ৰত্ন শিল্পৰীতি

ৰত্ন শৈলী বা ৰত্ন শিল্পৰীতি বংগৰ মন্দিৰ স্থাপত্যৰ এটা শৈলী, যি ১৫ শতিকাৰপৰা ১৬ শতিকালৈকে বংগত মল্লভুম ৰাজ্যৰ অধীনত (মল্ল বংশ বুলিও কোৱা হয়) উৎপত্তি হৈছিল।^[1] ইয়াক হিন্দু মন্দিৰ স্থাপত্যত আঞ্চলিক শৈলী হিচাপে উৎপত্তি হোৱা বুলি কয়। ই চালা মন্দিৰৰ এক বিস্তৃত শৈলী।^[2] ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য হ’ল দেৱাল আৰু চালৰ সংযোগ স্থলত কৰা কাৰুকাৰ্য।

সমগ্ৰ বংগত ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। কিন্তু অধিকাংশ মন্দিৰ বিষ্ণুপুৰ চহৰত পোৱা যায়। বৰ্তমান সময়ত এই মন্দিৰসমূহ বৰ্তমান দুটা পৃথক ৰাষ্ট্ৰীয় ভূ-খণ্ডত অৱস্থিত: ভাৰতৰ পশ্চিম বংগ আৰু ত্ৰিপূৰা আৰু বাংলাদেশ।

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰৰ বক্ৰ চালৰ ওপৰত এটা বা ততোধিক টাৱাৰ বা শিখৰ থাকে। এই শিখৰবোৰ বংগ মন্দিৰৰ স্থাপত্যত ৰত্ন (মণি) নামেৰে জনাজাত। এই মন্দিৰৰ স্থাপত্য শৈলীৰ নাম এই শিখৰ (ৰত্ন)ৰপৰাই লোৱা হৈছে।

ইতিহাস

১৫-১৬ শতিকাত ৰত্ন শৈলীৰ সৃষ্টি হৈছিল।^[3] প্ৰথম লিপিবদ্ধ ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰটো হৈছে ১৬৩৮ চনত মল্ল ৰজাসকলে নিৰ্মাণ কৰা বৃন্দাবন-চন্দ্ৰ মন্দিৰ।^[3] ১৭ শতিকাত মল্ল ৰজাসকলৰ উৎসাহত এই ধৰণৰ মন্দিৰ বিকশিত হৈ উঠিছিল। ১৭ শতিকাত মল্ল ৰজাসকলে নিৰ্মাণ কৰা মন্দিৰসমূহক গৱেষকসকলে ৰত্ন স্থাপত্য শৈলীৰ উত্তম উদাহৰণ বুলি গণ্য কৰে।^[3]

প্ৰকাৰসমূহ

ৰত্ন শৈলীৰ বিভিন্নপ্ৰকাৰৰ মন্দিৰ আছে। মহলাৰ সংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে ৰত্নবোৰ তেৰ, সোতৰ, একবিংশ বা পঁচিছলৈ উঠিব পাৰে। "ৰত্ন"ৰ সংখ্যা অনুসৰি ৭প্ৰকাৰৰ ৰত্ন শৈলীৰ মন্দিৰ পৰ্যবেক্ষণ কৰা হয়। ইয়াৰ তিনিটা প্ৰকাৰ হ'ল এক-ৰত্ন, পঞ্চ-ৰত্ন আৰু নৱ-ৰত্ন।^[4]^[5]

