লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰী
| লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰী | |
|---|---|
 | |
| জন্ম | ৩১ আগষ্ট, ১৭৩০[1] কচুয়া, ভাৰত[2][3] |
| মৃত্যু | ১ জুন ১৮৯০[4] (বয়স ১৬০)[5][6][7] বাৰদী, ঢাকা, বাংলাদেশ, ব্ৰিটিছ ভাৰত |
| প্ৰকৃত নাম | লোকনাথ ঘোষাল |
| গুৰু | ভগৱান গাংগুলী |
লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰী (জন্ম: ৩১ আগষ্ট ১৭৩০[8] - মৃত্যু: ১ জুন ১৮৯০[4]) আছিল এগৰাকী হিন্দু সিদ্ধপুৰুষ। তেওঁক বাবা লোকনাথ নামেৰেও জনা যায়। হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বীসকলৰ মাজত লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰী এক পূজনীয় ব্যক্তিত্ব। তেওঁ দেহত্যাগৰ আগলৈকে বাংলাদেশৰ নাৰায়ণগঞ্জৰ সোণাৰগাঁৱৰ বাৰদী আশ্ৰমত থাকিছিল। নাৰায়ণগঞ্জ জিলাৰ সোণাৰগাঁও উপজিলাৰ বাৰদীত অৱস্থিত বাবা লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰী আশ্ৰম হিন্দুসকলৰ এটি গুৰুত্বপূৰ্ণ তীৰ্থভূমি। বিশেষকৈ বাঙালী হিন্দুসকলৰ বাবে ই এক জনপ্ৰিয় তীৰ্থস্থান।[5][9]
শৈশৱ
[সম্পাদনা কৰক]১৭৩০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ৩১ আগষ্ট[1] (১৮ ভাদ, ১১৩৭ বঙ্গাব্দ) তাৰিখে, ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ জন্মতিথি অৰ্থাৎ জন্মাষ্টমীৰ দিনা কলিকতাৰ পৰা কিছু দূৰৈত বৰ্তমানৰ উত্তৰ চব্বিশ পৰগণা জিলাৰ কচুয়া গাঁৱত (কচুয়াধাম নামেৰে পৰিচিত) এটি ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত বাবা লোকনাথে জন্মগ্ৰহণ কৰে।[2][3] (লোকনাথৰ জন্মস্থানক লৈ তেওঁৰ শিষ্যসকলৰ মাজতো মতভেদ আছে। নিত্যগোপাল সাহাই এই বিষয়ে উচ্চ ন্যায়ালয়ত গোচৰ তৰে আৰু ৰায় অনুসৰি তেওঁৰ জন্মস্থান কচুয়া বুলি চিহ্নিত হয়। ) তেওঁৰ পিতৃৰ নাম আছিল ৰামনাৰায়ণ ঘোষাল আৰু মাতৃৰ নাম আছিল শ্ৰীমতী কমলা দেৱী। তেওঁ পিতৃ-মাতৃৰ চতুৰ্থ পুত্ৰ আছিল।[5]
