শকতায়ন
শকতায়ন | |
|---|---|
| ব্যক্তিগত | |
| জন্ম | খৃ:পূ: ৮১৪ |
| মৃত্যু | খৃ:পূ: ৭৬০ |
| ধৰ্ম | হিন্দুধৰ্ম |
| মুখ্য আগ্ৰহ | সংস্কৃত ব্যাকৰণ |
শকতায়ন (শাকতায়ন; ৮১৪–৭৬০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব)[1] এজন সংস্কৃত ব্যাকৰণবিদ, ভাষাবিদ আৰু বৈদিক পণ্ডিত।[2][3] তেওঁৰ এই তত্ত্বৰ বাবে পৰিচিত যে, সকলো বিশেষ্যই এটা বাক্যমূলৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যিটো ব্যাকৰণবিদ পাণিনিৰ বিপৰীত আছিল। তেওঁ এইটোও ধাৰণা কৰিছিল যে, বিশেষ্য বা আন শব্দৰ লগত সংলগ্ন হ’লেহে বিভক্তিবোৰৰ অৰ্থ থাকে। তেওঁৰ তত্ত্বসমূহ তেওঁৰ শকতায়ন-শব্দানুশাসনত উপস্থাপন কৰা হৈছে, যিখন গ্ৰন্থ সম্পূৰ্ণৰূপে পোৱা নাযায় যদিও ইয়াৰ উল্লেখ ইয়াস্ক আৰু পাণিনিৰ দৰে আন পণ্ডিতসকলেও প্ৰকাশ কৰিছে।
প্ৰাথমিক জীৱন আৰু পটভূমি
[সম্পাদনা কৰক]তেওঁৰ বিষয়ে সবিশেষ তথ্য বিৰল যদিও তেওঁ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম বা ৮ম শতিকাৰ আশে-পাশে বাস কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়, যিটো ব্যাকৰণবিদ পাণিনিৰ সৈতে সমসাময়িক।[4] তেওঁৰ পৰিচয় একে নামৰ আন পণ্ডিতসকলৰ সৈতে প্ৰায়ে ভুল কৰা হয় যদিও তেওঁৰ ব্যাকৰণ গ্ৰন্থ শকতায়ন-শব্দানুশাসনৰ বাবে তেওঁ পৰিচিত।[5] উপলভ্য তথ্যৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি তেওঁ বৈদিক পণ্ডিত, ভাষাবিদ আৰু ব্যাকৰণবিদ হিচাপে পৰিচিত আছিল।[6]
ভাষাবিজ্ঞানলৈ অৱদান
[সম্পাদনা কৰক]শকতায়নৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ হৈছে তেওঁৰ তত্ত্ব, যে সকলো বিশেষ্যই এটা ক্ৰিয়ামূল (নিৰুক্ত)ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যিটো তত্ত্ব পাণিনিয়ে দাবী কৰা নাছিল।[7] শকতায়নে এইটোও প্ৰস্তাৱ দিছিল যে, বিভক্তিৰ দৰে কাৰ্যকৰী ৰূপৰ নিজৰ কোনো অৰ্থ নাথাকে, কিন্তু বিশেষ্য বা অন্যান্য বিষয়-বস্তুৰ শব্দৰ সৈতে সংলগ্ন হ’লেহে অৰ্থত অৰিহণা যোগায়।[8] তেওঁৰ গ্ৰন্থ শকতায়ন-শব্দানুশাসনত আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ ইয়াস্কৰ দৰে পণ্ডিতসকলে তেওঁৰ তত্ত্বসমূহৰ বৰ্ণনা আৰু পদ্ধতিগত কাঠামোত উপস্থাপন কৰা হৈছে।[9] এই গ্ৰন্থখন সম্পূৰ্ণৰূপে জীয়াই থকা নাই যদিও পিছৰ গ্ৰন্থসমূহৰ খণ্ড আৰু উল্লেখসমূহে তেওঁৰ ব্যাকৰণগত তত্ত্বসমূহৰ বিষয়ে অন্তৰ্দৃষ্টি প্ৰদান কৰে।[10]
বিমল কৃষ্ণ মতিলালে তেওঁৰ শব্দ আৰু জগত(The Word and the World) নিৰ্কুট বনাম ব্যাকৰণৰ বিতৰ্কক নৈৰুক্ত বা ব্যুৎপত্তিবিদ আৰু পণিনিয় বা ব্যাকৰণবিদসকলৰ মাজত হোৱা এক আকৰ্ষণীয় দাৰ্শনিক আলোচনা বুলি উল্লেখ কৰিছে-
ব্যুৎপত্তিবিদসকলৰ মতে সকলো বিশেষ্য (বস্তু) কোনোবা বাক্য মূলৰপৰা বা আনটোৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছে। ইয়াস্কে তেওঁৰ নিৰুক্তত এই মতামতক উল্লেখ কৰিছে (আচলতে ইয়াক ৰক্ষা কৰিছে) আৰু ইয়াক পূৰ্বৰ এজন পণ্ডিত শকতায়নৰ বুলি অভিহিত কৰিছে। ইয়াৰ বাবে সকলো শব্দকে পাৰমাণৱিক উপাদান, 'মূল' বা 'ভিত্তি' আৰু 'প্ৰত্যয়' বা 'বিভক্তি'ত বিশ্লেষণযোগ্য হ'ব লাগিব — সংস্কৃতত ধাতু আৰু প্ৰত্যয় নামেৰে বেছি পৰিচিত [...] যাস্কে গাৰ্গ্যৰ মতামত ৰিপ'ৰ্ট কৰিছিল যিয়ে শকতায়নৰ বিৰোধিতা কৰিছিল (দুয়োজনেই পাণিনিৰ আগত যিয়ে নামেৰে উল্লেখ কৰে) আৰু সকলো বস্তুগত শব্দ বা... বিশেষ্য (নাম) শিপাৰপৰা উৎপন্ন হ'ব লাগিছিল, কাৰণ কিছুমান নামমাত্ৰ কাণ্ড 'পৰমাণু' আছিল।[11]
