সমললৈ যাওক

সিন্ধু জল চুক্তি

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
সিন্ধু জল চুক্তি(Indus Waters Treaty)
सिंधु जल संधि
سندھ طاس معاہدہ
ভাৰত চৰকাৰ আৰু পাকিস্তান চৰকাৰৰ মাজত নদীৰ সিন্ধু ব্যৱস্থাৰ জল ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কীয় চুক্তি
সিন্ধু নদী আৰু উপনৈসমূহ
প্ৰকাৰ দ্বিপাক্ষিক চুক্তি
স্বাক্ষৰ ১৯ ছেপ্তেম্বৰ ১৯৬০
অৱস্থিতি কৰাচী, পাকিস্তান
প্ৰযোজ্য ১ এপ্ৰিল ১৯৬০
স্থিতি দুয়োটা পক্ষৰ অনুমোদন
Depositary বিশ্ব বেংক
ভাষাসমূহ ইংৰাজী

সিন্ধু জল সন্ধি বা সিন্ধু জল চুক্তি (IWT) হৈছে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত হোৱা এক জল বিতৰণ চুক্তি, যিখন বিশ্ব বেংকে ব্যৱস্থা আৰু আলোচনা কৰি সিন্ধু নদী আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহত উপলভ্য পানী ব্যৱহাৰ কৰে।[1][2][3][4] ১৯৬০ চনৰ ১৯ ​​ছেপ্টেম্বৰত কৰাচীত তেতিয়াৰ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰু আৰু তেতিয়াৰ পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ফিল্ড মাৰ্শ্বাল আয়ুব খানে ইয়াক স্বাক্ষৰ কৰে।.[5][1] ২০২৫ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত ভাৰতৰ বৈদেশিক সচিবে ২০২৫ চনৰ বৈছাৰন উপত্যকাৰ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ পিছত পাকিস্তানৰ সৈতে হোৱা সিন্ধু জল সন্ধি স্থগিত ৰখাৰ কথা ঘোষণা কৰে।[6]

এই সন্ধিত ভাৰতত অৱস্থিত তিনিখন "পূব নদী" (বিয়াছ, ৰবি আৰু ছাটলেজ)ৰ পানীৰ ওপৰত থকা নিয়ন্ত্ৰণ ভাৰতক দিয়া হৈছে যাৰ ভাৰতলৈ গড় বাৰ্ষিক প্ৰবাহ ৪১ বিলিয়ন মিটাৰ কুইণ্টল, আনহাতে ভাৰতত অৱস্থিত তিনিখন "পশ্চিম নদী" (সিন্ধু, চেনাব আৰু ঝেলুম)ৰ পানীৰ ওপৰত থকা নিয়ন্ত্ৰণ পাকিস্তানক দিয়া হৈছে যাৰ পাকিস্তানলৈ গড় বাৰ্ষিক প্ৰবাহ ৯৯ বিলিয়ন মিটাৰ কুইণ্টল।[7] ভাৰতত অৱস্থিত সিন্ধু নদী ব্যৱস্থাই কঢ়িয়াই নিয়া মুঠ পানীৰ প্ৰায় ৩০% ভাৰতে পাইছিল আৰু বাকী ৭০% পাকিস্তানে পাইছিল।[8][9] এই সন্ধিৰ জৰিয়তে ভাৰতে পশ্চিম নদীৰ পানী সীমিত জলসিঞ্চনৰ ব্যৱহাৰ আৰু সীমাহীন অব্যৱহাৰ যেনে-বিদ্যুৎ উৎপাদন, নৌ পৰিবহণ, সম্পত্তিৰ ভাসমান, মীন পালন আদিৰ বাবে অনুমতি দিয়ে।[10] ইয়াত পশ্চিম নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ প্ৰকল্পৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ বাবে বিশদ নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। সন্ধিৰ প্ৰস্তাৱনাত সদিচ্ছা, বন্ধুত্ব আৰু সহযোগিতাৰ মনোভাৱেৰে নদীৰ সিন্ধু ব্যৱস্থাৰ পৰা পানীৰ অনুকূল ব্যৱহাৰৰ বাবে প্ৰতিখন দেশৰ অধিকাৰ আৰু বাধ্যবাধকতাক স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। যদিও এই সন্ধিখন দুয়োখন দেশৰ নিৰাপত্তা দিশৰ সৈতে কোনো কাৰণতে জড়িত নহয়, পাকিস্তান পূব আৰু পশ্চিম উভয় নদীৰ তলৰ ফালে থকা ৰাষ্ট্ৰ হোৱাৰ বাবে ভাৰতে বিশেষকৈ যুদ্ধৰ দৰে পৰিস্থিতিৰ সময়ত পাকিস্তানত বানপানী বা খৰাং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে বুলি আশংকা কৰে।[11][12]

১৯৪৭–১৯৪৮ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তানী যুদ্ধৰ সময়ত ১৯৪৮ চনত নদী ব্যৱস্থাৰ ওপৰত জল অধিকাৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল ভাৰত-পাকিস্তানী জলবিবাদ। ১৯৬০ চনত এই সন্ধি অনুমোদনৰ পিছৰে পৰা ভাৰত আৰু পাকিস্তানে কেইবাটাও সামৰিক সংঘাতত লিপ্ত হোৱাৰ পিছতো কোনো ধৰণৰ জলযুদ্ধত লিপ্ত হোৱা নাই। সন্ধিৰ কাঠামোৰ ভিতৰত প্ৰদান কৰা আইনী পদ্ধতিৰ জৰিয়তে বেছিভাগ মতানৈক্য আৰু বিবাদ নিষ্পত্তি কৰা হৈছে।[13]

জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ বিশ্লেষকসকলে কিছুমান কাৰিকৰী নিৰ্দিষ্টতা পুনৰ-নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু চুক্তিখনৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰিলেও আজিৰ দিনত বিশ্বৰ অন্যতম সফল জল ভাগ-বতৰা প্ৰচেষ্টা বুলি গণ্য কৰা হয়।[14][15][16][17]

২০২৫ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত পেহেলগামৰ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণ (2025 Pahalgam attack)-ৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাজনিত উদ্বেগ আৰু পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰসমৰ্থিত সন্ত্ৰাসবাদৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰি এই চুক্তিখন স্থগিত ৰাখে।[18]

চুক্তিৰ বিধানসমূহ

[সম্পাদনা কৰক]

চুক্তিখনে সিন্ধু নদী অৱবাহিকা (Indus river basin)-ৰ ছয়খন প্ৰধান নদীক দুটা ভৌগোলিক শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিছে—তিনিখন পশ্চিমীয়া নদী: সিন্ধু নদী, ঝিলম নদী আৰু চেনাব নদী, আৰু তিনিখন পূৰ্বীয় নদী: শতদ্ৰু নদী, বিয়াছ নদী আৰু ৰাৱি নদী। সিন্ধু জল চুক্তিৰ (IWT) প্ৰথম অনুচ্ছেদ অনুসৰি, এই পাঁচখন নদীৰ অন্তৰ্গত নহোৱা সিন্ধু নদী প্ৰণালীৰ (Indus system of rivers) যিকোনো নদী, উপনদী আৰু ইয়াৰ জলগ্ৰহণ অঞ্চল (catchment area), লগতে সিন্ধু নদীৰ জোৱাৰী খাল (creek), মোহনাৰ শাখা (delta channel), সংযোগী হ্ৰদ আদি সকলোকে সিন্ধু নদীৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।[19]

চুক্তিখনৰ অধীনত, দ্বিতীয় অনুচ্ছেদ (১) অনুসৰি পাকিস্তানত অনুমোদিত জলব্যৱহাৰৰ পিছত পূৰ্বীয়া নদীসমূহৰ পানী ব্যৱহাৰৰ একচেটীয়া অধিকাৰ ভাৰতক দিয়া হৈছে। একেদৰে, ভাৰতত অনুমোদিত জলব্যৱহাৰৰ পিছত পশ্চিমীয়া নদীসমূহৰ পানী ব্যৱহাৰৰ একচেটীয়া অধিকাৰ পাকিস্তানৰ। IWT-ৰ চতুৰ্থ অনুচ্ছেদ (১৪)-ত উল্লেখ কৰা হৈছে যে, আন দেশৰ অপব্যৱহৃত (underutilized) পানী ব্যৱহাৰ কৰি গঢ়ি তোলা যিকোনো ব্যৱহাৰে কেৱল সময় অতিবাহিত হোৱাৰ বাবে পানী ব্যৱহাৰৰ অধিকাৰ (water use rights) লাভ নকৰে।[20] সামগ্ৰিকভাৱে, এই চুক্তিৰ ফলত নদীসমূহৰ পানী ভাগ-বতৰা কৰাৰ পৰিৱৰ্তে নদীসমূহকেই বিভাজন কৰা হৈছিল।[21]

