সিন্ধু জল চুক্তি
| ভাৰত চৰকাৰ আৰু পাকিস্তান চৰকাৰৰ মাজত নদীৰ সিন্ধু ব্যৱস্থাৰ জল ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কীয় চুক্তি | |
|---|---|
| |
| সিন্ধু নদী আৰু উপনৈসমূহ | |
| প্ৰকাৰ | দ্বিপাক্ষিক চুক্তি |
| স্বাক্ষৰ | ১৯ ছেপ্তেম্বৰ ১৯৬০ |
| অৱস্থিতি | কৰাচী, পাকিস্তান |
| প্ৰযোজ্য | ১ এপ্ৰিল ১৯৬০ |
| স্থিতি | দুয়োটা পক্ষৰ অনুমোদন |
| Depositary | বিশ্ব বেংক |
| ভাষাসমূহ | ইংৰাজী |
সিন্ধু জল সন্ধি বা সিন্ধু জল চুক্তি (IWT) হৈছে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত হোৱা এক জল বিতৰণ চুক্তি, যিখন বিশ্ব বেংকে ব্যৱস্থা আৰু আলোচনা কৰি সিন্ধু নদী আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহত উপলভ্য পানী ব্যৱহাৰ কৰে।[1][2][3][4] ১৯৬০ চনৰ ১৯ ছেপ্টেম্বৰত কৰাচীত তেতিয়াৰ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰু আৰু তেতিয়াৰ পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ফিল্ড মাৰ্শ্বাল আয়ুব খানে ইয়াক স্বাক্ষৰ কৰে।.[5][1] ২০২৫ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত ভাৰতৰ বৈদেশিক সচিবে ২০২৫ চনৰ বৈছাৰন উপত্যকাৰ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ পিছত পাকিস্তানৰ সৈতে হোৱা সিন্ধু জল সন্ধি স্থগিত ৰখাৰ কথা ঘোষণা কৰে।[6]
এই সন্ধিত ভাৰতত অৱস্থিত তিনিখন "পূব নদী" (বিয়াছ, ৰবি আৰু ছাটলেজ)ৰ পানীৰ ওপৰত থকা নিয়ন্ত্ৰণ ভাৰতক দিয়া হৈছে যাৰ ভাৰতলৈ গড় বাৰ্ষিক প্ৰবাহ ৪১ বিলিয়ন মিটাৰ কুইণ্টল, আনহাতে ভাৰতত অৱস্থিত তিনিখন "পশ্চিম নদী" (সিন্ধু, চেনাব আৰু ঝেলুম)ৰ পানীৰ ওপৰত থকা নিয়ন্ত্ৰণ পাকিস্তানক দিয়া হৈছে যাৰ পাকিস্তানলৈ গড় বাৰ্ষিক প্ৰবাহ ৯৯ বিলিয়ন মিটাৰ কুইণ্টল।[7] ভাৰতত অৱস্থিত সিন্ধু নদী ব্যৱস্থাই কঢ়িয়াই নিয়া মুঠ পানীৰ প্ৰায় ৩০% ভাৰতে পাইছিল আৰু বাকী ৭০% পাকিস্তানে পাইছিল।[8][9] এই সন্ধিৰ জৰিয়তে ভাৰতে পশ্চিম নদীৰ পানী সীমিত জলসিঞ্চনৰ ব্যৱহাৰ আৰু সীমাহীন অব্যৱহাৰ যেনে-বিদ্যুৎ উৎপাদন, নৌ পৰিবহণ, সম্পত্তিৰ ভাসমান, মীন পালন আদিৰ বাবে অনুমতি দিয়ে।[10] ইয়াত পশ্চিম নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ প্ৰকল্পৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ বাবে বিশদ নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। সন্ধিৰ প্ৰস্তাৱনাত সদিচ্ছা, বন্ধুত্ব আৰু সহযোগিতাৰ মনোভাৱেৰে নদীৰ সিন্ধু ব্যৱস্থাৰ পৰা পানীৰ অনুকূল ব্যৱহাৰৰ বাবে প্ৰতিখন দেশৰ অধিকাৰ আৰু বাধ্যবাধকতাক স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। যদিও এই সন্ধিখন দুয়োখন দেশৰ নিৰাপত্তা দিশৰ সৈতে কোনো কাৰণতে জড়িত নহয়, পাকিস্তান পূব আৰু পশ্চিম উভয় নদীৰ তলৰ ফালে থকা ৰাষ্ট্ৰ হোৱাৰ বাবে ভাৰতে বিশেষকৈ যুদ্ধৰ দৰে পৰিস্থিতিৰ সময়ত পাকিস্তানত বানপানী বা খৰাং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে বুলি আশংকা কৰে।[11][12]
১৯৪৭–১৯৪৮ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তানী যুদ্ধৰ সময়ত ১৯৪৮ চনত নদী ব্যৱস্থাৰ ওপৰত জল অধিকাৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল ভাৰত-পাকিস্তানী জলবিবাদ। ১৯৬০ চনত এই সন্ধি অনুমোদনৰ পিছৰে পৰা ভাৰত আৰু পাকিস্তানে কেইবাটাও সামৰিক সংঘাতত লিপ্ত হোৱাৰ পিছতো কোনো ধৰণৰ জলযুদ্ধত লিপ্ত হোৱা নাই। সন্ধিৰ কাঠামোৰ ভিতৰত প্ৰদান কৰা আইনী পদ্ধতিৰ জৰিয়তে বেছিভাগ মতানৈক্য আৰু বিবাদ নিষ্পত্তি কৰা হৈছে।[13]
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ বিশ্লেষকসকলে কিছুমান কাৰিকৰী নিৰ্দিষ্টতা পুনৰ-নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু চুক্তিখনৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰিলেও আজিৰ দিনত বিশ্বৰ অন্যতম সফল জল ভাগ-বতৰা প্ৰচেষ্টা বুলি গণ্য কৰা হয়।[14][15][16][17]
তথ্যসূত্ৰ
[সম্পাদনা কৰক]- ↑ 1.0 1.1 Patricia Bauer. "Indus Waters Treaty:India-Pakistan [1960"]. Encyclopedia Britannica website. https://www.britannica.com/event/Indus-Waters-Treaty। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 July 2020.
