ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ
ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ দ্বিতীয় স্তৰ, যিটো ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰৰ ওপৰত আৰু মেছ’স্ফিয়াৰৰ তলত অৱস্থিত।[1] এই নামটো প্ৰাচীন গ্ৰীক στρωτός (strōtós) 'স্তৰ, স্তৰ' আৰু -গোলকৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে।[2][3] ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰটো স্তৰিত উষ্ণতাৰ অঞ্চলৰে গঠিত, বায়ুৰ উষ্ণ স্তৰবোৰ অধিক ওখ (বাহ্যিক মহাকাশৰ ওচৰত) আৰু শীতল স্তৰবোৰ তলত (পৃথিৱীৰ গ্ৰহৰ পৃষ্ঠৰ ওচৰত) অৱস্থিত। উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ বিকিৰণ অ’জন স্তৰে শোষণ কৰে, য’ত অ’জনক বহিঃতাপীয়ভাৱে চক্ৰীয়ভাৱে অক্সিজেনলৈ আলোকবিভাজন কৰা হয়।[4] এই উষ্ণতাৰ বিপৰীতমুখিতা ট্ৰপ’স্ফিয়াৰৰ বিপৰীতে, য’ত উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায় আৰু ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ আৰু ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ মাজত ট্ৰ’প’প’জ সীমাৰেখা থাকে যিয়ে উষ্ণতাৰ ওলোটা হোৱাৰ আৰম্ভণিৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰে।
বিষুৱৰেখাৰ ওচৰত স্তৰমণ্ডলৰ তলৰ প্ৰান্ত ২০ কিলোমিটাৰ (৬৬,০০০ ফুট; ১২ মাইল) পৰ্যন্ত ওখ, মধ্য অক্ষাংশত প্ৰায় ১০ কিলোমিটাৰ (৩৩,০০০ ফুট; ৬.২ মাইল) আৰু মেৰুত প্ৰায় ৭ কিলোমিটাৰ (২৩,০০০ ফুট; ৪.৩ মাইল)।[4] ট্ৰ’প’পজৰ ওচৰত গড় তাপমাত্ৰা −৫১ °C (−৬০ °F; ২২০ K)ৰপৰা মেছ’স্ফিয়াৰৰ ওচৰত গড় −১৫ °C (৫.০ °F; ২৬০ K)লৈকে।[5] ঋতু সলনি হোৱাৰ লগে লগে ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ ভিতৰতো স্তৰমণ্ডলৰ উষ্ণতা ভিন্ন হয়, মেৰু ৰাতি (শীতকালত) ই বিশেষভাৱে কম উষ্ণতাত উপনীত হয়।[6] ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ বতাহে ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰৰ বতাহতকৈ বহু বেছি হ'ব পাৰে, দক্ষিণ মেৰু ঘূৰ্ণীবতাহত ই প্ৰায় ৬০ মিটাৰ প্ৰতি ছেকেণ্ড (২২০ কিলোমিটাৰ প্ৰতি ঘণ্টা; ১৩০ মাইল প্ৰতি ঘণ্টা) পৰ্যন্ত হয়।[6]
আৱিষ্কাৰ
[সম্পাদনা কৰক]১৯০২ চনত ফ্ৰান্সৰ পৰা অহা লিঅ’ন টেইচেৰেন্স ডি ব’ৰ্ট আৰু জাৰ্মানীৰ ৰিচাৰ্ড আছমেনে পৃথক পৃথক কিন্তু সমন্বিত প্ৰকাশন আৰু বছৰ বছৰ ধৰি পৰ্যবেক্ষণৰ পিছত প্ৰায় ১১–১৪ কিলোমিটাৰ (৬.৮-৮.৭ মাইল) দূৰত্বত সমতাপীয় স্তৰৰ আৱিষ্কাৰ প্ৰকাশ কৰে, যিটো তলৰ স্তৰমণ্ডলৰ ভিত্তি। এইটো বেছিভাগেই মানৱবিহীন আৰু কেইটামান মানৱবিহীন যন্ত্ৰযুক্ত বেলুনৰ উষ্ণতাৰ প্ৰফাইলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছিল।[7]
অ’জন স্তৰ
[সম্পাদনা কৰক]
- অধিক তথ্য: অ’জন স্তৰ