তেওঁৰ পিতৃ ৰামনাৰায়ণ ঘোষাল আছিল এগৰাকী ধৰ্মপৰায়ণ ব্যক্তি আৰু গুপ্তসাধক। তেওঁৰ ইচ্ছা আছিল এগৰাকী সন্তানক ব্ৰহ্মচাৰী বনোৱা। কিন্তু মাতৃস্নেহত আচ্ছন্ন মাকে তেওঁৰ পুত্ৰসকলক ব্ৰহ্মচাৰী হোৱাৰ সম্মতি দিব নিবিচাৰিছিল। অৱশেষত, যেতিয়া চতুৰ্থ সন্তান লোকনাথৰ জন্ম হৈছিল, তেতিয়া তেওঁৰ মাতৃ কমলা দেৱীয়ে নিজে ব্ৰহ্মচাৰী হʼবলৈ সম্মতি দিয়ে।[5]
ইয়াৰ পিছত ৰামনাৰায়ণে, আচাৰ্য গাংগুলী (ভগৱান চন্দ্ৰ গংগোপাধ্যায়)ক লোকনাথৰ আচাৰ্য ৰূপে উপনয়ন সংস্কাৰ কৰোৱাই আধ্যাত্মিক জীৱনৰ দায়িত্ব লʼবলৈ অনুৰোধ কৰে। আচাৰ্য গাংগুলী আছিল পৰম নিষ্ঠাৱান আৰু সৰ্বশাস্ত্ৰত সুপণ্ডিত গৃহী সন্ন্যাসী। তেওঁ চৌৰাশীচাকলা গাঁৱৰ ওচৰত স্থিত কাঁকড়া গাঁৱত বসবাস কৰিছিল। সেই সময়ত গাঁওখনক কচুয়া নামেৰে জনা গৈছিল। উপনয়নৰ বাবে লোকনাথে আচাৰ্য গাংগুলীৰ শিষ্যত্ব লাভ কৰে। লগতে তেওঁৰ প্ৰিয় সখা বেণীমাধৱ চক্ৰৱৰ্তীয়েও ভগৱান গাংগুলীৰ শিষ্যত্ব লাভ কৰে। তেতিয়া লোকনাথ আৰু তেওঁৰ সখা বেণীমাধৱৰ বয়স আছিল ১১ বছৰ আৰু আচাৰ্য গাংগুলীৰ বয়স আছিল ৬০ বছৰ। ইয়াৰ পিছত আচাৰ্য গাংগুলীৰ সৈতে এই বালক দুগৰাকীয়ে বেদোক্ত বিধিমতে নৈষ্ঠিক-ব্ৰহ্মচাৰী হৈ গৃহস্থাশ্ৰম ত্যাগ কৰে।[5]
সিদ্ধিলাভ
[সম্পাদনা কৰক]গৃহ ত্যাগৰ পিছত ১১৪৮ বঙ্গাব্দত আচাৰ্য গাংগুলীয়ে তেওঁলোকক কালীঘাটৰ শক্তিপীঠলৈ লৈ আহে। একাৱন্ন পীঠৰ অন্যতম এই মহাপীঠ কালীঘাট। তেতিয়া কালীঘাট আছিল ঘন অৰণ্যৰে বেষ্টিত অঞ্চল। কালীঘাটলৈ অহাৰ পিছত, বাল্য ব্ৰহ্মচাৰীদ্বয়ে আচাৰ্যক সাধন-ভজন শিকাবলৈ কৈছিল। তেওঁলোকে কালীঘাটৰ পৰা সাধন-ভজন শিকিবলৈ এটি নিৰ্জন ঠাইলৈ ৰাওনা হৈছিল। নিৰ্জন স্থানলৈ আহি শিষ্যদ্বয়ে কঠোৰ সংযম পালন কৰে আৰু দীৰ্ঘ ৩০-৪০ বছৰ নক্ত-ব্ৰত (দিনত অনাহাৰে থাকি ৰাতি আহাৰ গ্ৰহণ) পালন কৰে। ইয়াৰ পিছত একান্তৰা-ব্ৰত (এদিন উপবাসৰ পিছৰ দিনা আহাৰ গ্ৰহণ), ত্ৰিৰাত্ৰি, পঞ্চহ, নৱৰাত্ৰি ব্ৰত পালন কৰে। আচাৰ্য গাংগুলীয়ে তেওঁলোকক ধ্যান আৰু যোগৰ শিক্ষা দিয়ে। ইয়াৰ পিছত সিদ্ধিলাভৰ বাবে তেওঁলোক হিমালয়ৰ বৰফাবৃত এক নিৰ্জন স্থানলৈ যায়। পঞ্চাশ বছৰৰো অধিক সময় কঠোৰ তপস্যা কৰি লোকনাথে সমাধিৰ সৰ্বোচ্চ শিখৰত উপনীত হয় আৰু পৰমতত্ত্ব লাভ কৰে। তেতিয়া তেওঁৰ বয়স ৯০ বছৰ আছিল।[5]