চুক্তিখনত ১০ বছৰৰ এক অন্তৱৰ্তীকালীন ব্যৱস্থা (transition period) ৰখা হৈছিল। এই সময়ছোৱাত পাকিস্তানে পশ্চিমীয়া নদীসমূহৰ পানী ব্যৱহাৰৰ বাবে নিজৰ খাল (canal) ব্যৱস্থা নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ নকৰালৈকে ভাৰতে পূৰ্বীয়া নদীসমূহৰ পৰা পাকিস্তানৰ খালসমূহলৈ পানী যোগান ধৰিব লাগিছিল। IWT-ৰ পঞ্চম অনুচ্ছেদ (৫.১) অনুসৰি, পাকিস্তানৰ পঞ্জাব প্ৰদেশত পশ্চিমীয়া নদীসমূহৰ পানীৰে জলসিঞ্চনৰ বাবে নতুন হেডৱৰ্কছ (headworks) আৰু খাল ব্যৱস্থা নিৰ্মাণৰ ব্যয় বহন কৰিবলৈ ভাৰতে ৬২,০৬০,০০০ পাউণ্ড ষ্টাৰ্লিং (সোণৰ মানদণ্ড (gold standard) প্ৰচলিত থকাৰ সময়ত প্ৰায় ১২৫ মেট্ৰিক টন সোণৰ সমমূল্য) এক নিৰ্দিষ্ট অৰ্থসাহায্য আগবঢ়াবলৈও সন্মত হৈছিল।[22] এই অন্তৱৰ্তীকাল ১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধ (Indo-Pakistani War of 1965)-ৰ সৈতে একে সময়তে পৰিছিল, তথাপিও ভাৰত চুক্তি অনুসৰি পাকিস্তানলৈ পানী যোগান ধৰি গৈছিল আৰু বাৰ্ষিক কিস্তিও পৰিশোধ কৰি গৈছিল।[23][24][20]

দুয়োখন দেশেই সিন্ধু নদী প্ৰণালীৰ তথ্য বিনিময় আৰু পানীৰ সৰ্বোত্তম ব্যৱহাৰৰ বাবে সহযোগিতা কৰিবলৈ সন্মত হৈছিল। এই উদ্দেশ্যে প্ৰতিখন দেশৰ এজনকৈ আয়ুক্ত লৈ স্থায়ী সিন্ধু আয়োগ (Permanent Indus Commission) গঠন কৰা হয়। চুক্তিৰ প্ৰয়োগ, ব্যাখ্যা বা উলংঘন সম্পৰ্কে ভৱিষ্যতে উদ্ভৱ হোৱা মতভেদ আৰু বিবাদ নিষ্পত্তিৰ বাবে আয়োগে নিৰ্ধাৰিত পদ্ধতি অনুসৰণ কৰে। এই আয়োগে ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধ আৰু সংঘাত (Indo-Pakistani wars and conflicts)-ৰ চাৰিখন যুদ্ধৰ মাজতো নিজৰ কাৰ্যকলাপ অব্যাহত ৰাখিছিল আৰু পৰিদৰ্শন, তথ্য বিনিময় আৰু পাৰস্পৰিক ভ্ৰমণৰ জৰিয়তে পৰামৰ্শ আৰু বিবাদ নিষ্পত্তিৰ এক স্থায়ী ব্যৱস্থা হিচাপে কাম কৰি আহিছিল। বছৰত অন্ততঃ এবাৰ সম্ভাৱ্য বিবাদ আৰু সহযোগিতামূলক ব্যৱস্থা আলোচনা কৰিবলৈ আয়োগৰ বৈঠক অনুষ্ঠিত হ'ব লাগে।[25] অষ্টম অনুচ্ছেদ (৮) অনুসৰি, দুয়োজন আয়ুক্তে আয়োগৰ কাৰ্যকলাপ সম্পৰ্কে দুয়োখন দেশৰ ওচৰত বছৰি এক প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিব লাগিছিল।

যদি যিকোনো পক্ষই এনে কোনো অভিযান্ত্ৰিক প্ৰকল্প (engineering works) নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰে যাৰ ফলত আন পক্ষ প্ৰভাৱিত হ'ব পাৰে, তেন্তে সেই পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে আগতীয়াকৈ আন পক্ষক অৱগত কৰিব লাগিব আৰু সংশ্লিষ্ট তথ্য প্ৰদান কৰিব লাগিব। চালাল জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প (Salal Hydroelectric Power Station) দুয়োখন দেশৰ পাৰস্পৰিক চুক্তিৰ ভিত্তিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[26] তুলবুল প্ৰকল্প (Tulbul Project) ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত দীৰ্ঘদিনীয়া আলোচনাৰ পাছতো এতিয়াও অনুমোদনৰ অপেক্ষাত আছে।[27][28]

বিবাদ বা মতানৈক্যৰ ক্ষেত্ৰত, স্থায়ী সালিচ আদালত (Court of Arbitration) (CoA) অথবা এজন নিৰপেক্ষ কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞ (Neutral Expert)-ৰ ওচৰলৈ বিষয়টো নিষ্পত্তিৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰা হয়। কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি বাগলিহাৰ বান্ধ (Baglihar Dam) আৰু স্থায়ী সালিচ আদালতৰ ৰায় অনুসৰি কিশনগংগা জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প (Kishanganga Hydroelectric Plant)-ৰ বিবাদ নিষ্পত্তি কৰা হৈছিল।[29][30][31]

পাকিস্তানে ৮৫০ মেগাৱাট ক্ষমতাসম্পন্ন ৰাটলে জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প (Ratle Hydroelectric Plant)-ৰ ক্ষেত্ৰত চুক্তি উলংঘনৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰি স্থায়ী সালিচ আদালত গঠনৰ দাবী জনাইছে, আনহাতে ভাৰতে এজন নিৰপেক্ষ কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞ নিয়োগৰ অনুৰোধ জনাইছে।[32][33]

আনহাতে, পাকিস্তানে ৰাভি আৰু চতলুজ নদী পাকিস্তানত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতেই অৱবাহিকা অঞ্চলত ভূগৰ্ভস্থ পানী বিভিন্ন উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰি থাকিলেও, ভাৰতে এতিয়ালৈকে IWT-ৰ দ্বিতীয় অনুচ্ছেদ উলংঘনৰ অভিযোগ তোলা নাই। পাকিস্তানে নিজৰ অঞ্চলত নদীৰ বানপানী হ্ৰাস আৰু ভাৰতৰ কচ্ছৰ মহান ৰাণ (Great Rann of Kutch) অঞ্চলত বানপানী বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্যে নদী প্ৰশিক্ষণ (river training) কাঠামোও নিৰ্মাণ কৰিছে, যিটো IWT-ৰ চতুৰ্থ অনুচ্ছেদ (৩ক) উলংঘন কৰে।[34] ভাৰতীয় প্ৰকল্পসমূহৰ বিৰুদ্ধে পাকিস্তানে বাৰে বাৰে আপত্তি উত্থাপন কৰি স্থায়ী সালিচ আদালতৰ ওচৰ চাপি থকাটো শেষত IWT বাতিল হোৱাৰ কাৰণো হ'ব পাৰে, যদি আদালতৰ ৰায়সমূহে চুক্তিৰ বিধানসমূহৰ বিস্তৃত ব্যাখ্যা আগবঢ়ায়।[35]

অৱশ্য়ে ভাৰতে চুক্তিখন স্থগিত কৰাৰ পাছত ওপৰোক্ত ব্য়ৱস্থাসমূহ অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছে।


স্থায়ী সিন্ধু আয়োগ

[সম্পাদনা কৰক]

স্থায়ী সিন্ধু আয়োগ (Permanent Indus Commission, PIC) হৈছে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ প্ৰতিনিধিসকলক লৈ গঠিত এক দ্বিপাক্ষিক সংস্থা, যি সিন্ধু জল চুক্তি (IWT)-ৰ বিধানসমূহৰ কাৰ্যকৰীকৰণ আৰু পৰিচালনা তদাৰক আৰু নিশ্চিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে স্থাপন কৰা হৈছিল।[36] ইয়াৰ মূল দায়িত্ব হৈছে দুয়োখন দেশৰ মাজত সিন্ধু নদী ব্যৱস্থাৰ পানীৰ ব্যৱহাৰ আৰু বণ্টন সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰা আৰু উদ্ভৱ হোৱা সমস্যাসমূহৰ সমাধান কৰা।

ভাৰত আৰু পাকিস্তান চৰকাৰৰ মাজত দীঘলীয়া আলোচনাৰ অন্তত ১৯৬০ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত বিশ্ব বেংকৰ বিবাদ নিষ্পত্তিৰ নিশ্চয়তাত সিন্ধু জল চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। এই চুক্তি অনুসৰি পশ্চিমৰ তিনিখন নদী—ঝিলম, চেনাব আৰু সিন্ধু—ৰ পানী পাকিস্তানলৈ আৰু পূবৰ তিনিখন নদী—ৰাৱি, ব্যাস আৰু শতদ্ৰু—ৰ পানী ভাৰতলৈ আবণ্টন কৰা হয়। এই ছয়খন নদীক একেলগে "সিন্ধু নদী ব্যৱস্থা" (Indus System of Rivers, ISR) বুলি কোৱা হয়। PIC-য়ে চুক্তিৰ অধীনত দুয়োখন দেশৰ মাজৰ আনুষ্ঠানিক যোগাযোগৰ মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে আৰু যিকোনো মতানৈক্য নিষ্পত্তিৰ প্ৰথম পৰ্যায়। যদি PIC পৰ্যায়ত কোনো সমাধানত উপনীত হ'ব নোৱাৰে, তেন্তে চুক্তিত নিৰ্ধাৰিত কাৰিকৰী মতানৈক্যসমূহ নিৰপেক্ষ বিশেষজ্ঞৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি, অথবা দুয়োখন চৰকাৰে স্থায়ী সালিচি আদালত (Permanent Court of Arbitration, PCA)-ৰ কাষ চাপিব পাৰে। যদি চৰকাৰ দুয়েও সমাধানত উপনীত হ'ব নোৱাৰে, তেন্তে চুক্তিখনে সালিচিৰ (arbitration) ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰিছে। বৰ্তমান বিশ্ব বেংকৰ ভূমিকা চুক্তিৰ পৰিশিষ্ট F আৰু G-ত উল্লেখ কৰা সীমাৰ ভিতৰতে সীমাবদ্ধ।[37]