এক-ৰত্ন কেন্দূৰ দামোদৰ মন্দিৰ, পূৰ্ব বৰ্ধমান জিলা

পঞ্চ-ৰত্ন বাঁকুৰাৰ বিষ্ণুপুৰৰ শ্যামৰায় মন্দিৰ,

নৱ-ৰত্ন কান্তাজ’ মন্দিৰ দিনাজপুৰ, বাংলাদেশ

এক-ৰত্ন

এই ধৰণৰ ৰত্ন শৈলীৰ "চৰচলা" চালৰ মাজত "ৰত্ন" (শিখৰ) থাকে। এক-ৰত্ন মন্দিৰটো মল্ল শাসকসকলৰ বিশেষ প্ৰিয় আছিল, তেওঁলোকে নিজৰ ৰাজধানী চহৰ বিষ্ণুপুৰত এনে বহু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। বিষ্ণুপুৰৰ বাহিৰত এক-ৰত্ন মন্দিৰ বিৰল, কিন্তু য'ত আছে তাত সাধাৰণতে ১৭ বা ১৮ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যেনে মেদিনীপুৰৰ দাসপুৰত আৰু শেহতীয়াকৈ আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে, পূৰ্বা বৰ্ধমানৰ কেন্দূৰৰ দামোদৰ মন্দিৰ।^[4]

পঞ্চ-ৰত্ন

পঞ্চৰত্ন শৈলীৰ একমহলীয়া মন্দিৰৰ গঠন। এই ধৰণৰ মন্দিৰ শৈলীত আন্তঃগাঁথনিটো চালৰ চাৰিটা চুকত এটা বৃহৎ কেন্দ্ৰীয় টাৱাৰ (ৰত্ন) আৰু চাৰিটা সৰু টাৱাৰ (ৰত্ন)ৰে গঠিত। এই বিন্যাসৰ সৈতে উত্তৰ ভাৰতৰ পঞ্চায়তন মন্দিৰ শৈলী (যেনে খাজুৰাহো আৰু দেওগড়)ৰ সৈতে সাদৃশ্য দেখা যায়, য’ত মূল মন্দিৰটো প্লিন্থৰ চাৰিটা চুকত সৰু সৰু মন্দিৰেৰে আগুৰি আছে। বিষ্ণুপুৰৰ শ্যামৰায় মন্দিৰ আৰু গোকুলনগৰৰ কীৰ্তিচিহ্নস্বৰূপ গোকুলচান্দ মন্দিৰ পঞ্চৰত্ন মন্দিৰৰ ধ্ৰুপদী উদাহৰণ।^[4]

নৱ-ৰত্ন

নৱ-ৰত্ন মন্দিৰত ৯টা ৰত্ন (টাৱাৰ) আৰু ২ মহলীয়া। মন্দিৰৰ দুমহলীয়াত মুঠ ৮খন চাল আছে, প্ৰত্যেকতে ৪খন চাল আছে। প্ৰথম মহলাৰ চাৰিটা কোণত ৪টা ৰত্ন (টাৱাৰ) আৰু দ্বিতীয় মহলাৰ চাৰিটা কোণত ৪টা ৰত্ন (টাৱাৰ) আৰু এটা বৃহৎ কেন্দ্ৰীয় ৰত্ন (টাৱাৰ) আছে। কলকাতাৰ সমীপৰ বিখ্যাত দক্ষিণেশ্বৰ কালি মন্দিৰটো নবা-ৰত্ন শৈলীত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ নৱ-ৰত্ন মন্দিৰটো হ’ল দিনাজপুৰৰ কান্তানগৰৰ কান্তজ্য’ মন্দিৰ। এই বিশাল আৰু বাহুল্যৰে সজ্জিত মন্দিৰটো ১৮ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^[4]

অন্যান্য

ত্ৰয়োদশ-ৰত্নঃ এইধৰণৰ মন্দিৰ ১৩টা ৰত্নৰে গঠিত।
পঞ্চৰত্ন-ৰত্নঃ এইধৰণৰ মন্দিৰ ১৫টা ৰত্নৰে গঠিত।
সপ্তদশ-ৰত্নঃ এইধৰণৰ মন্দিৰ ১৭টা ৰত্নৰে গঠিত।
পঞ্চবিংশতি-ৰত্নঃ এইধৰণৰ মন্দিৰ ২৫টা ৰত্নৰে গঠিত।