ভ্ৰমণ
[সম্পাদনা কৰক]মক্কালৈ যাত্ৰা
[সম্পাদনা কৰক]শিষ্যসকলে সিদ্ধি লাভ কৰাৰ পিছত, ভগৱান গাংগুলীয়ে তেওঁলোকৰ সৈতে মক্কা ভ্ৰমণ কৰিব বিচাৰিছিল। তেওঁলোকে খোজকাঢ়িয়েই মক্কাৰ উদ্দেশ্যে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। প্ৰথমে তেওঁলোক কাবুলত উপস্থিত হয়। তাত তেওঁলোকে 'মোল্লা সাদি' নামৰ এজন ধাৰ্মিক মুছলমানক লগ পাইছিল। তেওঁৰ লগত কোৰআন আৰু ইছলাম ধৰ্মৰ বিষয়ে বহুতো আলোচনা হৈছিল। ইয়াত লোকনাথে কোৰআন অধ্যয়ন কৰিছিল। তেওঁলোকে উপলব্ধি কৰিছিল যে বাহ্যিক আচৰণৰ বাহিৰে দুয়োটা ধৰ্মৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাই।
কাবুলৰ পিছত তেওঁলোক মদিনালৈ আহিছিল। ইয়াতো, বেদ আৰু কোৰআনৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ সৈতে আলোচনা কৰা হৈছিল। তাৰ পৰা তেওঁলোকে মক্কালৈ যাত্ৰা কৰিছিল। বাটত 'আব্দুল গফুৰ' নামৰ এজন ৪০০ বছৰীয়া উচ্চ পদস্থ মুছলমান ফকীৰক চাবলৈ তেওঁৰ বাসগৃহলৈ গৈছিল। তেওঁ সদায় নীৰৱ আৰু সমাধিৰ অৱস্থাত থাকিছিল। সিদ্ধপুৰুষ লোকনাথক দেখি তেওঁ নিজৰ সমাধি ভাঙি তেওঁক সাৱটি ধৰিছিল। তাৰ পিছত তেওঁলোকে দুৰ্গম পথ এটি অতিক্ৰম কৰি মক্কা পাইছিল।[5]
কাশীধামলৈ যাত্ৰা
[সম্পাদনা কৰক]কিছুদিন মক্কাত থকাৰ পিছত তেওঁলোকে বাৰাণসীৰ কাশীধামলৈ ৰাওনা হয়। তাতেই মহাযোগী ত্ৰৈলঙ্গস্বামীৰ কুটিৰ অৱস্থিত। গাংগুলীয়ে তেওঁৰ দুই শিষ্যৰ সকলো দায়িত্ব ত্ৰৈলঙ্গস্বামীক হস্তান্তৰ কৰিছিল আৰু গঙ্গাৰ পাৰত ধ্যানমগ্ন অৱস্থাতেই বিদায় লৈছিল। ত্ৰৈলঙ্গস্বামীৰ প্ৰকৃত নাম আছিল পণ্ডিত হিতলাল মিশ্ৰ। তাত তেওঁলোকে কিছু সময়ৰ বাবে স্বামীজীৰ সৈতে যোগ-অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু যাত্ৰালৈ গৈছিল।[5]
বিশ্ব ভ্ৰমণ