স্থায়ী সালিচি আদালতে স্থগিতাদেশ (stay order) দিব পাৰে, কিন্তু নিৰপেক্ষ বিশেষজ্ঞৰ এনে ক্ষমতা নাই।[38] পাকিস্তানৰ সিন্ধু জল আয়ুক্তৰ নিজা ৱেবছাইট আছে আৰু আগ্ৰহী পাঠকৰ বাবে কিছুমান নথিপত্ৰ তাত প্ৰকাশ কৰা হৈছে।[39][40] আনহাতে ভাৰতৰ সিন্ধু জল আয়ুক্তই কোনো ৱেবছাইট পৰিচালনা নকৰে। তদুপৰি, দুয়োখন দেশৰ আয়ুক্তই বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদনসমূহ সাধাৰণ জনতাৰ বাবে অনলাইনত উপলব্ধ নকৰে, যাৰ ফলত জনসাধাৰণে প্ৰায়ে সংবাদ মাধ্যমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়।

১৯৬০ চনত চুক্তিখন অনুমোদিত হোৱাৰ পিছৰে পৰা ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত পানীক কেন্দ্ৰ কৰি কোনো যুদ্ধ হোৱা নাই। অধিকাংশ মতানৈক্য আৰু বিবাদ চুক্তিখনত উল্লেখ থকা আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে নিষ্পত্তি কৰা হৈছে। দুয়োখন দেশৰ মাজত দুবাৰ যুদ্ধ আৰু বহু উত্তেজনাপূৰ্ণ পৰিস্থিতি সৃষ্টি হোৱাৰ পিছতো এই চুক্তিক বিশ্বৰ আটাইতকৈ সফল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নদী-পানী বণ্টন ব্যৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম বুলি গণ্য কৰা হয়।

ছালাল বান্ধ দুয়োখন দেশৰ পাৰস্পৰিক চুক্তিৰ ভিত্তিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[41] তুলবুল প্ৰকল্প ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত দীঘলীয়া আলোচনাৰ পিছতো বহু দশক ধৰি অনুমোদনৰ অপেক্ষাত আছে।[42] বাগলিহাৰ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ ক্ষেত্ৰত নিৰপেক্ষ বিশেষজ্ঞৰ সিদ্ধান্ত মানি লোৱা হৈছিল আৰু কিশনগংগা জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ ক্ষেত্ৰত স্থায়ী সালিচি আদালতৰ ৰায় অনুসৰণ কৰা হৈছিল।[43][44][45] পাকিস্তানে ৮৫০ মেগাৱাট ক্ষমতাসম্পন্ন ৰাতলে জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পক লৈ চুক্তি উলংঘনৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছে।[38][46] আনহাতে, ভাৰতে এতিয়ালৈকে পাকিস্তানৰ বিৰুদ্ধে সিন্ধু জল চুক্তি উলংঘনৰ কোনো আনুষ্ঠানিক অভিযোগ উত্থাপন কৰা নাই।

পটভূমি আৰু ইতিহাস

[সম্পাদনা কৰক]

সিন্ধু নদী ব্যৱস্থাৰ পানীৰ মূল উৎস তিব্বত আৰু হিমাচল প্ৰদেশ আৰু জম্মু আৰু কাশ্মীৰৰ হিমালয় পৰ্বতমালা।[47] এই নদীসমূহ পঞ্জাব আৰু সিন্ধ প্ৰদেশৰ মাজেৰে বৈ গৈ কৰাচীৰ দক্ষিণে আৰব সাগৰ আৰু গুজৰাটৰ কোৰি ক্ৰিকত মিলিত হয়।[48][49] পাকিস্তানত গড়ে প্ৰতি বছৰে উপলব্ধ পানী সম্পদৰ পৰিমাণ প্ৰায় ২০৩.১ বিলিয়ন ঘনমিটাৰ (BCM) ।[50][51] পূৰ্বতে এই নদীসমূহৰ পাৰত কেৱল সৰু পৰিসৰৰ জলসিঞ্চিত কৃষিভূমি আছিল। কিন্তু বিগত এক শতিকাত বিস্তৃত খাল আৰু জলসংৰক্ষণ ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠাৰ ফলত ২০০৯ চনৰ ভিতৰত কেৱল পাকিস্তানতে ৪৭ বিলিয়ন ঘনমিটাৰ (BCM) -তকৈ অধিক ভূমিত জলসিঞ্চনৰ সুবিধা উপলব্ধ হয়, যি পৃথিৱীৰ বৃহত্তম নদী-ভিত্তিক জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাসমূহৰ অন্যতম।[52]

ভৌগোলিক ভিত্তিত নহয়, ধৰ্মৰ ভিত্তিত সংঘটিত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ বিভাজনৰ ফলত ১৯৪৮ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান জল বিবাদৰ সূচনা হয়।[53] নতুনকৈ গঠিত দুয়োখন দেশৰ মাজত একক আৰু আন্তঃসংযুক্ত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ পানী কেনেকৈ ভাগ-বতৰা আৰু পৰিচালনা কৰা হ'ব, তাক লৈ মতবিৰোধৰ সৃষ্টি হয়। তদুপৰি, বিভাজনৰ ফলত সিন্ধু নদী অৱবাহিকাৰ উৎস নদীসমূহ ভাৰতৰ ভূখণ্ডত পৰে। পাকিস্তানে আশংকা কৰিছিল যে, পাকিস্তানলৈ পানী কঢ়িয়াই অনা উপনদীসমূহৰ ওপৰত ভাৰতৰ নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপিত হ'লে দেশখনৰ জীৱিকা বিপদাপন্ন হ'ব। আনহাতে, ভাৰতেও অৱবাহিকাটোৰ উন্নয়নৰ নিজা পৰিকল্পনা লৈ আগবাঢ়িছিল। কিন্তু পাকিস্তানৰ দৃষ্টিত কৃষিভূমিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পানীৰ মূল উৎসক লৈ এই সংঘাত অস্তিত্বৰ সৈতে জড়িত বিষয় আছিল।[54]

বিভাজনৰ প্ৰথম কেইবছৰত সিন্ধু নদী ব্যৱস্থাৰ পানী ১৯৪৮ চনৰ ৪ মে'ৰ আন্তঃ-ড'মিনিয়ন চুক্তি (Inter-Dominion Accord)-ৰ জৰিয়তে বণ্টন কৰা হৈছিল।[55] এই চুক্তি অনুসৰি, পাকিস্তান চৰকাৰে বাৰ্ষিক ধন পৰিশোধ কৰাৰ বিনিময়ত ভাৰতে বিদ্যমান খালসমূহৰ জৰিয়তে পাকিস্তানৰ অংশলৈ প্ৰয়োজনীয় পৰিমাণৰ পানী এৰি দিয়াৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল।[56] এই ব্যৱস্থাটো তাৎক্ষণিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ উদ্দেশ্যে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ পিছত স্থায়ী সমাধান বিচাৰি আলোচনা আৰম্ভ হয়।[53] কিন্তু কোনো পক্ষই নিজৰ স্থিতিৰ পৰা আঁতৰি আহিবলৈ ইচ্ছুক নাছিল, ফলত আলোচনা অচলাৱস্থাত উপনীত হয়। ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগী আছিল যে, ভাৰতক পাকিস্তানলৈ নদীৰ পানী ঘূৰাই দিয়াৰ বাবে বাধ্য কৰাৰ কোনো উপায় পাকিস্তানৰ হাতত নাছিল। আনহাতে, পাকিস্তানে বিষয়টো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায় আদালতলৈ নিয়াৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল যদিও, ভাৰতে এই যুক্তি দি সেয়া নাকচ কৰে যে, এই বিবাদ কেৱল দ্বিপাক্ষিক আলোচনাৰ জৰিয়তেহে সমাধান হ'ব লাগে।[57]

বিশ্ব বেংকৰ ভূমিকা

[সম্পাদনা কৰক]

১৯৫১ চনত টেনেচি ভেলী অথৰিটি আৰু মাৰ্কিন যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ পাৰমাণৱিক শক্তি আয়োগৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ ডেভিড লিলিয়েনথাল-এ ভাৰতীয় উপমহাদেশ ভ্ৰমণ কৰি সিন্ধু নদী অৱবাহিকাৰ জলবিতৰ্কৰ সমাধানৰ বাবে বিশ্ব বেংকক মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে আগবাঢ়িবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে। তেওঁৰ এই প্ৰস্তাৱ বিশ্ব বেংকৰ সভাপতি ইউজিন আৰ. ব্লেক আৰু ভাৰত-পাকিস্তান উভয় দেশেই ইতিবাচকভাৱে গ্ৰহণ কৰে।