অ'জন স্তৰৰ গঠনৰ বৰ্ণনা কৰা ব্যৱস্থাটো ১৯৩০ চনত ব্ৰিটিছ গণিতজ্ঞ আৰু ভূপদাৰ্থবিজ্ঞানী ছিডনী চেপমেনে বৰ্ণনা কৰিছিল আৰু ইয়াক চেপমেন চক্ৰ বা অ'জন–অক্সিজেন চক্ৰ বুলি জনা যায়।[8] আণৱিক অক্সিজেনে UV-C অঞ্চলত উচ্চ শক্তিৰ সূৰ্যৰ পোহৰ শোষণ কৰে, প্ৰায় ২৪০ এন এমতকৈ কম তৰংগদৈৰ্ঘ্যত। সমবিভাজনীয়ভাৱে বিভক্ত অক্সিজেন অণুৰপৰা উৎপন্ন হোৱা মূলকবোৰ আণৱিক অক্সিজেনৰ সৈতে মিলি অ’জন গঠন কৰে। পাছলৈ অ’জন আণৱিক অক্সিজেনতকৈ বহু বেছি দ্ৰুতগতিত আলোকবিভাজন হয় কাৰণ ইয়াৰ শোষণ অধিক শক্তিশালী হয় যিটো দীঘলীয়া তৰংগদৈৰ্ঘ্যত হয়, য’ত সৌৰ নিৰ্গমন অধিক তীব্ৰ হয়। অ’জন (O3) ফটোলাইছিছৰ ফলত O আৰু O2 উৎপন্ন হয়। অক্সিজেন পৰমাণুৰ উৎপাদন বায়ুমণ্ডলীয় আণৱিক অক্সিজেনৰ সৈতে মিলি O3 সংস্কাৰ কৰি তাপ মুক্ত কৰে। অ’জনৰ দ্ৰুত সালোক বিভাজন আৰু সংস্কাৰ ফলত ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ গৰম হয়, যাৰ ফলত উষ্ণতাৰ ওলোটা হয়। উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতাৰ এই বৃদ্ধি ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ বৈশিষ্ট্য; ইয়াৰ উলম্ব মিশ্ৰণৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতাৰ অৰ্থ হ’ল ই স্তৰিত। স্তৰমণ্ডলৰ ভিতৰত উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতা বৃদ্ধি পায় (উষ্ণতাৰ ওলোটা হোৱা চাওক); ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ অংশৰ উষ্ণতা প্ৰায় ২৭০ কেল'ৰি (−৩°C বা ২৬.৬°F)।[9]
এই উলম্ব স্তৰীয়কৰণে, ওপৰত উষ্ণ স্তৰ আৰু তলত শীতল স্তৰৰ সৈতে, স্তৰমণ্ডলক গতিশীলভাৱে সুস্থিৰ কৰি তোলে: বায়ুমণ্ডলৰ এই অংশত কোনো নিয়মীয়া সংবহন আৰু ইয়াৰ লগত জড়িত অস্থিৰতা নাথাকে। কিন্তু ব্যতিক্ৰমীভাৱে শক্তিশালী সংবহন প্ৰক্ৰিয়া, যেনে আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণৰ স্তম্ভ আৰু তীব্ৰ ছুপাৰচেল ধুমুহাৰ কুণ্ডলী, অতি স্থায়ী আৰু অস্থায়ী ভিত্তিত ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰলৈ সংবহন কঢ়িয়াই নিব পাৰে। সামগ্ৰিকভাৱে অ’জন স্তৰৰদ্বাৰা ডি এন এৰ ক্ষতি কৰা তৰংগদৈৰ্ঘ্যত সৌৰ UV ৰ ক্ষীণকৰণে সাগৰৰ বাহিৰত গ্ৰহটোৰ পৃষ্ঠত জীৱৰ অস্তিত্ব লাভ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে। ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰত প্ৰৱেশ কৰা সকলো বায়ু ট্ৰ’প’প’জৰ মাজেৰে পাৰ হ’ব লাগিব, যিটো উষ্ণতাৰ ন্যূনতম যিয়ে ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ আৰু ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰক বিভাজিত কৰে। উঠি অহা বতাহ আক্ষৰিক অৰ্থত ফ্ৰীজ-ড্ৰাই কৰা হয়; ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ অতি শুকান ঠাই। ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ ওপৰ অংশক ষ্ট্ৰেট’প’জ বোলা হয়, যাৰ ওপৰত উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতা কমি যায়।
