ৰত্নগিৰি, ওড়িশা

ৰত্নগিৰি
ৰত্নগিৰি
	ৰত্নগিৰি বিহাৰ
সাধাৰণ তথ্য
স্থান	ভাৰত
ভৌগোলিক স্থানাংক	20°38′28″N 86°20′07″E / 20.6412°N 86.3353°Eস্থানাংক: 20°38′28″N 86°20′07″E / 20.6412°N 86.3353°E
ধৰ্মীয় আনুগত্য	বৌদ্ধ ধৰ্ম
ৰাজ্য	ওড়িশা
অৱস্থা	সংৰক্ষিত
স্থাপত্য প্ৰকাৰ	স্তূপ
স্থাপত্য শৈলী	বৌদ্ধ স্থাপত্য

ৰত্নগিৰি, (ইংৰাজী: Ratnagiri; ওডিয়া: ରତ୍ନଗିରି, অৰ্থাৎ "মণিৰ পাহাৰ") হৈছে ভাৰতৰ আধুনিক ওড়িশাৰ এসময়ত প্ৰধান বৌদ্ধ মঠ, ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মহাবিহাৰৰ স্থান। জাজপুৰ জিলাৰ ব্ৰাহ্মণী আৰু বীৰুপা নদীৰ মাজৰ এটা পাহাৰত অৱস্থিত। কাষৰীয়া বৌদ্ধ স্থান ললিতগিৰি আৰু উদয়াগিৰিৰ সৈতে ইয়াক হীৰা ত্ৰিভুজ বুলি জনা যায়।^[1] ৰাজ্যৰ ৰাজধানী ভুৱনেশ্বৰৰপৰা ১০০ কিলোমিটাৰ (৬২ মাইল) আৰু পূৰ্বৰ ৰাজ্যৰ ৰাজধানী কটকৰপৰা ৭০ কিলোমিটাৰ (৪৩ মাইল) দূৰত্বত অৱস্থিত ৰত্নগিৰি,।^[2]

বৌদ্ধ কীৰ্তিচিহ্নসমূহ খ্ৰীষ্টীয় ৫ম শতিকাৰপৰা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, শেষৰটো কাম ত্ৰয়োদশ শতিকাত হৈছিল আৰু কামৰ শীৰ্ষ সময়ছোৱা সপ্তম শতিকাৰপৰা দশম শতিকাৰ ভিতৰত কৰা হৈছিল। হয়তো ১৬ শতিকাৰ পিছত এই ঠাইখনৰ ব্যৱহাৰ বন্ধ হৈ পৰে আৰু ধ্বংসাৱশেষ হৈ পৰে। ১৯৬০ চনলৈকে এইবোৰৰ বিষয়ে কমেইহে জনা গৈছিল যেতিয়া ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ ("ASI")ৰ বৃহৎ খনন কাৰ্য্যত এই স্থানৰ সন্ধান পোৱা গৈছিল, য'ত বৃহৎ পৰিমাণৰ অতি মিহি ভাস্কৰ্য্যৰ উৎপাদন হৈছিল। ১ নং মঠক "ভাৰতত জীয়াই থকা খোদিত শিলৰ সজ্জাৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ উন্নত" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^[3] ইয়াৰে কিছু অংশ অন্য ঠাইৰ সংগ্ৰহালয়লৈ লৈ যোৱা হৈছিল, বহুখিনি ঠাইতে বাকী আছিল। এই স্থানৰ এটা সংগ্ৰহালয়ত বহুতো টুকুৰা আছে।^[4]

মূল উপাদান আছিল বিভিন্ন মাত্ৰাৰ কেইবাশ সৰু সৰু স্তুপ, তিনিটা চতুৰ্ভুজ মঠ (মঠ ১ৰপৰা ৩)ৰে আগুৰি থকা এটা আকৰ্ষণীয় স্তুপ (ষ্টুপা ১)। ১ নং মঠটো বহু দূৰলৈকে আটাইতকৈ ডাঙৰ, ইয়াৰ এটা সুন্দৰ খোদিত দুৱাৰমুখ, বিশাল মুকলি চোতাল, কোঠা আৰু বাৰাণ্ডা চোতালৰফালে মুখ কৰি আছে, য'ত এটা বিশাল বুদ্ধক কেন্দ্ৰ কৰি এটা বিশাল মন্দিৰ আছে।^[5]