বিশ্ব বেংকে ভাৰত, পাকিস্তান আৰু বিশ্ব বেংকৰ অভিযন্তাসকলক লৈ এখন যৌথ কাৰ্যদল গঠন কৰে। আৰম্ভণিতে কাৰিকৰী আলোচনাৰ জৰিয়তে সমাধান বিচৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল যদিও নদীৰ পানী বণ্টনক লৈ দুয়োখন দেশৰ মতানৈক্যৰ বাবে আলোচনা অচলাবস্থাত পৰে। ১৯৫৪ চনত বিশ্ব বেংকে নিজাববীয়াকৈ এক প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়, য'ত তিনিখন পূব নদী ভাৰতক আৰু তিনিখন পশ্চিম নদী পাকিস্তানক আবণ্টন দিয়াৰ কথা কোৱা হয়। ভাৰত এই প্ৰস্তাৱত সন্মত হৈছিল যদিও পাকিস্তানে আপত্তি জনায়। দীৰ্ঘ আলোচনাৰ অন্তত দুয়োপক্ষ পুনৰ আলোচনাত বহে।

চুক্তিৰ আন এক জটিল বিষয় আছিল পাকিস্তানত নতুন খাল আৰু জলসংৰক্ষণ ব্যৱস্থা নিৰ্মাণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ধনৰ যোগান। শেষত বিশ্ব বেংকে বিভিন্ন দাতা দেশৰ আৰ্থিক সহায়েৰে ইণ্ডাছ বেছিন ডেভেলপমেণ্ট ফাণ্ড গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰে। এই ব্যৱস্থাৰ ফলত অন্তিম বাধাও দূৰ হয় আৰু ১৯৬০ চনৰ ১৯ ছেপ্টেম্বৰত কৰাচীত ইণ্ডাছ বেছিন ডেভেলপমেণ্ট ফাণ্ড চুক্তি আৰু একেদিনাই সিন্ধু জল চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়।[20]

পাকিস্তানলৈ অনুদান আৰু ঋণ

[সম্পাদনা কৰক]

সিন্ধু জল চুক্তি ৰূপায়ণৰ অংশ হিচাপে পাকিস্তানত নতুন খাল, জলাধাৰ আৰু সংশ্লিষ্ট আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণৰ বাবে ইণ্ডাছ বেছিন ডেভেলপমেণ্ট ফাণ্ড গঠন কৰা হৈছিল। এই পুঁজিলৈ ভাৰত, অষ্ট্ৰেলিয়া, কানাডা, পশ্চিম জাৰ্মানী, নিউজিলেণ্ড, যুক্তৰাজ্য, মাৰ্কিন যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পুনৰ্গঠন আৰু উন্নয়ন বেংক (IBRD)-এ অনুদান আৰু ঋণ আগবঢ়াইছিল। ভাৰতে চুক্তিৰ ৫ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি পাকিস্তানলৈ ৬২.০৬ মিলিয়ন পাউণ্ড ষ্টাৰ্লিং দহটা বাৰ্ষিক কিস্তিত পৰিশোধ কৰিবলৈ সন্মতি জনাইছিল।[20][58]

বৰ্তমান চুক্তিখনৰ অধীনত বিশ্ব বেংকৰ ভূমিকা মূলতঃ বিবাদ নিষ্পত্তিৰ প্ৰক্ৰিয়া আগবঢ়াই নিয়াত সীমাবদ্ধ। যেতিয়া কোনো পক্ষই চুক্তিত উল্লেখিত মধ্যস্থতা বা সালিচি প্ৰক্ৰিয়াত সহযোগিতা নকৰে, তেতিয়া বিশ্ব বেংকে চুক্তিত নিৰ্ধাৰিত ব্যৱস্থাসমূহ কাৰ্যকৰী কৰাত সহায় কৰে।[20]

প্ৰভাৱ

[সম্পাদনা কৰক]

সিন্ধু নদী ব্যৱস্থাৰ মুঠ পানীৰ প্ৰায় ৪০.৭ ঘন কিলোমিটাৰ (৩৩ মিলিয়ন একৰ-ফুট) (১৬%) ভাৰত আৰু ২১৮.৩ বিলিয়ন ঘনমিটাৰ (১৭৭ মিলিয়ন একৰ-ফুট) (৮৪%) পাকিস্তানক আৱণ্টন কৰা হয়।[50][59] অৱশ্যে চুক্তিখনে ভাৰতক পশ্চিমীয়া নদীসমূহত সীমিত পৰিসৰত জলসিঞ্চন, জলবিদ্যুৎ উৎপাদন আৰু পানী সংৰক্ষণৰ অনুমতি দিয়ে।[60]

চুক্তিৰ এই ব্যৱস্থাৰ ফলত জম্মু আৰু কাশ্মীৰত জলসিঞ্চন আৰু জলসংৰক্ষণৰ সুযোগ সীমিত হৈ থকাৰ কথা বিভিন্ন বিশ্লেষকে উল্লেখ কৰিছে।[61][62] আনহাতে, পাকিস্তানে সিন্ধু অৱবাহিকাত বৃহৎ বহুমুখী বান্ধ নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰিছে।[17]

চুক্তিৰ ব্যাখ্যা, জলসম্পদৰ ব্যৱহাৰ আৰু জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পসমূহক লৈ দুয়োখন দেশৰ মাজত বিভিন্ন সময়ত মতানৈক্য দেখা দিছে। এই বিষয়সমূহ চুক্তিত নিৰ্ধাৰিত প্ৰক্ৰিয়াৰ অধীনত নিষ্পত্তিৰ বাবে উত্থাপন কৰা হৈছে।[63]

কোনো কোনো বিশ্লেষকৰ মতে, চুক্তিখনৰ প্ৰযোজ্যতা ভাৰতত অৱস্থিত সিন্ধু নদী ব্যৱস্থাৰ (পূব আৰু পশ্চিম উভয় নদী) অৱবাহিকা আৰু পাকিস্তানত অৱস্থিত কেৱল ৰাৱি আৰু শতদ্ৰু নদীৰ অৱবাহিকালৈ সীমাবদ্ধ হোৱাৰ ফলত ভাৰতে কিছুমান কৌশলগত সুবিধা লাভ কৰে। চুক্তিখনে মূলতঃ ভাৰতত উপলব্ধ বা প্ৰবাহিত পানীৰ ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ বণ্টনহে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।[64] আন কিছুমান বিশ্লেষণত যুক্তি দিয়া হৈছে যে, চুক্তিৰ আওতাত থকা ভাৰতীয় অংশত অৱস্থিত বান্ধ, বেৰাজ, বিদ্যুৎকেন্দ্ৰ আদি আন্তঃগাঁথনিৰ ওপৰত সামৰিক আক্ৰমণ চুক্তিৰ উলংঘন বুলি গণ্য হ'ব পাৰে, যাৰ ফলত চুক্তিৰ বৈধতা বা অব্যাহত থকাৰ প্ৰশ্ন উত্থাপিত হ'ব পাৰে।[65][66]

সাম্প্ৰতিক ঘটনাপ্ৰবাহ

[সম্পাদনা কৰক]

উৰি আক্ৰমণৰ পিছত

[সম্পাদনা কৰক]

২০১৬ চনৰ উৰি আক্ৰমণৰ পিছত ভাৰতে সিন্ধু জল চুক্তি বাতিল কৰাৰ হুংকাৰ দিয়ে। প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে ঘোষণা কৰিছিল, "তেজ আৰু পানী একেলগে বৈ থাকিব নোৱাৰে।"[67][68][69]

পাকিস্তানৰ আপত্তিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত পূৰ্বে স্থগিত ৰখা কাশ্মীৰ উপত্যকাৰ ঝিলম নদীৰ ওপৰত তুলবুল প্ৰকল্প পুনৰ আৰম্ভ কৰাৰ সিদ্ধান্তও ভাৰতে গ্ৰহণ কৰে।[70] লাহোৰস্থিত ৰাজনৈতিক বিশ্লেষক Hasan Askari Rizviয়ে মন্তব্য কৰিছিল যে পাকিস্তানলৈ পানী যোগানত যিকোনো পৰিৱৰ্তনে "বিধ্বংসী প্ৰভাৱ" পেলাব।[71]

ভাৰতে স্থায়ী সিন্ধু আয়োগ (PIC)-ৰ বৈঠকসমূহ অনিৰ্দিষ্টকাললৈ স্থগিত ৰাখিবলৈও সিদ্ধান্ত লয়।[72] অৱশ্যে ২০২০ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত ভাৰতে জনায় যে দেশখনে সিন্ধু জল চুক্তিখন "অক্ষৰে অক্ষৰে আৰু আত্মাৰে" পালন কৰিব বিচাৰে।[73][74]

২০১৯ চনৰ পুলৱামা আক্ৰমণৰ পিছৰে পৰা চুক্তি অনুসৰি বাধ্যতামূলক বাৰ্ষিক আয়ুক্তসকলৰ বৈঠক অনিয়মীয়া হৈ পৰে।[75] স্থায়ী সিন্ধু আয়োগৰ (PIC) সৰ্বশেষ বৈঠক ২০২২ চনৰ মে' মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।[75] এইখন আছিল আয়োগৰ ১১৮ সংখ্যক বৈঠক।[76]

ভাৰতৰ সম্পূৰ্ণ জল-অংশ ব্যৱহাৰৰ প্ৰচেষ্টা

[সম্পাদনা কৰক]