গঠন আৰু ধ্বংস
[সম্পাদনা কৰক]- অধিক তথ্য: অ’জন–অক্সিজেন চক্ৰ
পল জে ক্ৰুটজেন, মাৰিঅ’ জে মলিনা আৰু এফ শ্বেৰউড ৰ’লেণ্ডে ১৯৯৫ চনত ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰিক অ’জন গঠন আৰু পচনৰ বৰ্ণনা কৰা কামৰ বাবে ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা লাভ কৰে।[10]
বিমানৰ উৰণ
[সম্পাদনা কৰক]
বাণিজ্যিক বিমানসমূহে সাধাৰণতে নাতিশীতোষ্ণ অক্ষাংশত ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ তলৰ অংশত ৯–১২ কিলোমিটাৰ (৩০,০০০–৩৯,০০০ ফুট) উচ্চতাত উৰণ কৰে।[12] ইয়াৰ ফলত ইন্ধনৰ কাৰ্যক্ষমতা অনুকূল হয়, বেছিভাগেই ট্ৰপ’প’জৰ ওচৰত সন্মুখীন হোৱা কম উষ্ণতা আৰু কম বায়ুৰ ঘনত্বৰ বাবে, যাৰ ফলত বিমানৰ ফ্ৰেমত পৰজীৱীৰ টান কমি যায়। আন এটা কথাত ক’বলৈ গ’লে ইয়াৰদ্বাৰা বিমানখনে বিমানখনৰ ওজনৰ সমান লিফ্ট বজাই ৰাখি দ্ৰুতগতিত উৰণ কৰিব পাৰে। (ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ ড্ৰেগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, যিটো লিফ্ট-টু-ড্ৰেগ অনুপাতৰদ্বাৰা লিফ্টৰ সৈতে জড়িত। ) ইয়াৰ উপৰি বিমানখনক ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰৰ অশান্ত বতৰৰ ওপৰত থাকিবলৈ সুবিধা দিয়ে।
কনকৰ্ড বিমানে মেক ২ত প্ৰায় ৬০,০০০ ফুট (১৮ কিলোমিটাৰ) আৰু এছ আৰ-৭১ বিমানে মেক ৩ত ৮৫,০০০ ফুট (২৬ কিলোমিটাৰ)ত ক্ৰুজ কৰিছিল, এই সকলোবোৰ ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ ভিতৰত।
যিহেতু উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে ট্ৰ’প’পজ আৰু নিম্ন স্তৰমণ্ডলৰ উষ্ণতা বহুলাংশে স্থিৰ হৈ থাকে, সেয়েহে তাত অতি কম সংবহন আৰু ইয়াৰ ফলত হোৱা অস্থিৰতা ঘটে। এই উচ্চতাত বেছিভাগ অস্থিৰতা জেট প্ৰৱাহ আৰু অন্যান্য স্থানীয় বতাহৰ ছিয়াৰৰ তাৰতম্যৰ ফলত হয় যদিও তলৰ ট্ৰপ'স্ফিয়াৰত উল্লেখযোগ্য সংবহনীয় কাৰ্য্যকলাপ (বজ্ৰপাত) থকা অঞ্চলসমূহে সংবহনীয় অতিমাত্ৰা হোৱাৰ ফলত অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
২০১৪ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত এলান ইউষ্টেছে ১৩৫,৮৯০ ফুট (৪১,৪১৯ মিটাৰ) উচ্চতাত মানুহ থকা বেলুন এটাৰ উচ্চতাৰ অভিলেখ গঢ়িবলৈ সক্ষম হয়।[13] ইউষ্টেচে উলম্ব গতিৰ স্কাইডাইভিঙৰ বিশ্ব অভিলেখো ভংগ কৰে, ইয়াৰ বেগ ১,৩২১ কিলোমিটাৰ প্ৰতি ঘণ্টা আৰু মুঠ ফ্ৰীফল দূৰত্ব ১২৩,৪১৪ ফুট (৩৭,৬১৭ মিটাৰ)ত উপনীত হয়, যিটো ৪ মিনিট আৰু ২৭ ছেকেণ্ডৰ।[14]
পৰিসঞ্চালন আৰু মিশ্ৰণ