[সম্পাদনা কৰক]ভ্ৰমণৰ উদ্দেশ্যে তেওঁলোকে ভাৰতৰ পশ্চিমে আফগানিস্তান, আৰৱ, ইজৰাইল, পাৰস্য, ইউৰোপ আদিৰ মাজেৰে আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ উপকূললৈকে যাত্ৰা কৰিছিল। তাৰ পিছত তেওঁলোক ভাৰতলৈ উভতি আহিছিল আৰু পুনৰ উত্তৰদিশে গৈছিল। বৰফাচ্ছন্ন সুমেৰু অঞ্চললৈ যোৱাৰ পূৰ্ব প্ৰস্তুতি উপলক্ষে শীতপ্ৰধান অঞ্চল হিচাপে তেওঁলোক বদ্ৰীনাথ শ্ৰীমন্দিৰ আশ্ৰমত থাকিছিল। তাৰ পৰাই তেওঁলোকে আধুনিক পৰিজ্ঞাত সীমা অতিক্ৰম কৰি উত্তৰে বহুদূৰলৈ গুচি গৈছিল। খোজ কাঢ়িয়েই তেওঁলোক চাইবেৰিয়ালৈ যায়। সূৰ্য্যোদয় নোহোৱাৰ বাবে সময় নিৰ্ধাৰণ কৰিব পৰা নগʼল; কিন্তু তেওঁলোকে বাটত ২০ বাৰ বৰফ পৰা আৰু গলি যোৱা দেখিছিল। কেইটামান বৰফৰ স্তম্ভৰ কাষলৈ আহি তেওঁলোকে তেওঁলোকৰ যাত্ৰা সমাপ্ত কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত পূব দিশলৈ আগবাঢ়ি গৈ তেওঁ চীন দেশত উপস্থিত হয়। তাৰ পৰা ত্ৰৈলঙ্গস্বামীয়ে উদয়চলালৈ যোৱা পথত ৰাওনা হ’ল। লোকেনাথ আৰু বেণীমাধব তিব্বত আৰু বদ্ৰীনাথ পাহাৰত থাকিল। তাৰ পাছত বেণীমাধব কামাখ্যালৈ ৰাওনা হ’ল আৰু লোকনাথে চন্দ্ৰনাথ পৰ্বতৰ গাতে লাগি থকা হাবিখনৰ মাজেৰে খোজ কাঢ়ি গ’ল।[5]
বাৰদীত থকা সময়ছোৱা
[সম্পাদনা কৰক]অৰণ্যৰ মাজেৰে যাত্ৰা কৰোঁতে, হঠাতে অৰণ্যত অগ্নিকাণ্ড সংঘটিত হয়। তেওঁ লক্ষ্য কৰিলে যে গছৰ তলত এগৰাকী জটাজুটধাৰী সন্ন্যাসী ধ্যানমগ্ন অৱস্থাত আছে। তেওঁ যোগ শক্তিৰে লোকনাথক নিৰাপদ স্থানলৈ লৈ আহিছিল। তেওঁ আছিল বিজয়কৃষ্ণ গোস্বামী।
ইয়াৰ পিছত লোকনাথ তেতিয়াৰ ত্ৰিপুৰা জিলাৰ দাউদকান্দি গাঁৱলৈ আহে। বাৰদী গাঁৱৰ ডেংগু কৰ্মকাৰ নামৰ এজন ব্যক্তি তেতিয়া ফৌজদাৰী গোচৰত অভিযুক্ত হৈ দাউদকান্দিত আছিল। বিচলিত ডেংগু কৰ্মকাৰে লোকেনাথক দেখি সকলো কথা বিৱৰি ক'লে। তেতিয়া লোকনাথে তেওঁক নিৰ্ভয়ে থাকিবলৈ কৈছিল। পিছদিনা, ন্যায়াধীশে ডেংগুক নিৰ্দোষী সাব্যস্ত কৰে। ডেংগুৱে লোকনাথক নিজৰ ঘৰলৈ লৈ যায়।