সিন্ধু নদী ব্যৱস্থাৰ গড় বাৰ্ষিক প্ৰবাহ প্ৰায় ২৫৯ ঘন কিলোমিটাৰ (২১০ নিযুত একৰ-ফুট) । ইয়াৰ ভিতৰত ভাৰতে পূবৰ তিনিখন নদীৰ পৰা নিজৰ অংশ হিচাপে প্ৰায় ৩৮.২ ঘন কিলোমিটাৰ (৩১ নিযুত একৰ-ফুট) (মুঠ প্ৰবাহৰ প্ৰায় ১৫%) ব্যৱহাৰ কৰে।[50] অৱশিষ্ট কিছু পানী, বিশেষকৈ ৰাৱি আৰু শতদ্ৰু নদীৰ পৰা, এতিয়াও পাকিস্তানলৈ বৈ যায়। চুক্তি অনুসৰি এই পানীৰ ওপৰত ভাৰতৰ অধিকাৰ অক্ষুণ্ণ থাকে, আৰু পাকিস্তানে এই পানী ব্যৱহাৰৰ অধিকাৰ লাভ নকৰে।[20]

চুক্তি অনুসৰি ভাৰতে পশ্চিমীয়া নদীসমূহৰ পানী সীমিত কৃষিকাৰ্যৰ লগতে ঘৰুৱা ব্যৱহাৰ, জলবিদ্যুৎ উৎপাদন আদি অ-ব্যয়মূলক উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।[77]

নিজৰ সম্পূৰ্ণ অংশ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ভাৰতে ৰাৱি নদীৰ ওপৰত শাহপুৰকাণ্ডী বান্ধ প্ৰকল্প (২০২৪), মাকৌৰা পট্টন বেৰাজ আৰু উঝ বান্ধ প্ৰকল্পকে ধৰি কেইবাটাও আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প ৰূপায়ণ কৰিছে।[78][79] এই পানী মূলতঃ পঞ্জাব আৰু উত্তৰাঞ্চলৰ পাহাৰীয়া ৰাজ্যসমূহত ব্যৱহাৰ কৰা হ'ব।[80]

২০২১ চনত ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় জল আয়োগে সিন্ধু অৱবাহিকাত মুঠ ১৪৪ মেগাৱাট ক্ষমতাৰ আঠটা ক্ষুদ্ৰ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পক চুক্তিসম্মত বুলি প্ৰমাণিত কৰে আৰু ইয়াৰ তথ্য পাকিস্তানক অৱগত কৰা হয়।[81]

চুক্তিৰ পুনৰালোচনাৰ দাবী

[সম্পাদনা কৰক]

২০০৩ চনত জম্মু-কাশ্মীৰ বিধানসভাই সৰ্বসন্মতিক্ৰমে সিন্ধু জল চুক্তি বাতিলৰ দাবীত প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে আৰু ২০১৬ চনতো চুক্তিখনৰ পুনৰীক্ষণৰ দাবী জনায়। ৰাজ্যখনৰ বহু ৰাজনীতিবিদৰ মতে, চুক্তিখনৰ নিষেধাজ্ঞাৰ বাবে জলসিঞ্চন আৰু জলবিদ্যুৎ উন্নয়ন ব্যাহত হৈছে।[82][83][84]

২০২৩ চনত ভাৰতে পাকিস্তানক চুক্তিখন পুনৰালোচনাৰ বাবে আনুষ্ঠানিক জাননী দিয়ে আৰু পাকিস্তানে চুক্তিৰ বিদ্যমান ব্যৱস্থাৰ অধীনতে বিষয়টো সমাধানৰ পোষকতা কৰে।[85][86]

ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত কিশনগংগা আৰু ৰাটলে জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পক কেন্দ্ৰ কৰি মধ্যস্থতা বিশেষজ্ঞ (Neutral Expert) আৰু স্থায়ী সালিচি ন্যায়াধিকৰণ (Court of Arbitration)-ৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰ সন্দৰ্ভত মতভেদৰ সৃষ্টি হয়। ২০২৩ চনত ন্যায়াধিকৰণে নিজৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰ স্বীকাৰ কৰে আৰু ২০২৫ চনত মধ্যস্থতা বিশেষজ্ঞইও বিষয়সমূহ শুনানিৰ ক্ষমতা থকা বুলি প্ৰাথমিক সিদ্ধান্ত দিয়ে। চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত ২০২৬ চনৰ ভিতৰত আশা কৰা হৈছে।[87][88]

২০২৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত ভাৰতে চুক্তিখনৰ পুনৰীক্ষণৰ আনুষ্ঠানিক অনুৰোধ জনায়। ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰত পাকিস্তানে চুক্তিখনৰ গুৰুত্ব পুনৰ উল্লেখ কৰি ইয়াৰ বিধানসমূহ মানি চলাৰ আহ্বান জনায়।[89]

স্থগিতকৰণ

[সম্পাদনা কৰক]

২০২৫ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত পেহেলগামৰ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ পিছত কাশ্মীৰৰ পাহালগামৰ ওচৰত সংঘটিত ঘটনাক ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ প্ৰতি ভাবুকি বুলি উল্লেখ কৰি ভাৰত চৰকাৰে পাকিস্তানৰ সৈতে সম্পাদিত সিন্ধু জল চুক্তি স্থগিত কৰাৰ ঘোষণা কৰে।[90] বিশ্ব বেংকে জনায় যে এই চুক্তিত তেওঁলোকৰ ভূমিকা কেৱল সুবিধাকাৰী (facilitator) হিচাপেই সীমিত, সেয়ে এই বিবাদত তেওঁলোকে হস্তক্ষেপ নকৰিব।[91][92]

চুক্তি স্থগিত কৰাৰ পিছত ভাৰতে "স্বল্পম্যাদী দণ্ডমূলক ব্যৱস্থা" হিচাপে বাগলিহাৰ বান্ধৰ পৰা চেনাব নদীৰ পানীৰ প্ৰবাহ বন্ধ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।[93][94] লগতে জলাধাৰ পৰিষ্কাৰকৰণ (reservoir flushing)ৰ জৰিয়তে চালাল আৰু বাগলিহাৰ প্ৰকল্পৰ জলধাৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ সিদ্ধান্তও লয়। এই কামসমূহ পাকিস্তানক আগতীয়াকৈ অৱগত নকৰাকৈ আৰু চুক্তিৰ বিধান উলংঘা কৰি অফ-চিজনত সম্পন্ন কৰা হয়।[95][96] এই পদক্ষেপসমূহে পাকিস্তানত বানপানী সৃষ্টি কৰাৰ গুজৱ সামাজিক মাধ্যমত প্ৰচাৰ হৈছিল। অৱশ্যে পাকিস্তানৰ Water and Power Development Authority-এ সেই দাবী খণ্ডন কৰি কয় যে সেই সময়ত পানীৰ স্তৰ স্বাভাৱিকেই আছিল।[97]

সংবাদমতে, পাকিস্তানে সতৰ্ক কৰি দিয়ে যে যৌথ নদীসমূহৰ পানীৰ প্ৰবাহ ব্যাহত কৰাৰ যিকোনো ভাৰতীয় প্ৰচেষ্টাক যুদ্ধ ঘোষণা হিচাপে গণ্য কৰা হ'ব পাৰে আৰু ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত পাকিস্তানে পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।[98]

পাকিস্তানৰ প্ৰাক্তন বৈদেশিক মন্ত্ৰী বিলাৱাল ভুট্টো জৰ্দাৰীয়ে কমেও দুবাৰ যুদ্ধৰ ইংগিত দিছে। ২০২৫ চনৰ জুন মাহত পাহালগাম আক্ৰমণত পাকিস্তানৰ জড়িত থকাৰ অভিযোগত ভাৰতে চুক্তিখন স্থগিত কৰাৰ পিছত,[99] বিলাৱালে কয় যে পানী ন্যায্যভাৱে ভাগ নকৰিলে পাকিস্তানে "ছয়োখন নদীৰ নিয়ন্ত্ৰণ সুনিশ্চিত" কৰিব।[100][101] আগষ্ট মাহত সিন্ধ চৰকাৰৰ এক অনুষ্ঠানত তেওঁ পুনৰ কয় যে ভাৰতৰ তথাকথিত "চুক্তি উলংঘন" অব্যাহত থাকিলে পাকিস্তান যুদ্ধৰ কথা বিবেচনা কৰিবলৈ বাধ্য হ'ব পাৰে।[102][103][104]

২০২৫ চনৰ ১০ আগষ্টত ফ্ল'ৰিডাৰ টেম্পাত অনুষ্ঠিত এক নৈশ ভোজসভাত পাকিস্তানৰ সেনাপ্ৰধান আছিম মুনিৰ-এ সংবাদমতে কয় যে ভৱিষ্যতে ভাৰতে নিৰ্মাণ কৰা যিকোনো বান্ধ পাকিস্তানে "দহটা ক্ষেপণাস্ত্ৰেৰে" ধ্বংস কৰিব আৰু লগতে কয় যে সিন্ধু নদী ভাৰতৰ "পৈতৃক সম্পত্তি" নহয়।[105][106][107]

২০২৬ চনৰ জুন মাহত ভাৰতৰ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী এছ. জয়শংকৰ-এ কয় যে "পাকিস্তানে সীমান্তপাৰ সন্ত্ৰাসবাদ সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ নকৰালৈকে" চুক্তিখন স্থগিত হৈয়েই থাকিব। সেই মাহতেই ভাৰতৰ জলসম্পদ মন্ত্ৰী চি. আৰ. পাটিলে নিশ্চিত কৰে যে চুক্তিখন এতিয়াও স্থগিত অৱস্থাতে ৰখা হ'ব। ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত পাকিস্তানৰ প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰী খাজা আছিফ-এ পাকিস্তান চৰকাৰৰ স্থিতি পুনৰ ব্যক্ত কৰি যুদ্ধৰ ভাবুকি দিয়ে। আছিফৰ মন্তব্যৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত ভাৰতৰ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ৰ মুখপাত্ৰ ৰণধীৰ জয়ছোৱাল-এ কয়, "এইধৰণৰ মন্তব্য পাকিস্তানে নিজৰ ব্যৰ্থতা ঢাকিবলৈ আৰু মানৱ অধিকাৰ উলংঘনৰ পৰা দৃষ্টি আঁতৰাবলৈ কৰা এক হতাশজনক চেষ্টা", লগতে তেওঁ "মনগঢ়া দাবী"সমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে নাকচ কৰে।[108][109]

