খণ্ড 115 (D6): D06106. doi:10.1029/2009jd012531. ISSN 0148-0227.
- ↑ "The Mesosphere - overview". UCAR Center for Science Educationscied.ucar.edu. https://scied.ucar.edu/shortcontent/mesosphere-overview। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 June 2018.
- ↑ von Zahn, U.; Höffner, J.; Eska, V.; Alpers, M. (1 November 1996). "The mesopause altitude: Only two distinctive levels worldwide?". Geophysical Research Letters খণ্ড 23 (22): 3231–34. doi:10.1029/96gl03041. ISSN 0094-8276.
- ↑ "Middle Atmosphere Meteorology". University of Washingtonatmos.washington.edu. https://atmos.washington.edu/academic/midatmos.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 December 2018.
- ↑ "Photochemistry of Ozone". Archived from the original on 2025-01-20. https://web.archive.org/web/20250120213632/https://slideplayer.com/slide/10904550/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-08.
- ↑ International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC), Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the "Gold Book") (1997). Online corrected version: (2006–) "mesosphere".
- ↑ Mesosphere, Atmosphere, Climate & Environment Information ProgGFKDamme (UK Department for Environment, Food and Rural Affairs), http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html, আহৰণ কৰা হৈছে: 14 November 2011
- ↑ "Martin Enderlein et al., ESO's Very Large Telescope sees four times first light, Laser Focus World, July 2016, pp. 22-24". 11 July 2016. Archived from the original on 2021-11-13. https://web.archive.org/web/20211113024518/https://www.laserfocusworld.com/articles/print/volume-52/issue-07/features/adaptive-optics-eso-s-very-large-telescope-sees-four-times-first-laser-light.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-08.
- ↑ "Wu, Katherine J. A New Type of Aurora Ripples Across the Sky in Horizontal Green "Dunes". Smithsonian Magazine (29 January 2020)". https://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-type-aurora-ripples-across-sky-horizontal-green-dunes-180974083/?spMailingID=41658140&spUserID=NzQwNDUzNzY2MzMS1&spJobID=1682695015&spReportId=MTY4MjY5NTAxNQS2.
- ↑ Leinert C.; Gruen E. (1990). "Interplanetary Dust". Physics and Chemistry in Space (R. Schwenn and E. Marsch eds.). Springer-Verlag. pp. 204-275
- ↑ "Powered Aeroplanes World Records". Fédération Aéronautique Internationale. Archived from the original on 11 September 2016. https://web.archive.org/web/20160911215233/http://www.fai.org/fai-record-file/?recordId=2825। আহৰণ কৰা হৈছে: 31 August 2016.
- ↑ "Research on Balloon to Float over 50 km Altitude". Institute of Space and Astronautical Science, JAXA. http://www.isas.jaxa.jp/e/special/2003/yamagami/03.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 September 2011.
- ↑ "IADC Space Debris Mitigation Guidelines". Inter-Agency Space Debris Coordination Committee. 15 October 2002. http://www.iadc-online.org/Documents/IADC-2002-01,%20IADC%20Space%20Debris%20Guidelines,%20Revision%201.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 31 August 2016.
- ↑ "NASA Safety Standard 1740.14, Guidelines and Assessment Procedures for Limiting Orbital Debris". Office of Safety and Mission Assurance. 1 August 1995. Archived from the original on 15 February 2013. https://web.archive.org/web/20130215143933/http://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/library/NSS1740_14/nss1740_14-1995.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 July 2026.
- ↑ "100 km Altitude Boundary for Astronautics". Fédération Aéronautique Internationale. Archived from the original on 2020-12-21. https://web.archive.org/web/20201221031527/http://nccur.lib.nccu.edu.tw/handle/140.119/51133। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-08.
- ↑ "NASA Sounding Rocket Program Overview". NASA Sounding Rocket Program. NASA. 24 July 2006. http://rscience.gsfc.nasa.gov/srrov.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 October 2006.
- ↑ "Reusable Rockets Set to Explore the 'Ignorosphere'". Discover Magazine. 1 September 2016. https://www.discovermagazine.com/technology/reusable-rockets-set-to-explore-the-ignorosphere। আহৰণ কৰা হৈছে: 2 April 2018.
- ↑ "Upper atmosphere may hold clues in Columbia mystery". 6 February 2003. http://usatoday30.usatoday.com/news/nation/2003-02-06-atmosphere_x.htm.
- ↑ Schafer, Benjamin C.; Kim, Jong-hyoung; Sharipov, Felix; Hwang, Gyeong-Seok; Vlassak, Joost J.; Keith, David W. (2025-08-14). "Photophoretic flight of perforated structures in near-space conditions". Nature খণ্ড 644 (8076): 362–369. doi:10.1038/s41586-025-09281-8. ISSN 0028-0836. https://www.nature.com/articles/s41586-025-09281-8। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-05-28.