অট্টালিকাসমূহ মূলতঃ ইটাৰদ্বাৰা গঠিত (যিবোৰৰ বহুখিনি এতিয়া আঁতৰাই পেলোৱা হৈছে), কিন্তু দুৱাৰমুখ, খুঁটা আৰু ভাস্কৰ্য্য বেছিভাগেই দুবিধ শিলৰ, যিবোৰৰ বিপৰীতমুখী আকৰ্ষণীয়। এইবোৰ হৈছে "নীলা-সেউজীয়া ক্লৰাইট আৰু স্থানীয় খোণ্ডালাইট, প্লাম ৰঙৰ অভাৰটনযুক্ত এটা গাৰ্নিফেৰাছ গ্নেইছ।" ^[6] শিলৰ বৃহৎসংখ্যক ভাস্কৰ্য্য, য'ত কেইটামান (২৭) ব্ৰঞ্জ আৰু পিতলৰ মূৰ্তি,^[7] এই স্থানত খনন কৰা হৈছে, বেছিভাগেই "গুপ্ত-উত্তৰ" শৈলীৰ, পূৰ্বৰবোৰে গুপ্ত শিল্পৰ ধ্ৰুপদী শৈলী অব্যাহত ৰাখিছে। সেইবোৰ বেছিভাগেই বুদ্ধ আৰু বৌদ্ধ প্যান্থেয়নৰ প্ৰতিচ্ছবি, আৰু সময়ৰ লগে লগে বিষয়সমূহৰ ধাৰাসমূহৰ বিশ্লেষণৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে বিহাৰৰ নালন্দাৰ দৰেই ৰত্নগিৰি তান্ত্ৰিক বৌদ্ধ ধৰ্মৰ কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হৈছিল। বিশেষকৈ দুডজনৰো অধিক বিশাল বুদ্ধৰ মূৰ পোৱা গৈছে।^[8]

ইতিহাস

ৰত্নগিৰি সম্ভৱতঃ ষষ্ঠ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধত গুপ্ত ৰজা নৰসিংহ বালদিত্যৰ ৰাজত্বকালত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল আৰু দ্বাদশ শতিকালৈকে ইয়াৰ চৰ্চা অব্যাহত আছিল। মঠ ১-ৰ জীৱিত অংশৰ মূল নিৰ্মাণ বৌদ্ধ ভৌম-কৰ ৰাজবংশৰ শাসনকালত হৈছিল, যাৰ ৰাজধানী ওচৰৰে যাজপুৰত আছিল। অৱশ্যে এই বংশৰ পৃষ্ঠপোষকতাৰ কোনো শিলালিপি ৰত্নগিৰিত পোৱা হোৱা নাই।^[10]

তীব্বতীয় ইতিহাস 'পাগ চাম জন জাং' অনুসৰি ৰত্নগিৰি দশম শতিকাত কালচক্ৰতন্ত্ৰৰ বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ আছিল। এই কথাটো অঞ্চলটোত উদ্ধাৰ হোৱা কালচক্ৰৰ ছবি সম্বলিত কেইবাটাও মানত স্তূপ, ফলক আৰু অন্যান্য শিল্পকলাৰদ্বাৰা সমৰ্থিত হৈছে।^[11] আগতে ওচৰৰ ললিতগিৰি আৰু উদয়গিৰিৰ সৈতে এই স্থানটোক সপ্তম শতিকাৰ চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙে উল্লেখ কৰা পুষ্পগিৰি বিহাৰ বুলি ভবা হৈছিল। কিন্তু ১৯৯০ চনত এই অঞ্চলৰ লাঙ্গুডী পাহাৰত পূৰ্বে নজনা এটা স্থান আৱিষ্কাৰ হোৱাৰ পিছত এই ধাৰণাটো সন্দেহৰ আৱৰ্তলৈ আহে, যিটো সম্ভৱতঃ প্ৰকৃত পুষ্পগিৰি আছিল।^[12]