তথ্যসূত্ৰ

[সম্পাদনা কৰক]
  1. 1 2 Patricia Bauer. "Indus Waters Treaty:India-Pakistan [1960"]. Encyclopedia Britannica website. https://www.britannica.com/event/Indus-Waters-Treaty। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 July 2020.
  2. ↑ Daniel Haines (8 March 2017). "The Rivers Run Wild (Indus Waters Treaty-1960) – Nearly 60 Years Since Their Landmark Treaty, The Pakistan-India Water Dispute Remains Contentious". Newsweek (magazine). https://www.newsweekpakistan.com/the-rivers-run-wild/। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 October 2019.
  3. ↑ "Full text of 'Indus Water Treaty' with Annexures, World Bank". 1960. https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTs/Volume%20419/volume-419-I-6032-English.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 October 2014.
  4. ↑ "War over water". The Guardian. 3 June 2002. https://www.theguardian.com/world/2002/jun/03/kashmir.india1.
  5. ↑ "How the Indus Treaty was signed". The Hindu. 28 September 2016. http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/How-the-Indus-Treaty-was-signed/article15002424.ece.
  6. ↑ "Indus Waters Treaty paused, no entry to Pakistanis: India responds to J&K attack" (en ভাষাত). India Today. 2025-04-23. https://www.indiatoday.in/india/story/indus-water-treaty-suspended-attari-checkpost-shut-government-response-pahalgam-attack-2713599-2025-04-23। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-04-23.
  7. ↑ Khaki, Saadat Bilal (26 July 2018). "Indo-Pak and Hydro-politics". Greater Kashmir. https://www.greaterkashmir.com/news/op-ed/indo-pak-and-hydro-politics/291555.html.
  8. ↑ "Pakistan: Getting More from Water (see Table 3.1)". World Bank. http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 March 2019.
  9. ↑ "Integrated Water Resource Systems: Theory and Policy Implications". Archived from the original on 3 March 2016. https://web.archive.org/web/20160303233639/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF। আহৰণ কৰা হৈছে: 31 January 2020.
  10. ↑ "India's First Shot at the Indus Waters Treaty". Archived from the original on 3 July 2023. https://web.archive.org/web/20230703170125/https://www.hilal.gov.pk/eng-article/detail/NzA4OA==.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 July 2023.
  11. ↑ "Preamble of Indus water treaty". http://siteresources.worldbank.org/INTSOUTHASIA/Resources/223497-1105737253588/IWT_01_TableofContents.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 October 2017.
  12. ↑ "Indus Water Treaty: Review is not an Option". http://www.southasiaanalysis.org/node/2236। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 July 2018.
  13. ↑ Chaturvedi, A.K. (Spring 2017), "Indus Water Treaty: Options for India", Scholar Warrior (Centre for Land Warfare Studies), archived from the original on 9 July 2018, https://web.archive.org/web/20180709153909/https://www.claws.in/images/journals_doc/867954295_04_chap.pdf, আহৰণ কৰা হৈছে: 24 April 2025
  14. ↑ Revisiting or Renegotiating the Indus Water Treaty – A Death Sentence for Peace in South Asia, 2024, https://crss.pk/revisiting-or-renegotiating-the-indus-water-treaty-a-death-sentence-for-peace-in-south-asia/, আহৰণ কৰা হৈছে: 1 November 2024
  15. ↑ Assessing the Indus Waters Treaty from a comparative perspective, 2020, https://www.researchgate.net/publication/326997347_Assessing_the_Indus_Waters_Treaty_from_a_comparative_perspective, আহৰণ কৰা হৈছে: 18 August 2024
  16. ↑ 'Scrapping water treaty is no solution', says Pakistan's Indus waters commissioner, 2014, archived from the original on 20 April 2021, https://web.archive.org/web/20210420130317/https://www.thethirdpole.net/en/2014/10/03/scrapping-water-treaty-is-no-solution-says-pakistans-indus-waters-commissioner/?gclid=EAIaIQobChMI-93Z8Mey6AIVFraWCh0Vig69EAMYASAAEgKAOPD_BwE, আহৰণ কৰা হৈছে: 23 March 2020
  17. 1 2 Bakshi, Gitanjali; Trivedi, Sahiba (2011), Indus Equation, Strategic Foresight Group, http://www.strategicforesight.com/publication_pdf/10345110617.pdf, আহৰণ কৰা হৈছে: 28 October 2014
  18. ↑ "What is Indus Water Treaty and why could India and Pakistan ‘go to war’ over it?" (en ভাষাত). The Independent. 30 June 2026. https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/india-indus-water-treaty-pakistan-warning-water-supply-b3005755.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 July 2026.
  19. ↑ Missen, Riaz (21 April 2025). "Rethinking Floodwater To Heal The Indus Basin". The Friday Times. https://thefridaytimes.com/21-Apr-2025/rethinking-floodwater-to-heal-the-indus-basin.
  20. 1 2 3 4 5 6 "Indus Waters Treaty". Ministry of External Affairs, Government of India. https://mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl%2F6439%2FIndus=। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 July 2023.
  21. ↑ "Water Sharing Conflicts Between Countries, and Approaches to Resolving Them". প্ৰকাশক Honolulu: Global Environment and Energy in the 21st century. পৃষ্ঠা: 98. Archived from the original on August 21, 2007. https://web.archive.org/web/20070821023229/http://www.gee-21.org/publications/pdf%20files/Conflictsbetweencountriesvol.3Jan.2004.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: July 11, 2026.
  22. ↑ Powell, Lydia (24 October 2016). "The struggle for power over Indus". Observer Research Foundation. https://www.orfonline.org/research/struggle-for-power-over-indus.
  23. ↑ Shreyan, Sengupta (2013). "Transboundary water disputes". Kalinga Institute of Industrial Technology, BhubaneswarETH Zurich. https://www.files.ethz.ch/isn/152272/c944f0b31d28e3bf15001c4e4a3e6c97.pdf.
  24. ↑ Garg, Santosh Kumar (1999). International and Interstate River Water Disputes. Laxmi Publications. পৃষ্ঠা. 54–55. ISBN 81-7008-068-1. https://books.google.com/books?id=nrcqGF3agsEC&q=Ravi%20River&pg=PA98.
  25. ↑ Kakakhel, Shafqat (22 April 2023). "Energizing the Indus Waters Treaty". https://www.thenews.com.pk/print/1063198-energizing-the-indus-waters-treaty.
  26. ↑ "Agreement for the Salal project between India and Pakistan dated 14 April 1978". http://www.commonlii.org/in/other/treaties/INTSer/1978/18.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 June 2018.[সংযোগবিহীন উৎস]
  27. ↑ "Revitalising the Tulbul Navigation Project for Jammu and Kashmir's Development". natstrat.org. 26 May 2025. https://www.natstrat.org/articledetail/publications/revitalising-the-tulbul-navigation-project-for-kashmir-s-development-200.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 June 2025.
  28. ↑ Irfan, Shams (27 June 2010). "Wullar Barrage: An Unresolved 'Question'". Kashmir Life. https://kashmirlife.net/wullar-barrage-an-unresolved-question-601/.
  29. ↑ "Baglihar Hydroelectric Plant: Expert Determination". http://siteresources.worldbank.org/SOUTHASIAEXT/Resources/223546-1171996340255/BagliharSummary.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 April 2018.
  30. ↑ "The Baglihar difference and its resolution process – a triumph for the Indus Waters Treaty?". 2008. https://www.internationalwaterlaw.org/bibliography/articles/Salman/Baglihar.pdf.
  31. ↑ "Verdict of Permanent Court of Arbitration on Kishanganga Hydroelectric Plant". February 2013. https://pca-cpa.org/en/cases/20/.
  32. ↑ "Controversial Kishenganga and Ratle hydropower projects: WB to hand over projects' papers to arbiters, neutral experts on 21st". https://www.thenews.com.pk/print/1010774-controversial-kishenganga-and-ratle-hydropower-projects-wb-to-hand-over-projects-papers-to-arbiters-neutral-experts-on-21st.
  33. ↑ "World Bank Makes Appointments Under the Indus Waters Treaty". 2022. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/10/17/world-bank-makes-appointments-under-indus-waters-treaty.
  34. ↑ "Indus Basin Floods". Asian Development Bank. 2013. https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf.
  35. ↑ "Pakistan to take Kishanganga Dam dispute to International Court of Arbitration". Arab News. http://www.arabnews.com/node/1316126/world.
  36. ↑ "Full text of 'Indus Water Treaty' with Annexures, World Bank". 1960. https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTs/Volume%20419/volume-419-I-6032-English.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 October 2014.
  37. ↑ "See last page of Indus water treaty". World Bank. http://siteresources.worldbank.org/INTSOUTHASIA/Resources/223497-1105737253588/IndusWatersTreaty1960.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 July 2019.
  38. 1 2 Rana, Shahbaz (18 October 2022). "WB steps in to mediate Indo-Pak water dispute". The Express Tribune. https://tribune.com.pk/story/2382166/wb-steps-in-to-mediate-indo-pak-water-dispute। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 October 2022.
  39. ↑ "Web site of 'Pakistan Commissioner for Indus Waters'". https://mowr.gov.pk/index.php/pciw/। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 July 2019.