[সম্পাদনা কৰক]ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ হৈছে বিকিৰণ, গতিশীল আৰু ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজৰ এক তীব্ৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ অঞ্চল, য’ত গেছীয় উপাদানৰ অনুভূমিক মিশ্ৰণ উলম্ব মিশ্ৰণতকৈ বহু বেছি দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়ি যায়। ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ সামগ্ৰিক পৰিবহণক ব্ৰুয়াৰ-ডবছন পৰিবহণ, যিটো এককোষী পৰিসঞ্চালন, ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰপৰা মেৰুলৈকে বিস্তৃত, গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় আপৱেলিঙৰদ্বাৰা গঠিত গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় অঞ্চলৰপৰা অহা বায়ুৰ ট্ৰপ'স্ফিয়াৰ আৰু বায়ুৰ অতিৰিক্ত গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ডাউনৱেলিং। ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰিক পৰিসঞ্চালন হৈছে প্ৰধানকৈ তৰংগ-চালিত পৰিবহণ কাৰণ গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় উত্থান পশ্চিম দিশলৈ বিয়পি পৰা ৰছবি তৰংগৰদ্বাৰা তৰংগ বলৰদ্বাৰা প্ৰৰোচিত হয়, যিটো পৰিঘটনাক ৰছবি-তৰংগ পাম্পিং বোলা হয়।
ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰিক পৰিসঞ্চালনৰ এটা আকৰ্ষণীয় বৈশিষ্ট্য হ’ল গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় অক্ষাংশত অৰ্ধ-দ্বিবাৰ্ষিক দোলন (QBO), যিটো ট্ৰপ’স্ফিয়াৰত সংবহনীয়ভাৱে সৃষ্টি হোৱা মাধ্যাকৰ্ষণ তৰংগৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়। QBO এ গৌণ পৰিসঞ্চালনৰ সৃষ্টি কৰে যিটো ট্ৰেচাৰৰ বিশ্বব্যাপী ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰিক পৰিবহণৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ, যেনে অ’জন[15] বা জলীয় বাষ্প।
স্তৰমণ্ডলীয় পৰিসঞ্চালনক যথেষ্ট প্ৰভাবিত কৰা আন এটা বৃহৎ পৰিসৰৰ বৈশিষ্ট্য হ’ল গ্ৰহৰ তৰংগ ভাঙি যোৱা[16] যাৰ ফলত মধ্য অক্ষাংশত তীব্ৰ অৰ্ধ-অনুভূমিক মিশ্ৰণ ঘটে। এই ভাঙন শীতকালীন গোলাৰ্ধত বহুত বেছি দেখা যায় য’ত এই অঞ্চলটোক চাৰ্ফ জ’ন বুলি কোৱা হয়। উলম্বভাৱে বিয়পি পৰা গ্ৰহৰ তৰংগ আৰু মেৰু ঘূৰ্ণীবতাহ নামেৰে জনাজাত পৃথক উচ্চ সম্ভাৱ্য ঘূৰ্ণীবতাহ অঞ্চলৰ মাজত অতি অৰৈখিক পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ বাবে এই ভাঙন হয়। ফলত হোৱা ভাঙনৰ ফলত সমগ্ৰ মধ্য অক্ষাংশৰ চাৰ্ফ জ’নত বায়ু আৰু অন্যান্য ট্ৰেচ গেছৰ বৃহৎ পৰিসৰৰ মিশ্ৰণ ঘটে। এই দ্ৰুত মিশ্ৰণৰ সময়সীমা ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত আপৱেলিং আৰু এক্সট্ৰাট্ৰপিকত ডাউনৱেলিঙৰ বহুত লেহেমীয়া সময়মাপতকৈ বহু কম।