১৩টা মিনাৰৰ সৈতে হংসেশ্বৰী মন্দিৰৰ এক সুকীয়া পৰিচয় আছে, হুগলী জিলাৰ বাঁশবাৰিয়াত
সপ্তদশ-ৰত্ন পাৰ্বতীনাথ মন্দিৰ চন্দ্ৰকোণা, পশ্চিম মেদিনীপুৰ জিলাৰ ১৭টা শিখৰযুক্ত
পূৰ্ব বৰ্ধমান জিলাৰ কলনা চহৰৰ পঞ্চবিংশতী-ৰত্ন গোপালবাৰী মন্দিৰ, ২৫টা শিখৰ
পঞ্চম মেদিনীপুৰ জিলাৰ নাৰাজোলেত পঞ্চবিংশতি-ৰত্ন ৰসমঞ্চ, ২৫টা শিখৰ

তথ্যসূত্ৰ

↑ Akhter, Nasreen. "Temple architecture". Banglapedia. http://en.banglapedia.org/index.php?title=Temple_Architecture। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 June 2023.
↑ Becker-Ritterspach, Raimund Otto Artur (2016). Ratna style Temples with an Ambulatory: Selected temple concepts in Bengal and the Kathmandu Valley (First সম্পাদনা). প্ৰকাশক Kathmandu, Nepal: Himal Books. ISBN 9789937597296. Archived from the original on 7 June 2023. https://web.archive.org/web/20230607040746/https://himalbooks.com/product/ratna-style-temples-with-an-ambulatory-selected-temple-concepts-in-bengal-and-the-kathmandu-valley/। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 June 2023.
↑ ^3.0 ^3.1 ^3.2 McCutchion, David J., Late Mediaeval Temples of Bengal, first published 1972, reprinted 2017, pp. 1–14, 19–22. The Asiatic Society, Kolkata, আই.এচ.বি.এন. 978-93-81574-65-2.
↑ ^4.0 ^4.1 ^4.2 ^4.3 "Terracotta Temples of Bengal". Archived from the original on 2018-09-04. https://web.archive.org/web/20180904091003/https://amitguha.blog/2017/11/15/terracotta-temples-of-bengal/। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 June 2023.
↑ Roy, Pranab (27 January 1999). Temple of Bengal.. প্ৰকাশক Tamluk: Purvadri Publishers.

[1] Akhter, Nasreen. "Temple architecture". Banglapedia. http://en.banglapedia.org/index.php?title=Temple_Architecture। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 June 2023.

[Ratna-style-temples-with-an-ambulatory-2] Becker-Ritterspach, Raimund Otto Artur (2016). Ratna style Temples with an Ambulatory: Selected temple concepts in Bengal and the Kathmandu Valley (First সম্পাদনা). প্ৰকাশক Kathmandu, Nepal: Himal Books. ISBN 9789937597296. Archived from the original on 7 June 2023. https://web.archive.org/web/20230607040746/https://himalbooks.com/product/ratna-style-temples-with-an-ambulatory-selected-temple-concepts-in-bengal-and-the-kathmandu-valley/। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 June 2023.

[mccutchion-3] 3.0 ^3.1 ^3.2 McCutchion, David J., Late Mediaeval Temples of Bengal, first published 1972, reprinted 2017, pp. 1–14, 19–22. The Asiatic Society, Kolkata, আই.এচ.বি.এন. 978-93-81574-65-2.

[amitguha-blog-4] 4.0 ^4.1 ^4.2 ^4.3 "Terracotta Temples of Bengal". Archived from the original on 2018-09-04. https://web.archive.org/web/20180904091003/https://amitguha.blog/2017/11/15/terracotta-temples-of-bengal/। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 June 2023.

[5] Roy, Pranab (27 January 1999). Temple of Bengal.. প্ৰকাশক Tamluk: Purvadri Publishers.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]