- ↑ Daniel Haines (8 March 2017). "The Rivers Run Wild (Indus Waters Treaty-1960) – Nearly 60 Years Since Their Landmark Treaty, The Pakistan-India Water Dispute Remains Contentious". Newsweek (magazine). https://www.newsweekpakistan.com/the-rivers-run-wild/। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 October 2019.
- ↑ "Full text of 'Indus Water Treaty' with Annexures, World Bank". 1960. https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTs/Volume%20419/volume-419-I-6032-English.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 October 2014.
- ↑ "War over water". The Guardian. 3 June 2002. https://www.theguardian.com/world/2002/jun/03/kashmir.india1.
- ↑ "How the Indus Treaty was signed". The Hindu. 28 September 2016. http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/How-the-Indus-Treaty-was-signed/article15002424.ece.
- ↑ "Indus Waters Treaty paused, no entry to Pakistanis: India responds to J&K attack" (en ভাষাত). India Today. 2025-04-23. https://www.indiatoday.in/india/story/indus-water-treaty-suspended-attari-checkpost-shut-government-response-pahalgam-attack-2713599-2025-04-23। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-04-23.
- ↑ Khaki, Saadat Bilal (26 July 2018). "Indo-Pak and Hydro-politics". Greater Kashmir. https://www.greaterkashmir.com/news/op-ed/indo-pak-and-hydro-politics/291555.html.
- ↑ "Pakistan: Getting More from Water (see Table 3.1)". World Bank. http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 March 2019.
- ↑ "Integrated Water Resource Systems: Theory and Policy Implications". Archived from the original on 3 March 2016. https://web.archive.org/web/20160303233639/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF। আহৰণ কৰা হৈছে: 31 January 2020.
- ↑ "India's First Shot at the Indus Waters Treaty". Archived from the original on 3 July 2023. https://web.archive.org/web/20230703170125/https://www.hilal.gov.pk/eng-article/detail/NzA4OA==.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 July 2023.
- ↑ "Preamble of Indus water treaty". http://siteresources.worldbank.org/INTSOUTHASIA/Resources/223497-1105737253588/IWT_01_TableofContents.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 October 2017.
- ↑ "Indus Water Treaty: Review is not an Option". http://www.southasiaanalysis.org/node/2236। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 July 2018.
- ↑ Chaturvedi, A.K. (Spring 2017), "Indus Water Treaty: Options for India", Scholar Warrior (Centre for Land Warfare Studies), archived from the original on 9 July 2018, https://web.archive.org/web/20180709153909/https://www.claws.in/images/journals_doc/867954295_04_chap.pdf, আহৰণ কৰা হৈছে: 24 April 2025
- ↑ Revisiting or Renegotiating the Indus Water Treaty – A Death Sentence for Peace in South Asia, 2024, https://crss.pk/revisiting-or-renegotiating-the-indus-water-treaty-a-death-sentence-for-peace-in-south-asia/, আহৰণ কৰা হৈছে: 1 November 2024
- ↑ Assessing the Indus Waters Treaty from a comparative perspective, 2020, https://www.researchgate.net/publication/326997347_Assessing_the_Indus_Waters_Treaty_from_a_comparative_perspective, আহৰণ কৰা হৈছে: 18 August 2024
- ↑ 'Scrapping water treaty is no solution', says Pakistan's Indus waters commissioner, 2014, archived from the original on 20 April 2021, https://web.archive.org/web/20210420130317/https://www.thethirdpole.net/en/2014/10/03/scrapping-water-treaty-is-no-solution-says-pakistans-indus-waters-commissioner/?gclid=EAIaIQobChMI-93Z8Mey6AIVFraWCh0Vig69EAMYASAAEgKAOPD_BwE, আহৰণ কৰা হৈছে: 23 March 2020
- ↑ Bakshi, Gitanjali; Trivedi, Sahiba (2011), Indus Equation, Strategic Foresight Group, http://www.strategicforesight.com/publication_pdf/10345110617.pdf, আহৰণ কৰা হৈছে: 28 October 2014