উত্তৰ গোলাৰ্ধৰ শীতকালত ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰত ৰছবি তৰংগ শোষণৰ ফলত হোৱা হঠাতে ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰিক উষ্ণতা শীতকালৰ প্ৰায় আধাতে দেখা যায় যেতিয়া ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰত পূবৰ বতাহৰ বিকাশ ঘটে। শীতকালৰ অস্বাভাৱিক বতৰৰ আগতেই এইবোৰ পৰিঘটনা ঘটে[17] আৰু আনকি ১৯৬০ চনৰ ইউৰোপৰ ঠাণ্ডা শীতকালৰ বাবেও ইয়াৰ কাৰণ হ’ব পাৰে।[18]
মেৰু ঘূৰ্ণীবতাহৰ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰিক উষ্ণতাৰ ফলত ই দুৰ্বল হৈ পৰে।[19] যেতিয়া ঘূৰ্ণীবতাহ শক্তিশালী হয়, তেতিয়া ই আৰ্কটিকত থকা ঠাণ্ডা, উচ্চ চাপৰ বায়ুৰ ভৰবোৰ ৰাখে; যেতিয়া ঘূৰ্ণীবতাহ দুৰ্বল হয়, বায়ুৰ ভৰ বিষুৱৰেখাৰফালে গতি কৰে আৰু ফলত মধ্য অক্ষাংশত বতৰৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন ঘটে।
উচ্চ-বায়ুমণ্ডলৰ বিজুলী
[সম্পাদনা কৰক]
- মূল প্ৰবন্ধ: উচ্চ-বায়ুমণ্ডলীয় বিজুলী
উচ্চ বায়ুমণ্ডলীয় বিজুলী হৈছে স্বাভাৱিক বিজুলী আৰু ধুমুহাৰ ডাৱৰৰ উচ্চতাৰ বহু ওপৰত হোৱা অল্পকালীন বৈদ্যুতিক বিজুতিৰ পৰিঘটনাৰ এটা পৰিয়াল। উচ্চ বায়ুমণ্ডলৰ বিজুলী বৈদ্যুতিক প্ৰৰোচিত আলোকময় প্লাজমাৰ ৰূপ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰৰ ওপৰেৰে ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰলৈ বিস্তৃত হোৱা বিজুলীক নীলা জেট বুলি কোৱা হয়, আৰু মেছ'স্ফিয়াৰলৈ যোৱা বিজুলীক ৰঙা স্প্ৰাইট বুলি কোৱা হয়।
জীৱন
[সম্পাদনা কৰক]বেক্টেৰিয়াৰ জীৱন ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰত জীয়াই থাকে, যাৰ ফলত ই জৈৱমণ্ডলৰ অংশ হৈ পৰে।[20] ২০০১ চনত উচ্চ উচ্চতাৰ বেলুন পৰীক্ষাত ৪১ কিলোমিটাৰ উচ্চতাত ধূলি সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল আৰু পিছত পৰীক্ষাগাৰত পৰীক্ষা কৰিলে বেক্টেৰিয়াৰ পদাৰ্থ থকা দেখা গৈছিল।[21]
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ "stratosphere". Dictionary.com অভিধানৰ পৰা (অনলাইন). n.d.
- ↑ Jones, Daniel (2003), Peter Roach; James Hartmann; Jane Setter, eds., English Pronouncing Dictionary, প্ৰকাশক Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-3-12-539683-8
- ↑ "Stratosphere". মেৰিয়াম-ৱেবষ্টাৰ ডিকছনেৰী. https://www.merriam-webster.com/dictionary/Stratosphere.
- 1 2 "The Stratosphere - overview" (en ভাষাত). University Corporation for Atmospheric Researchscied.ucar.edu. https://scied.ucar.edu/shortcontent/stratosphere-overview। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 July 2018.