ডেংগুৰ মৃত্যুৰ পিছত বাৰদীৰ জমিদাৰে তেওঁক জমিদাৰ গৃহলৈ লৈ যায়। জমিদাৰে তেওঁক ‘ছাৱাল বাঘিনী’ নদীৰ পাৰত এটি নিৰ্জন শ্মশানত আশ্ৰম পাতি দিছিল। সুদীৰ্ঘ ছাব্বিশ বছৰ কাল তেওঁ তাত আছিল। তেতিয়াৰ পৰাই লোকনাথ “বাৰদী’ৰ ব্ৰহ্মচাৰী” নামেৰে পৰিচিত হৈছিল।[5]
মহাপ্ৰয়াণ
[সম্পাদনা কৰক]বৰদীত থকা সময়ছোৱাত ভক্তসকলে কৃপা লভিবলৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিছিল। এদিন এজন ভক্তই তেওঁৰ পুত্ৰৰ দুৰাৰোগ্য যক্ষ্মা ৰোগৰ আৰোগ্য কামনাৰে তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিছিল। লোকনাথে বুজি পালে যে পুত্ৰৰ আয়ুস শেষ হৈ আহিছে। তথাপিও, ভক্তক কৃপা কৰি তেওঁ নিজ শৰীৰত যক্ষ্মা ৰোগ গ্ৰহণ কৰিছিল। যদিও পুত্ৰ লাহে লাহে এই ৰোগৰ পৰা আৰোগ্য হৈছিল, কেইদিনমানৰ ভিতৰতে তেওঁৰ মৃত্যু হয়। কিন্তু লোকনাথৰ শৰীৰত যক্ষ্মা ৰোগ বাঢ়ি গৈ আছিল। তাৰ পিছত জেঠ মাহৰ ১৯ তাৰিখে তেওঁ মৃত্যুৰ কথা ঘোষণা কৰে। এই খবৰ পোৱাৰ পিছত, ভাৰাক্ৰান্ত আৰু অশ্ৰুসিক্ত ভক্তসকলে দলবদ্ধভাৱে বাৰদীৰ আশ্ৰমলৈ আহিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তাত তেওঁ সকলোকে প্ৰসাদ লʼবলৈ কৈছিল।[5]
তাৰ পিছত, ১৯ জেঠ, ১২৯৭ বঙ্গাব্দ (১ জুন, ১৮৯০ খ্ৰীষ্টাব্দ)ত[4] এটি ৰʼদঘাই দিনত পুৱা ১১:৪৫ বজাত, তেওঁ বাংলাদেশৰ নাৰায়ণগঞ্জৰ সোণাৰগাঁৱৰ বাৰদী আশ্ৰমত মহাসমাধিত মগ্ন হয়। তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল ১৬০ বছৰ।[5]
জন্মস্থানক লৈ বিতৰ্ক
[সম্পাদনা কৰক]বাবা লোকনাথৰ উৎপত্তিস্থল অৰ্থাৎ জন্মস্থান ৰহস্যৰে আবৃত। ১৮৮৫ চনৰ ৮ এপ্ৰিল তাৰিখে, টি. নেইলৰ, সহকাৰীৰ ওচৰত এটি আচল ডিক্ৰি (১৯৩৫ চনৰ ৮২ নং) লোৱা হৈছিল। ১৮৭২ চনৰ "প্ৰভিশ্যন এক্ট এক্স"-ৰ অধীনত নাৰায়ণগঞ্জৰ মেজিষ্ট্ৰেট যʼত দৃশ্যত বাবা লোকনাথে একেই কথা কৈছিল [10]:
"My name is Lokenath Brahmachari. My father's name is Ram Narain Ghosal. I am by caste Brahman. My home is at Mouza Chakla, Thana zilla Barasat. I reside at present in Mouza Baradi. Thana Narainganj, Zilla Dacca, where I am preist."