তেওঁৰ এই তত্ত্ব প্ৰাচীন ভাৰতীয় ব্যাকৰণবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কৰ বিষয় আছিল, যেনে ইয়াস্ক আৰু পাণিনি।[9] শকতায়নে ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া আৰু মূলৰপৰা শব্দৰ ব্যুৎপত্তিয়ে পৰৱৰ্তী ভাষিক চিন্তাধাৰাক প্ৰভাবিত কৰিছিল আৰু ভাষা বিশ্লেষণ আৰু বুজাৰ ধৰণক গঢ় দিছিল।[9] তেওঁৰ তত্ত্বসমূহৰ গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু সমালোচনাই ভাৰতীয় বৌদ্ধিক পৰম্পৰাৰ গতিশীল স্বৰূপ প্ৰদৰ্শন কৰে; বিতৰ্ক আৰু বক্তৃতাক উৎসাহিত আৰু মূল্য দিয়া হৈছিল।[12]
দাৰ্শনিক প্ৰভাৱ
[সম্পাদনা কৰক]শকতায়নৰ ধাৰণাসমূহক মীমাংসাৰ দাৰ্শনিক ধাৰাৰ সৈতে মিল থকা বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে, যিয়ে শব্দৰ চিৰন্তন স্বৰূপ আৰু ইয়াৰ অৰ্থৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।[13] শকতায়নৰ চিন্তাৰ সূত্ৰ ভাৰতৰ বাহিৰলৈকে বিস্তৃত, কিয়নো তেওঁৰ ধাৰণাসমূহ তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ পণ্ডিতসকলে অধ্যয়ন কৰিছে।[14]
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ Jaini 1991, পৃষ্ঠা. 111.
- ↑ von Glasenapp 1999, পৃষ্ঠা. 130.
- ↑ Saini, Ranjit Singh (1999). "one+sakatayana" Post-Pāṇinian systems of Sanskrit grammar. Parimal Publications. ISBN 978-817110161-0. https://books.google.com/books?id=qHFjAAAAMAAJ&q="one+sakatayana".
- ↑ Cardona, George (1997). Pāṇini: a survey of research (Reprint d. Aufl. 1976 সম্পাদনা). প্ৰকাশক New Delhi: Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1494-3.
- ↑ Deshpande, Madhav (1993). Sanskrit & Prakrit, sociolinguistic issues. MLBD series in linguistics (1st সম্পাদনা). প্ৰকাশক Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. ISBN 978-81-208-1136-2.
- ↑ Bronkhorst, Johannes, ed (2019). A śabda reader: language in classical Indian thought. Historical sourcebooks in classical Indian thought. প্ৰকাশক New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-18940-8.
- ↑ Staal, Frits, ed (2003). A reader on the Sanskrit grammarians. Studies in linguistics series (Reprint 1972 সম্পাদনা). প্ৰকাশক Cambridge, Mass.: MIT Press. ISBN 978-0-262-51549-8.
- ↑ Monier Williams, Indian Wisdom Or Examples of the Religious, Philosophical and Ethical Doctrines of the Hindus, 1876 (quote from Goldstuecker's translation of Yaska's Nirukta)
- 1 2 3 Katre, Sumitra (2015). Astadhyayi of Panini (2nd সম্পাদনা). Motilal Banarsidass. ISBN 9788120805217.
- ↑ Houben, J.E.M. (1995). "The Vedic background of the Hindu shabda". Journal of the American Oriental Society: 276–287.
- ↑ Bimal Krishna Matilal (2001). The word and the world: India's contribution to the study of language. Oxford University Press. pp. 8–9. ISBN 0-19-565512-5.
- ↑ Pollock, Sheldon I. (2009). The language of the gods in the world of men: Sanskrit, culture, and power in premodern India (1. paperback print সম্পাদনা). প্ৰকাশক Berkeley, Calif.: Univ. of California Press. ISBN 978-0-520-26003-0.
- ↑ Olivelle, Patrick, ed (1998). The early Upaniṣads: annotated text and translation. South Asia research. প্ৰকাশক New York Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512435-4.
- ↑ Pollock, Sheldon I. (2009). The language of the gods in the world of men: Sanskrit, culture, and power in premodern India (1. paperback print সম্পাদনা). প্ৰকাশক Berkeley, Calif.: Univ. of California Press. ISBN 978-0-520-26003-0.