ৰত্নগিৰিত পোৱা শ শ সৰু সৰু মানত স্তূপৰপৰা বুজা যায় যে ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তীৰ্থস্থান আছিল আৰু ই প্ৰাচীন কলিঙ্গৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্য নেটৱৰ্কৰ সৈতে জড়িত আছিল, যি দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈকে বিস্তৃত আছিল।^[13]

উত্তৰ-পূব ভাৰত, বংগ আৰু ওড়িশা আছিল ভাৰতত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ শেষ দুৰ্গ। যদিও দ্বাদশ শতিকাৰ মুছলমান আক্ৰমণৰ ফলত ই যথেষ্ট দুৰ্বল হৈ পৰিছিল, যিয়ে এই অঞ্চলৰ সৰ্ববৃহৎ কেন্দ্ৰ নালন্দাক সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিছিল। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ শেষলৈ ৰত্নগিৰিৰ পতন আৰম্ভ হয় আৰু নতুন নিৰ্মাণ কাৰ্য বন্ধ হৈ যায়। অৱশ্যে ৰত্নগিৰিৰ বৌদ্ধ প্ৰতিষ্ঠানটো ষোড়শ শতিকালৈকে চলি আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। সেই সময়ছোৱাত মূল স্তূপটোৰ পুনৰুদ্ধাৰসহ স্থাপত্য কাৰ্যৰ এক সামান্য পুনৰুত্থান ঘটিছিল।^[14]

উদাহৰণস্বৰূপে অজন্তা গুহাৰ দৰে এই স্থানটো শতিকাজুৰি সম্পূৰ্ণ পাহৰণিৰ গৰ্ভত হেৰাই যোৱা নাছিল। উনবিংশ শতিকাৰ শেষৰফালৰ চৰকাৰী প্ৰতিৱেদনসমূহত ৰত্নগিৰিৰ ধ্বংসাৱশেষৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছিল আৰু ১৯২০ চনৰপৰা পণ্ডিতসকলৰ চুটি প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ পাইছিল।^[15] অৱশ্যে দেৱলা মিত্ৰই লিপিৱদ্ধ কৰিছে যে যেতিয়া ১৯৫৮ চনত ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰিপৰ মূল খনন কাৰ্য আৰম্ভ হৈছিল, স্থানীয় লোকসকলে ধৰ্মীয় স্থান হিচাপে এই ঠাইখনৰ সকলো স্মৃতি হেৰুৱাই পেলাইছিল। তেওঁলোকে এই ঢিপবোৰক এজন কাল্পনিক ৰজাৰ প্ৰাসাদ বুলি বিশ্বাস কৰিছিল আৰু ইয়াক 'ৰাণীপুখুৰী' বা ৰাণীৰ ঢিপ বুলি মাতিছিল।^[16]

১৯৫৮ চনৰপৰা ১৯৬১ চনৰ ভিতৰত ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰিপে এই স্থানত এক বৃহৎ পৰিসৰৰ খনন কাৰ্য চলাইছিল। এই খননৰ প্ৰতিৱেদন এ.এছ.আই.-য়ে প্ৰকাশ কৰিছিল। ১৯৯৭ চনৰপৰা ২০০৪ চনলৈ আন এক অভিযান চলোৱা হৈছিল, য’ত এটা স্তূপৰ ওপৰত নিৰ্মিত মন্দিৰটো স্থানান্তৰ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। উদ্ধাৰ হোৱা বৃহৎ পৰিমাণৰ ভাস্কৰ্যসমূহ বিভিন্ন প্ৰকাশনত বিশ্লেষণ কৰা হৈছে।^[17]