"মোৰ নাম লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰী। মোৰ পিতৃৰ নাম ৰাম নাৰায়ণ ঘোষাল। মই ব্ৰাহ্মণ জাতিৰ অন্তৰ্গত। মোৰ ঘৰ মৌজা চাকলা, থানা জিলা বাৰাসতত অৱস্থিত। বৰ্তমান মই মৌজা বাৰদীত থাকোঁ। থানা নাৰায়ণগঞ্জ, জিলা ঢাকা, যʼত মই এগৰাকী পুৰোহিত।"
তুষাৰ কান্তি বসাকৰ গ্ৰন্থ "কচুয়া: লোকনাথ-গঙ্গাৰ ত্ৰিবেনী সংগম"-ত তেওঁ উল্লেখ কৰিছে [11], ১৮৮৫ চনত "...জিলা বাৰাসত" উল্লেখ কৰা সম্ভৱ নহয় যʼত (তেওঁৰ মতে) বাৰাসত জিলা ১৮৩৪-১৮৬২ চনৰ ভিতৰত বিদ্যমান আছিল (তেওঁ উল্লেখ কৰিছে[12])। ১৮৬১ চনত, যৌথ মেজিষ্ট্ৰেচি বিলুপ্ত কৰা হয় আৰু "বাৰাসাত জিলা" চব্বিশ পৰগনা জিলাৰ এটি মহকুমালৈ পৰিণত হয়।[13] তেওঁ আৰু উল্লেখ কৰিছে যে লোকনাথে নকʼলেহেঁতেন যে তেওঁৰ পিতৃৰ নাম "ৰাম নাৰায়ণ ঘোষাল" কিয়নো তেওঁৰ পিতৃৰ আচল নাম আছিল "ৰাম কানাই ঘোষাল।" [14] এনে ধৰণৰ বিসংগতিৰ বাবে বসাকে তেওঁৰ গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰিছে যে,’ লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰীৰ জন্মস্থান হʼব লাগে ‘কচুয়াধাম।
লেখিকা জিতবতী দাসে তেওঁৰ গ্ৰন্থ - "বিশুদ্ধ প্ৰেম"-ত উল্লেখ কৰিছে: যে [15] "...শ্ৰী লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰী অবিভক্ত বংগ দেশৰ কচুয়া (বৰ্তমানৰ ভাৰতৰ পশ্চিমবংগত) নামৰ এখন গাঁৱত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল।"
বাৰদীৰ গোঁসাই: শ্ৰীশ্ৰী লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰী গ্ৰন্থত লেখকে উল্লেখ কৰিছে যে, লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰীয়ে ১১৩৭ চনত (বাংলা বৰ্ষপঞ্জী অনুসৰি) কাঁকড়া-কচুয়াত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল।[3]
লোকনাথ মিছনৰ ২০১১ গ্ৰন্থৰ স্বামীবাগ ৰোড শাখাত: শ্ৰদ্ধাঞ্জলি ১২১তম তিতিন দিৱস, বিষ্ণুপদ ভৌমিকেও উল্লেখ কৰে যে লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰীয়ে ১৭৩০ চনত কচুয়াত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল [16]।
উদ্ধৃতি
[সম্পাদনা কৰক]- "ৰণে-বনে-জলে-জঙ্গলে যেতিয়াই বিপদত পৰিবা, মোক স্মৰণ কৰিবা, মই তোমাক ৰক্ষা কৰিম।" [17]
- "বাক্যৰ কাঁড়, বন্ধুৰ পৰা বিচ্ছেদৰ কাঁড় আৰু ধনৰ পৰা বিচ্ছেদৰ কাঁড়; যদি এই তিনিটা কাঁড় সহ্য কৰিব পৰা যায়, তেন্তে মৃত্যুও ৰোধ কৰিব পৰা যায়।"[18]
- "এয়া মোৰ পৰামৰ্শৰ ঠাই নহয়, আদেশৰ ঠাই"[19]
তথ্য উৎস
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ 1.0 1.1 ১৭৩০ খ্ৰীষ্টাব্দেৰ গ্ৰেগোৰিয়ান আৰু বাংলা বৰ্ষপঞ্জী
- ↑ 2.0 2.1 Basak, Tushar Kanti (2023). কচুয়া: লোকনাথ-গঙ্গাৰ ত্ৰিবেনী সঙ্গম. Lokenath Mission, Kachua. পৃষ্ঠা. 6.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 Banik, Shri Haribhakta (2013). বাৰদীৰ গোঁসাই: শ্ৰীশ্ৰী লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰী. Shri Shital Chandra Pal. পৃষ্ঠা. 18.