  40. ↑ "Pakistan Commissioner for Indus Waters (Documents)". https://mowr.gov.pk/index.php/download-3/। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 July 2019.
  41. ↑ "Agreement for the Salal project between India and Pakistan dated 14 April 1978". http://www.commonlii.org/in/other/treaties/INTSer/1978/18.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 June 2018.[সংযোগবিহীন উৎস]
  42. ↑ "Wullar Barrage: An Unresolved 'Question'". 27 June 2010. https://kashmirlife.net/wullar-barrage-an-unresolved-question-601/। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 August 2018.
  43. ↑ "Baglihar Hydroelectric Plant: Expert Determination". http://siteresources.worldbank.org/SOUTHASIAEXT/Resources/223546-1171996340255/BagliharSummary.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 April 2018.
  44. ↑ "The Baglihar difference and its resolution process - a triumph for the Indus Waters Treaty?". 2008. https://www.internationalwaterlaw.org/bibliography/articles/Salman/Baglihar.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 September 2017.
  45. ↑ "Verdict of Permanent Court of Arbitration on Kishanganga Hydroelectric Plant". February 2013. https://pcacases.com/web/sendAttach/1681। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 September 2017.
  46. ↑ "Pak 'diplomatic sabotage' busted: India to go ahead with Ratle hydroelectric project, govt to send team to J&K". Times Now. 7 November 2018. Archived from the original on 25 February 2019. https://web.archive.org/web/20190225224015/https://www.timesnownews.com/india/article/pakistan-india-ratle-hydroelectric-project-indus-water-treaty-agreement-chenab-shahpur-kandi-dam-project-ujh-multipurpose-project-jammu-and-kashmir/310636। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 January 2019.
  47. ↑ Gulia, K. S. (2007). Discovering Himalaya: Tourism Of Himalayan Region (2 Vols.). Gyan Publishing House. পৃষ্ঠা. 79. ISBN 978-81-8205-410-3. https://books.google.com/books?id=ugFIz7ph-kEC&pg=PA79.
  48. ↑ "Interactive map – Indus system of rivers". The Third Pole. Archived from the original on 23 September 2020. https://web.archive.org/web/20200923030822/https://www.thethirdpole.net/indus/। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 September 2020.
  49. ↑ Report on the Ravi and Beas Water Tribunal (Report). Government of India, Ministry of Water Resources. 1987. p. 59. http://www.cwc.gov.in/sites/default/files/Ravi-%20Beas%20Waters%20Tribunal%20Report%201987.pdf.
  50. 1 2 3 Young, William J. et al. (2019). Pakistan: Getting More from Water (Report). Water Security Diagnostic, World Bank. Table 1.2. http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf. "External – Indus (including Kabul), Jhelum, Chenab: 170.5 BCM; Internal – surface runoff: 32.6 BCM"
  51. ↑ Lytton, Lucy; Ali, Akthar; Garthwaite, Bill; Punthakey, Jehangir F.; Saeed, Basharat (2021). Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects (Report). World Bank. https://documents1.worldbank.org/curated/en/501941611237298661/pdf/Groundwater-in-Pakistan-s-Indus-Basin-Present-and-Future-Prospects.pdf.
  52. ↑ Chaudhry, Shahid Amjad (September 2010). "Pakistan: Indus Basin Water Strategy – Past, Present and Future". The Lahore Journal of Economics: 187–211. Archived from the original on 19 February 2018. https://web.archive.org/web/20180219125230/http://www.lahoreschoolofeconomics.edu.pk/EconomicsJournal/Journals/Volume%2015/Issue%20SP/09%20Dr%20Shahid%20Chaudhry%20EDITED%20TTC11-10-10.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 July 2026.
  53. 1 2 Ali, Raja Nazakat; Rehman, Faiz ur; Wani, Mahmood ur Rehman (Spring 2015). "Indus Water Treaty between Pakistan and India: From Conciliation to Confrontation". The Dialogue খণ্ড X (2): 166–181. https://www.qurtuba.edu.pk/thedialogue/The%20Dialogue/10_2/Dialogue_April_June2015_166-181.pdf.
  54. ↑ Singh, SK (29 January 2024). "India's Approach To Indus Water Treaty: National Security Perspective". Centre for Joint Warfare Studies. Archived from the original on 16 December 2025. https://web.archive.org/web/20251216175745/https://cenjows.in/indias-approach-to-indus-water-treaty-national-security-perspective/। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 July 2026.
  55. ↑ "Bambanwala-Ravi-Bedian Link Canal, Raiya Branch to the Rescue". Salman Rashid. http://odysseuslahori.blogspot.com/2015/09/bambanwala-ravi-bedian-link-canal-raiya.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 October 2019.
  56. ↑ "Inter-Dominion Agreement Between the Government of India and the Government of Pakistan, on the Canal Water Dispute Between East and West Punjab". https://www.internationalwaterlaw.org/documents/regionaldocs/punjab-canal.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 October 2019.
  57. ↑ Lavakare, Arvind (19 September 2015). "Recalling the Indus Water Treaty or Nehru's Sixth Blunder". India Facts. http://indiafacts.org/recalling-the-indus-water-treaty-or-nehrus-sixth-blunder/.
  58. ↑ "Development Credit Agreement". World Bank. http://documents.worldbank.org/curated/en/614421468332678823/pdf/Credit-0060-Pakistan-Indus-Basin-Project-Credit-Agreement.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 September 2018.
  59. ↑ Chellaney, Brahma (11 August 2012). "India generous with its shared water resources". The Japan Times. Archived from the original on 14 January 2016. https://web.archive.org/web/20160114071953/http://www.indiawaterreview.in/Story/BestoftheWeb/india-generous-with-its-shared-water-resources/825/8। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 July 2026.
  60. ↑ Bakshi, Gitanjali; Trivedi, Sahiba (2011), Indus Equation, Strategic Foresight Group, http://www.strategicforesight.com/publication_pdf/10345110617.pdf
  61. ↑ "Geography of Jammu and Kashmir State: Irrigation – Importance and Types". Kashmiri Pandit Network. http://www.ikashmir.net/geography/chapter2.1.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 October 2015.
  62. ↑ Ali, Muddasir (30 August 2009). "Legislative Assembly rejects PDP resolution. Exploitation Of JK’s Water Resources". Greater Kashmir. http://www.greaterkashmir.com/news/news/legislative-assembly-rejects-pdp-resolution/59434.html.
  63. ↑ Ahmed, Sheharyar; Iqbal, Javed; Ul Haq, Zahoor (2020). "Seeking a strategic cross-boundary solution to the Indus Water basin sharing decisions". Journal of Public Affairs খণ্ড 22 (3). doi:10.1002/pa.2367. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/pa.2367.
  64. ↑ "Development has always been on top of our agenda: Nitin Gadkari". Outlook. 2 May 2019. https://www.outlookindia.com/newsscroll/development-has-always-been-on-top-of-our-agenda-nitin-gadkari/1527304.
  65. ↑ Ahmed, Sheharyar; Iqbal, Javed; Ul Haq, Zahoor (2020). "Seeking a strategic cross-boundary solution to the Indus Water basin sharing decisions". Journal of Public Affairs খণ্ড 22 (3). doi:10.1002/pa.2367. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/pa.2367.
  66. ↑ Qin, J.; Fu, X.; Peng, S.; Xu, Y.; Huang, J.; Huang, S. (2019). "Asymmetric Bargaining Model for Water Resource Allocation over Transboundary Rivers". International Journal of Environmental Research and Public Health খণ্ড 16 (10): 1733. doi:10.3390/ijerph16101733. PMID 31100895. PMC 6571634. https://europepmc.org/article/pmc/pmc6571634.
  67. ↑ Kugelman, Michael (30 September 2016). "Why the India-Pakistan War Over Water Is So Dangerous". Foreign Policy. https://foreignpolicy.com/2016/09/30/why-the-india-pakistan-war-over-water-is-so-dangerous-indus-waters-treaty/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-04-10.
  68. ↑ "New Weather Patterns Are Turning Water Into a Weapon". 12 March 2020. https://www.bloomberg.com/features/2020-indus-river.
  69. ↑ Johnson, Keith (25 February 2019). "Are India and Pakistan on the Verge of a Water War?". Foreign Policy. https://foreignpolicy.com/2019/02/25/are-india-and-pakistan-on-the-verge-of-a-water-war-pulwama-kasmir-ravi-indus/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-04-09.
  70. ↑ "How India plans to use Indus Water Treaty to turn the heat on Pakistan". The Times of India. 2016-09-28. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/india/How-India-plans-to-use-Indus-Water-Treaty-to-turn-the-heat-on-Pakistan/articleshow/54544929.cms.
  71. ↑ "Narendra Modi lays the groundwork for water war in battle with Pakistan". Livemint. 19 October 2016. http://www.livemint.com/Politics/6PaBfiC6AbQ9PNxyUHPB4K/Narendra-Modi-lays-groundwork-for-water-war-in-battle-with-P.html.
  72. ↑ Gupta, Joydeep (26 September 2016). "India suspends Indus commissioners’ meetings". Dialogue Earth. https://dialogue.earth/en/water/india-suspends-indus-commissioners-meetings/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-05-19.
  73. ↑ Mohan, Geeta (5 February 2020). "India rejects Pakistan media report on Indus water sharing". India Today. https://www.indiatoday.in/india/story/india-rejects-pakistan-media-report-on-indus-water-sharing-1643553-2020-02-05.