ধৰ্মীয় বিকাশ

ৰত্নগিৰিৰ ভাস্কৰ্যসমূহৰ চিনাক্তকৰণ আৰু মূৰ্তিতত্ত্ব গভীৰ বিশ্লেষণৰ বিষয় হৈ পৰিছে, যদিও এতিয়াও বহু কথা অনিশ্চিত হৈ আছে। বিশেষকৈ সৰু স্তূপবোৰত থকা বিপুলসংখ্যক আৰু বৈচিত্ৰ্যমজ় মূৰ্তিবোৰে ৰত্নগিৰিক বৌদ্ধ প্ৰতিমা অধ্যয়নৰ বাবে ভাৰতৰ এক অন্যতম স্থান হিচাপে গঢ়ি তুলিছে।^[19] প্ৰচলিত ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰাৰ এটা ক্ৰমবিৱৰ্তন ইয়াত ধৰা পৰিছে, যিটো মূৰ্তিবোৰৰ নিৰ্বাচনত প্ৰতিফলিত হয়। ৰত্নগিৰিত কি পাঠ বা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল সেই সম্পৰ্কে খুব কম প্ৰমাণ থকা সত্ত্বেও এইবোৰক বৌদ্ধ ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ এক বহল পৰিসৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰা হয়।^[20] মঠটোৰ ধৰ্মীয় সংযোগ সম্ভৱতঃ ইয়াৰ সুদীৰ্ঘ ইতিহাসত পৰিৱৰ্তিত হৈছিল আৰু এনেকুৱাও হৈছিল যে এটা মঠৰ ভিতৰতে বিভিন্ন বৌদ্ধ পৰম্পৰা সহাৱস্থান কৰিছিল।^[21]

অধিকংশ ভাস্কৰ্যক দুটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰিব পাৰি। প্ৰথমটো অষ্টম-নৱম শতিকাৰ, য’ত মহাযান ধাৰণাৰ মূৰ্তিৰ আধিপত্য আছিল। ইয়াৰ পিছত দশম আৰু একাদশ শতিকাৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়ত মূলত বজ্ৰযান বিষয় আৰু মূৰ্তি নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। অৱশ্যে আন কিছুমান পণ্ডিতে এই বৰ্ণনাক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে আৰু প্ৰথম পৰ্যায়তো তান্ত্ৰিকবাদৰ প্ৰমাণ দেখা পায়। এইটো নিৰ্ভৰ কৰে দেৱতাৰ নিৰ্বাচন আৰু তেওঁলোকক চিত্ৰিত কৰা ভংগিমা বা মূৰ্তিতত্ত্বৰ ওপৰত।^[22]

এই স্থানত তৰা, অৱলোকিতেশ্বৰ, মঞ্জুশ্ৰী, অপৰাজিতা, হাৰিতি আৰু অন্যান্য বোধিসত্ত্বৰ মূৰ্তি আছে। বৌদ্ধ ভাস্কৰ্যৰ অন্যান্য গোটবোৰতকৈ ৰত্নগিৰিত মহিলা মূৰ্তিৰ অনুপাত বেছি, যিটো বৌদ্ধ ধৰ্মৰ গুহ্য বা তান্ত্ৰিক ৰূপৰ প্ৰতি বৰ্ধিত আগ্ৰহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰা হৈছে।

ওপৰত উল্লেখ কৰা মাটিৰ মোহৰবোৰৰ বাহিৰে এই স্থানত মাত্ৰ তিনিটা উল্লেখযোগ্য শিলালিপি পোৱা গৈছে। এই আটাইকেইটা বৌদ্ধ শাস্ত্ৰৰ উদ্ধৃতি যিবোৰত স্তূপ নিৰ্মাণ কৰাসকলে লাভ কৰা পুণ্যৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। এটা শিলৰ ফলকত খোদিত কৰা হৈছে, আনটো পোৰা মাটিৰ ফলকত লিখা হৈছে আৰু আন এটা ভাস্কৰ্যৰ পিছফালে খোদিত কৰা হৈছে।^[23]

"ক্ৰোধিত দেৱতা" অৰ্থাৎ বুদ্ধ, বোধিসত্ত্ব বা দেৱতাসকলৰ ভয়ংকৰ ৰূপৰ মূৰ্তিৰ বৰ্ধিত সংখ্যায় তান্ত্ৰিক বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দিশে ঢাল খোৱাৰ প্ৰমাণ দিয়ে। হেৰুকা ইয়াৰ এক অন্যতম উদাহৰণ।^[24] দুটা সৰু দৃশ্যত চুলি কটাৰ সৈতে জড়িত কামোদ্দীপক কাৰ্যকলাপ দেখুওৱা যেন লাগে। এইবোৰ অতি বিৰল আৰু কিছুমান হিন্দু তান্ত্ৰিক শাস্ত্ৰত বৰ্ণনা কৰা দেৱতাক (বিশেষকৈ কালীক) বীৰ্য আৰু কটা চুলি অৰ্পণ কৰা পদ্ধতিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হ'ব পাৰে। এইবোৰ মূল মন্দিৰৰ পিছৰফালৰ দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় মুখভাগত আছে।^[25]