- ↑ 4.0 4.1 4.2 "পঞ্জিকা ১২৯৭ বঙ্গাব্দ". usingha.com. http://www.usingha.com/sal/1297.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 January 2022.
- ↑ 5.00 5.01 5.02 5.03 5.04 5.05 5.06 5.07 5.08 5.09 5.10 5.11 সিদ্ধজীবনী - ব্ৰহ্মানন্দ ভাৰতী, ১৯৫৭, কলকাতা।
- ↑ জয়নাল হোসেন কৰ্তৃক লিখিত "ৰাজা ভাওয়াল সন্ন্যাসী ও ভাওয়াল পৰগনা গ্ৰন্থ।"
- ↑ খ্ৰিষ্টাব্দেৰ গ্ৰেগোৰিয়ান ও বাংলা বৰ্ষপঞ্জী[সংযোগবিহীন উৎস]
- ↑ "পঞ্জিকা ১১৩৭ বঙ্গাব্দ". usingha.com. http://www.usingha.com/sal/1137.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 January 2022.
- ↑ "লোকনাথ ব্ৰহ্মচাৰীৰ আশ্ৰমে একদিন" (bn ভাষাত). এনটিভি বিডি. https://www.ntvbd.com/travel/199223/লোকনাথ-ব্ৰহ্মচাৰীৰ-আশ্ৰমে-একদিন। আহৰণ কৰা হৈছে: ১১ জুন ২০২০.[সংযোগবিহীন উৎস]
- ↑ Basak, Tushar Kanti (2023). কচুয়া: লোকনাথ-গঙ্গাৰ ত্ৰিবেনী সঙ্গম. Lokenath Mission, Kachua. পৃষ্ঠা. 11-13.
- ↑ Basak, Tushar Kanti (2023). কচুয়া: লোকনাথ-গঙ্গাৰ ত্ৰিবেনী সঙ্গম. Lokenath Mission, Kachua. পৃষ্ঠা. 11-14.
- ↑ Basu, Nagendranath Kanti (1901). বিশ্বকোষ - খণ্ড ১২. West Bengal Public Library Network. পৃষ্ঠা. 756.
- ↑ Barasat Municipality. "About Barasat city". Adenis InfotechBarasat Minicipality. https://www.barasatmunicipality.org/about-barasat-city#:~:text=At%20present%20it%20is%20the,Municipality%20became%20an%20autonomous%20body..
- ↑ Basak, Tushar Kanti (2023). কচুয়া: লোকনাথ-গঙ্গাৰ ত্ৰিবেনী সঙ্গম. Lokenath Mission, Kachua. পৃষ্ঠা. 14.
- ↑ Das, Jitavati (2023). Visuddha Prema. Notion Press. ISBN 9798888839744.
- ↑ Bhowmick, Bishnupada (2011). প্ৰাণেৰ ঠাকুৰ বাবা লোকনাথেৰ মহাপ্ৰয়াণ শ্বৰোণে - শ্ৰদ্ধাঞ্জলি ১২১তম তিৰোধন দিবস. স্বামীবাগ ৰোড Branch. পৃষ্ঠা. 30.
- ↑ "বাণী চিৰন্তণী". Archived from the original on ১৩ অক্টোবৰ ২০১৬. https://web.archive.org/web/20161013223116/http://bani.com.bd/595/2725/। আহৰণ কৰা হৈছে: ১৭ আগষ্ট ২০১৬.
- ↑ "বাণী চিৰন্তণী". Archived from the original on ১৩ অক্টোবৰ ২০১৬. https://web.archive.org/web/20161013184930/http://bani.com.bd/595/2733/। আহৰণ কৰা হৈছে: ১৭ আগষ্ট ২০১৬.
- ↑ "বাণী চিৰন্তণী". Archived from the original on ৩১ আগষ্ট ২০১৬. https://web.archive.org/web/20160831083201/http://bani.com.bd/595/2732/। আহৰণ কৰা হৈছে: ১৭ আগষ্ট ২০১৬.