  74. ↑ Rossi, Christopher (27 December 2019). "Blood, Water, and the Indus Waters Treaty". Minnesota Journal of International Law খণ্ড 29 (2). https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3510327.
  75. 1 2 Singh, Lt Gen K J (10 March 2024). "Shahpurakandi dam: Are we heading for Pakistan war over water". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/shahpurakandi-dam-are-we-heading-for-pakistan-war-over-water/articleshow/108362273.cms.
  76. ↑ "118th meeting of the India-Pakistan Permanent Indus Commission". Ministry of External Affairs, Government of India. 31 May 2022. https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/35375/118th+meeting+of+the+indiapakistan+permanent+indus+commission.
  77. ↑ Joshi, Anshul (4 December 2019). "Indus Water Treaty: India must focus on speedy development of hydro projects, say experts". EnergyWorld.com (The Economic Times). https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/renewable/indus-water-treaty-india-must-focus-on-speedy-development-of-hydro-projects-say-experts/72361873.
  78. ↑ Singh, Vikrant (25 February 2024). "Bonanza for farmers as India stops flow of Ravi river into Pakistan". Wion. https://www.wionews.com/south-asia/india-stops-flow-of-ravi-river-into-pakistan-by-building-new-barrage-693724.
  79. ↑ Sidhu, K B S (26 July 2023). "Punjab, its river waters and how SYL could become unnecessary". The Indian Express. https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-ravi-river-barrage-8860517/.
  80. ↑ "Indus Waters Treaty 1960: Present Status of Development in India". Government of IndiaPIB. https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1565906.
  81. ↑ "Government clears 8 hydropower projects on Indus in Ladakh". The Economic Times. 2021-01-07. https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/power/government-clears-8-hydropower-projects-on-indus-in-ladakh/articleshow/80154524.cms.
  82. ↑ Khaki, Saadat Bilal (26 July 2018). "Indo-Pak and Hydro-politics". Greater Kashmir. https://www.greaterkashmir.com/news/op-ed/indo-pak-and-hydro-politics/291555.html.
  83. ↑ "Finally, J&K hires consultant to quantify Indus Water Treaty losses". Greater Kashmir. 20 February 2018. http://www.greaterkashmir.com/news/kashmir/finally-j-k-hires-consultant-to-quantify-indus-water-treaty-losses/276330.html.
  84. ↑ "Indus Water Treaty: Has it prevented Jammu & Kashmir from using their own resources?". Down to Earth. 10 April 2023. https://www.downtoearth.org.in/blog/water/indus-water-treaty-has-it-prevented-jammu-kashmir-from-using-their-own-resources--88689.
  85. ↑ Sareen, Sushant (January 28, 2023). "Indus Waters Treaty: Opening the waterfront". Observer Research Foundation. https://www.orfonline.org/expert-speak/indus-waters-treaty/.
  86. ↑ Sheikh, Ali Tauqeer (6 April 2023). "Wishing away water woes". Dawn. https://www.dawn.com/news/1746179.
  87. ↑ "Indus Waters Western Rivers Arbitration (Pakistan v. India). Award on the competence of the CoA.". 6 July 2023. https://pca-cpa.org/en/cases/284/.
  88. ↑ "Decision on Certain Issues Pertaining to the competence of the Neutral Expert". 7 January 2025. Archived from the original on 26 January 2025. https://web.archive.org/web/20250126140231/https://pcacases.com/web/sendAttach/67222। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 July 2026.
  89. ↑ "After India seeks review of Indus Water Treaty, Pakistan urges 'compliance with pact'". The Times of India. 2024-09-19. https://timesofindia.indiatimes.com/india/after-india-seeks-review-of-indus-water-treaty-pakistan-urges-compliance-with-pact/articleshow/113497076.cms.
  90. ↑ "India Suspends Indus Water Treaty With Pakistan Day After Pahalgam Terror Attack That Killed 26". NDTV. 23 April 2025. https://www.ndtv.com/world-news/india-suspends-indus-water-treaty-with-pakistan-day-after-pahalgam-terror-attack-that-killed-26-8238399.
  91. ↑ Koshy, Jacob; Haidar, Suhasini (2025-04-25). "World Bank not informed of India's decision on Indus Waters Treaty" (en-IN ভাষাত). The Hindu. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/news/national/world-bank-not-informed-of-indias-decision-on-indus-waters-treaty/article69489433.ece.
  92. ↑ "World Bank chief reacts to India's Indus Waters Treaty move: 'No role to play beyond…'". Hindustan Times. 9 May 2025. https://www.hindustantimes.com/india-news/world-bank-chief-reacts-to-indias-indus-waters-treaty-move-no-role-to-play-beyond-101746782326449.html.
  93. ↑ P. Vaidyanathan Iyer, Shubhajit Roy, Screws tighten on Pakistan: Curb on water flow through Baglihar; crackdown on ships, trade, The Indian Express, 4 May 2025.
  94. ↑ India Blocks Chenab Water Flow to Pakistan After Pahalgam Attack, The Indian Express, via YouTube, 25 April 2025.
  95. ↑ "India starts work on hydro projects after suspending treaty with Pakistan – sources". Reuters. 5 May 2025. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/india-starts-work-hydro-projects-after-suspending-treaty-with-pakistan-sources-2025-05-05/.
  96. ↑ Jacob Koshy, Post Indus treaty hold, India triggers untimely water release from J&K dams, The Hindu, 6 May 2025.
  97. ↑ "Fact check: Did India trigger a flood in Pakistan? – DW – 04/30/2025". Deutsche Welle. https://www.dw.com/en/flooding-in-pakistan-water-conflict-indus-water-treaty-disinformation/a-72393131.
  98. ↑ "Pakistan threatens nuclear response if India attacks or disrupts water flow". Deccan Herald. 5 May 2025. https://www.deccanherald.com/india/pakistan-threatens-nuclear-response-if-india-attacks-or-disrupts-water-flow-3524953.
  99. ↑ "India Suspends Indus Waters Treaty, Shuts Attari Border In Strong Response To Pakistan" (en ভাষাত). NDTV. https://www.ndtv.com/world-news/india-suspends-indus-water-treaty-with-pakistan-day-after-pahalgam-terror-attack-that-killed-26-8238399। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-26.
  100. ↑ "As Bilawal Bhutto Threatens War Over Indus Pact, How India Move Impacts Pak" (en ভাষাত). NDTV. https://www.ndtv.com/world-news/pakistan-former-pakistan-foreign-minister-pahalgam-terror-attack-indias-suspension-of-indus-waters-treaty-could-lead-to-war-bilawal-bhutto-8756406। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-26.
  101. ↑ Dawn.com (2025-06-23). "Either India shares water fairly or we will secure it from 'all 6 rivers': Bilawal" (en ভাষাত). DAWN.COM. https://www.dawn.com/news/1919329। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-06-26.
  102. ↑ Chitre, Manjiri (2025-08-12). ""Leaves Us With No Choice": After Asim Munir, Pak's Bilawal Bhutto Threatens India". NDTV. https://www.ndtv.com/world-news/after-pakistani-army-chief-asim-munir-pakistani-politician-bilawal-bhuttos-war-threat-to-india-wont-bow-down-9067265.
  103. ↑ Khan, Mohammad Hussain (2025-08-12). "Pakistan won't back down if India forces war, declares Bilawal" (en ভাষাত). DAWN.COM. https://www.dawn.com/news/1930241। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-13.
  104. ↑ "'We do not bow': Bilawal Bhutto issues warning to India over Indus Water Treaty; follows Pakistan army chief Asim Munir's nuclear threat". The Times of India. 2025-08-12. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/india/we-do-not-bow-bilawal-bhutto-issues-warning-to-india-over-indus-water-treaty-follows-pakistan-army-chief-asim-munirs-nuclear-threat/articleshow/123252008.cms.
  105. ↑ Swami, Praveen (2025-08-10). "ThePrint Exclusive: Asim Munir's India nuke threat from US ballroom—'will take half the world down'" (en-US ভাষাত). ThePrint. https://theprint.in/world/pakistan-army-chief-field-marshal-asim-munir-florida-speech-nuclear-threat-india/2718095/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-12.
  106. ↑ "Will wait for India to build dam, when they do so, we will destroy it: COAS". The Current. https://thecurrent.pk/will-wait-for-india-to-build-dam-when-they-do-so-we-will-destroy-it-coas। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-12.
  107. ↑ Iqbal, Anwar (2025-08-11). "COAS says India won't be allowed to choke Indus River" (en ভাষাত). DAWN.COM. https://www.dawn.com/news/1930030। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-12.
  108. ↑ "Pakistan warns it will ‘go to war’ over India’s attempts to control its water flows" (en ভাষাত). The Independent. 2026-06-22. https://www.independent.co.uk/asia/south-asia/india-pakistan-war-indus-water-treaty-b3000341.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-06-24.
  109. ↑ Service, Express News (2026-06-24). "MEA rebuffs Pakistani minister’s war remarks over Indus Waters Treaty suspension" (en ভাষাত). The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/24/mea-rebuffs-pakistani-ministers-war-remarks-over-indus-waters-treaty-suspension। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-06-24.
"https://as.wikipedia.org/w/index.php?title=সিন্ধু_জল_চুক্তি&oldid=619131"ৰ পৰা অনা হৈছে