ডায়মণ্ড ট্ৰায়ংগল

অদূৰত অৱস্থিত ললিতগিৰি আৰু উদয়গিৰিৰ সৈতে একে পৰ্যায়ৰ বৌদ্ধ মঠ হোৱাৰ বাবে ৰত্নগিৰিক "ৰত্নগিৰি-উদয়গিৰি-ললিতগিৰি" ক্ষেত্ৰৰ তথাকথিত "ডায়মণ্ড ট্ৰায়ংগল" বা 'হীৰক ত্ৰিভুজ'ৰ অংশ বুলি কোৱা হয়।^[26] আগতে এই তিনিখন ঠাইৰ কোনোবা এখন বা গোটেইকেইখনকে প্ৰাচীন নথি-পত্ৰত উল্লিখিত 'পুষ্পগিৰি বিহাৰ' বুলি ভবা হৈছিল, যদিও এতিয়া পুষ্পগিৰিক এক সুকীয়া স্থানত চিনাক্ত কৰা হৈছে। পোনপটীয়া দূৰত্ব হিচাপে ৰত্নগিৰি আৰু উদয়গিৰি প্ৰায় ১১ কিমি আঁতৰত অৱস্থিত আৰু দুয়োখন ঠায়ে ললিতগিৰিৰপৰা প্ৰায় ৭ কিমি দূৰত। পুষ্পগিৰি বুলি স্বীকৃত স্থানটো উদয়গিৰিৰপৰা প্ৰায় ১৮ কিমি দূৰত্বত অৱস্থিত।

বুদ্ধৰ বৃহৎ শিৰ, ৰত্নগিৰি সংগ্ৰহালয়
পাটনা সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত তৰা দেৱীৰ মূৰ্তি
উপবিষ্ট বুদ্ধ, একাদশ শতিকা, ৰত্নগিৰি সংগ্ৰহালয়
মুকুটধাৰী বুদ্ধ, একাদশ শতিকা, পাটনা সংগ্ৰহালয়
বজ্ৰপাণিৰ ৰিলিফ পেনেল
পূৰ্বৰখনৰ বিস্তৃত ৰূপ
ৰিলিফ পেনেল
উপবিষ্ট তৰা, পৰৱৰ্তী ফটোখনৰ এটা অংশ (তলৰ বাঁওফালে)
বাৰাণ্ডাৰ মূৰ্তিসমূহ, কেন্দ্ৰত অৱলোকিতেশ্বৰ।^[27]
বৌদ্ধ মন্দিৰত থকা মঞ্জুশ্ৰীৰ থিয় হৈ থকা মূৰ্তি।^[28]

সংগ্ৰহালয়

ৰত্নগিৰি সংগ্ৰহালয়টো এই স্থানতে এটা আধুনিক অট্টালিকাত অৱস্থিত। ই তিনিমহলীয়া আৰু ইয়াত চাৰিটা গেলেৰী আছে, য’ত খনন কাৰ্যত পোৱা বিভিন্ন সামগ্ৰী প্ৰদৰ্শিত কৰা হৈছে। তিনিটা গেলেৰীত মূলতঃ শিলৰ ভাস্কৰ্য আছে আৰু চতুৰ্থটোত ব্ৰঞ্জ আৰু হাতীৰ দাঁতৰ ভাস্কৰ্য, টেৰাকোটা, মাটিৰ মোহৰ, খোদিত তামৰ ফলি আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী ৰখা হৈছে।^[29]

অন্যান্য ভাস্কৰ্যসমূহ ওচৰৰ গাঁওবোৰত সিঁচৰতি হৈ আছে আৰু কেইবাটাও ভাস্কৰ্য পাটনা সংগ্ৰহালয়, কলকাতাৰ ভাৰতীয় সংগ্ৰহালয়, নতুন দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয় আৰু ভুৱনেশ্বৰৰ ওড়িশা ৰাজ্যিক সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে। ডনাল্ডছনৰ মতে ভাৰতৰ বাহিৰত নিউয়ৰ্কৰ ব্ৰুকলিন সংগ্ৰহালয়ত এই স্থানৰ এটা মূৰ্তি আছে।^[30]