- ↑ "NWS JetStream - Layers of the Atmosphere" (EN-US ভাষাত). www.weather.gov. https://www.weather.gov/jetstream/layers.
- 1 2 "Nasa Ozone Watch: Polar vortex facts" (en-us ভাষাত). ozonewatch.gsfc.nasa.gov. https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/vortex_NH.html.
- ↑ Steinhagen, Hans (2005), Der Wettermann - Leben und Werk Richard Aßmanns, প্ৰকাশক Neuenhagen, Germany: Findling, ISBN 978-3-933603-33-3
- ↑ Jacob, Daniel J. (1999). "CHAPTER 10. STRATOSPHERIC OZONE". Introduction to Atmospheric Chemistry. Princeton University Press. ISBN 9781400841547. Archived from the original on 2019-09-30. https://web.archive.org/web/20190930034719/http://acmg.seas.harvard.edu/people/faculty/djj/book/bookchap10.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2020-10-20.
- ↑ Seinfeld, J. H.; Pandis, S. N. (2006). Atmospheric chemistry and physics: from air pollution to climate change (2nd সম্পাদনা). প্ৰকাশক Hoboken, NJ: Wiley. পৃষ্ঠা. 8. ISBN 978-0-471-72018-8.
- ↑ "The Nobel Prize in Chemistry 1995" (en-US ভাষাত). NobelPrize.org. https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1995/summary/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2020-07-21.
- ↑ "The Stratosphere – overview". National Center for Science Education. https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/stratosphere-overview#:~:text=Commercial%20jet%20aircraft%20fly%20in,the%20lower,%20more%20humid%20troposphere.। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-02-06.
- ↑ Cheng, Daniel (2003). "Altitude of a commercial jet airplane". In Elert, Glenn. The Physics Factbook. https://hypertextbook.com/facts/2003/DanielCheng.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 2022-01-21.
- ↑ Markoff, John (2014-10-24). "Parachutist's Record Fall: Over 25 Miles in 15 Minutes (Published 2014)" (en-US ভাষাত). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2014/10/25/science/alan-eustace-jumps-from-stratosphere-breaking-felix-baumgartners-world-record.html.
- ↑ "Google's Alan Eustace beats Baumgartner's skydiving record". BBC News. 2014-10-24. https://www.bbc.com/news/world-us-canada-29766189.
- ↑ N. Butchart, A.A. Scaife, J. Austin, S.H.E. Hare, J.R. Knight. Quasi-biennial oscillation in ozone in a coupled chemistry-climate model Archived 2014-05-18 at the Wayback Machine, Journal of Geophysical Research.
- ↑ M.E. McIntyre, T.N. Palmer. Breaking planetary waves in the stratosphere Archived 2017-03-17 at the Wayback Machine, Nature.
- ↑ M.P. Baldwin and T.J. Dunkerton. Stratospheric Harbingers of Anomalous Weather Regimes Archived 2014-01-12 at the Wayback Machine, Science Magazine.
- ↑ A.A. Scaife, J.R. Knight, G.K. Vallis, C.K. Folland. A stratospheric influence on the winter NAO and North Atlantic surface climate Archived 2014-05-18 at the Wayback Machine, Geophysical Research Letters.
- ↑ "How Sudden Stratospheric Warming Affects the Whole Atmosphere" (en-US ভাষাত). Eos. 20 March 2018. https://eos.org/features/how-sudden-stratospheric-warming-affects-the-whole-atmosphere। আহৰণ কৰা হৈছে: 2020-07-21.
- ↑ DasSarma, Priya; DasSarma, Shiladitya (2018). "Survival of microbes in Earth's stratosphere". Current Opinion in Microbiology খণ্ড 43: 24–30. doi:10.1016/j.mib.2017.11.002. ISSN 1369-5274. PMID 29156444.
- ↑ Michael Mark Woolfson (2013). Time, Space, Stars & Man: The Story of the Big Bang. World Scientific. পৃষ্ঠা. 388. ISBN 978-1-84816-933-3. https://books.google.com/books?id=JYH0L2tLYpcC.