তথ্য সংগ্ৰহ

↑ Datta, Rangan (11 February 2025). "Open-air exhibits at Udaygiri, Ratnagiri and Lalitgiri and the lure of Diamond Triangle of Odisha". My Kolkata. https://www.telegraphindia.com/travel/open-air-exhibits-at-udaygiri-ratnagiri-and-lalitgiri-and-the-lure-of-diamond-triangle-of-odisha/cid/2082907.
↑ ASI
↑ Harle, 163
↑ ASI; Harle, 163–164
↑ ASI; Harle, 163–164
↑ Harle, 163
↑ Donaldson, 59, including his figs. 172, 277, 391
↑ ASI; Reichle, throughout; Donaldson, 58
↑ Reichle, fig 9:17
↑ Reichle, 217
↑ Also see .
↑ "ASI hope for hill heritage – Conservation set to start at Orissa site". 29 January 2007. http://www.telegraphindia.com/1070129/asp/jamshedpur/story_7319473.asp.
↑ Reichle, 212–213
↑ Donaldson, 57
↑ Reichle, 213
↑ Donaldson, 57
↑ Reichle, 214 and passim briefly considers several of these. Donaldson is one such publication.
↑ Reichle, fig 9:18
↑ Donaldson, 57–59
↑ Reichle, 216
↑ Reichle, 217
↑ Donaldson, 58; Reichle, 214, 217–218
↑ Donaldson, 59
↑ Reichle, 217–218
↑ Reichle, 231
↑ Kumar, Arjun (22 March 2012). "Sounds of silence at Buddhist sites in Odisha, Ratnagiri-Udayagiri-Lalitgiri". Economic times. Archived from the original on 2016-03-12. https://web.archive.org/web/20160312183004/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-22/news/31224944_1_cuttack-buddhist-heritage-monastery.
↑ Reichle, fig 9:9
↑ Michell (1990), 255; Donaldson, fig. 165
↑ ASI page on the museum
↑ Donaldson, 59, and his figs. 212 (Kolkata); 273, 284, 292 (Patna); 274 (Delhi); 286 (Brooklyn)

[Rangan-1] Datta, Rangan (11 February 2025). "Open-air exhibits at Udaygiri, Ratnagiri and Lalitgiri and the lure of Diamond Triangle of Odisha". My Kolkata. https://www.telegraphindia.com/travel/open-air-exhibits-at-udaygiri-ratnagiri-and-lalitgiri-and-the-lure-of-diamond-triangle-of-odisha/cid/2082907.

[2] ASI

[3] Harle, 163

[4] ASI; Harle, 163–164

[5] ASI; Harle, 163–164

[6] Harle, 163

[7] Donaldson, 59, including his figs. 172, 277, 391

[8] ASI; Reichle, throughout; Donaldson, 58

[9] Reichle, fig 9:17

[10] Reichle, 217

[11] Also see .

[Telegraph_2007-12] "ASI hope for hill heritage – Conservation set to start at Orissa site". 29 January 2007. http://www.telegraphindia.com/1070129/asp/jamshedpur/story_7319473.asp.

[13] Reichle, 212–213

[14] Donaldson, 57

[15] Reichle, 213

[16] Donaldson, 57

[17] Reichle, 214 and passim briefly considers several of these. Donaldson is one such publication.

[18] Reichle, fig 9:18

[19] Donaldson, 57–59

[20] Reichle, 216

[21] Reichle, 217

[22] Donaldson, 58; Reichle, 214, 217–218

[23] Donaldson, 59

[24] Reichle, 217–218

[25] Reichle, 231

[Kumar-26] Kumar, Arjun (22 March 2012). "Sounds of silence at Buddhist sites in Odisha, Ratnagiri-Udayagiri-Lalitgiri". Economic times. Archived from the original on 2016-03-12. https://web.archive.org/web/20160312183004/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-22/news/31224944_1_cuttack-buddhist-heritage-monastery.

[27] Reichle, fig 9:9

[28] Michell (1990), 255; Donaldson, fig. 165

[29] ASI page on the museum

[30] Donaldson, 59, and his figs. 212 (Kolkata); 273, 284, 292 (Patna); 274 (Delhi); 286 (Brooklyn)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]