ৰাজেন্দ্ৰ সিং

ৰাজেন্দ্ৰ সিং ৰাণা
ৰাজেন্দ্ৰ সিং ৰাণা
	; ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত পালাক্কাত ৰাজেন্দ্ৰ সিং
জন্ম	বাগপট জিলা দৌলা, উত্তৰ প্ৰদেশ , ভাৰত
অন্য নাম	"ভাৰতৰ জলমানৱ"
শিক্ষানুষ্ঠান	এলাহাবাদ বিশ্ববিদ্যালয়
পেচা	পানী সংৰক্ষণবিদ
সংস্থা	তৰুণ ভাৰত সংঘ, এন জি অ
জনা যায়	পানী ভিত্তিক সংৰক্ষণ
ৱেবছাইট
	tarunbharatsangh.in

ৰাজেন্দ্ৰ সিং (ইংৰাজী: Rajendra Shing) (জন্ম ৬ আগষ্ট, ১৯৫৯) ভাৰতৰ ৰাজস্থানৰ আলৱাৰ জিলাৰ এজন ভাৰতীয় জল সংৰক্ষণবিদ আৰু পৰিৱেশবিদ। "ভাৰতৰ জলপতি" নামেৰেও পৰিচিত তেখেতে ২০০১ চনত মেগছেছে বঁটা আৰু ২০১৫ চনত ষ্টকহোম জল বঁটা লাভ কৰে। ১৯৭৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা তৰুণ ভাৰত সংঘ (টিবিএছ) নামৰ এন জি অ'টো পৰিচালনা কৰে। সাৰিক্সা টাইগাৰ ৰিজাৰ্ভৰ ওচৰৰ থানাগাজী তহচিলৰ হৰি-ভিকামপূৰা গাঁৱত অৱস্থিত এই এন জি অ'টোৱে অসাধু আমোলাতন্ত্ৰৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে আৰু খনন লবী, আৰু জোহাদ, বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ টেংক, চেক ডেম, আৰু অন্যান্য সময় পৰীক্ষা কৰা আৰু অগ্ৰণী কৌশলৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে থৰ মৰুভূমিৰ ওচৰৰ তেওঁলোকৰ অৰ্ধশুষ্ক অঞ্চলত পানী ব্যৱস্থাপনাৰ দায়িত্ব লোৱাত সহায় কৰিছে। ১৯৮৫ চনত এখন গাঁৱৰপৰা আৰম্ভ কৰি টিবিএছে বছৰ বছৰ ধৰি খৰালিৰ বাবে বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ৮,৬০০ৰো অধিক জোহাদ আৰু অন্যান্য জল সংৰক্ষণ গঠন নিৰ্মাণত সহায় কৰিছে, ১০০০ৰো অধিক গাঁৱৰ পানী পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছে আৰু ৰাজস্থানৰ পাঁচখন নদী: আৰভাৰী, ৰূপৰেল, সৰছা, ভগনী আৰু জাহাজৱালি।

তেওঁ ২০০৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে গংগাৰ বাবে শক্তিশালী পৰিকল্পনা, বিত্তীয়, নিৰীক্ষণ আৰু সমন্বয় কৰ্তৃপক্ষ হিচাপে স্থাপন কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় গংগা নদী অৱবাহিকা কৰ্তৃপক্ষৰ অন্যতম সদস্য, পৰিৱেশ (সুৰক্ষা) আইন, ১৯৮৬ৰ অধীনত প্ৰদান কৰা ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰি। ^[1]

প্ৰাথমিক জীৱন

ৰাজেন্দ্ৰ সিঙৰ জন্ম হৈছিল উত্তৰ প্ৰদেশৰ বাঘপাট জিলাৰ দৌলা গাঁৱত, মীৰুটৰ সমীপত। সাতজন ভাই-ভনীৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল ডাঙৰ। তেওঁৰ পিতৃ এজন খেতিয়ক আছিল আৰু গাঁৱৰ ৬০ একৰ মাটি চোৱা-চিতা কৰিছিল আৰু ৰাজেন্দ্ৰই তাতেই প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। ^[2]

তেওঁৰ জীৱনৰ এটা উল্লেখযোগ্য পৰিঘটনা সংঘটিত হৈছিল ১৯৭৪ চনত, যেতিয়া তেওঁ হাইস্কুলত পঢ়ি আছিল। গান্ধী শান্তি ফাউণ্ডেশ্যনৰ সদস্য ৰমেশ শৰ্মাই নিজৰ ঘৰ মীৰুটত পৰিদৰ্শন কৰে। ইয়াৰ ফলত ডেকা ৰাজেন্দ্ৰৰ মনটো গাঁৱৰ উন্নতিৰ বিষয়বোৰৰ প্ৰতি মুকলি হৈ পৰিল। শৰ্মাই গাঁওখন চাফা কৰিলে, পঢ়া কোঠা এটা খুলিলে, লগতে স্থানীয় বিবাদ নিষ্পত্তিৰ কামতো জড়িত হ’ল; তেওঁ অতি সোনকালেই ৰাজেন্দ্ৰক মদ্যপান নিৰ্মূলকৰণ কাৰ্যসূচীত জড়িত হৈ পৰে।^[3] আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ আছিল বিদ্যালয়খনৰ ইংৰাজী ভাষাৰ শিক্ষক প্ৰতাপ সিং, যিয়ে শ্ৰেণীৰ পিছত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সৈতে ৰাজনীতি আৰু সামাজিক বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। এই সময়ত ১৯৭৫ চনত জৰুৰীকালীন অৱস্থা জাপি দিয়া হয়, যাৰ ফলত তেওঁ গণতান্ত্ৰিক বিষয়ৰ প্ৰতি জাগ্ৰত হয় আৰু স্বাধীন চিন্তাধাৰাৰ বিকাশ ঘটায়।^[2]

কৰ্মজীৱন

পঢ়া-শুনা সমাপ্ত কৰাৰ পাছত ১৯৮০ চনত তেওঁ চৰকাৰী সেৱাত যোগদান কৰে আৰু জয়পুৰত শিক্ষাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় সেৱা স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে আৰু তাৰপৰাই ৰাজস্থানৰ দৌছা জিলাৰ প্ৰাপ্তবয়স্ক শিক্ষা বিদ্যালয়সমূহৰ তদাৰক কৰিবলৈ নিযুক্তি দিয়া হয়।^[2] ইফালে কেম্পাছৰ অগ্নিকাণ্ডৰ ফলত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকক সহায় কৰিবলৈ জয়পুৰ বিশ্ববিদ্যালযৰ বিষয়া-ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে গঠন কৰা তৰুণ ভাৰত সংঘ (ইয়ং ইণ্ডিয়া এছ’চিয়েচন) বা টিবিএছত যোগদান কৰে। তিনি বছৰৰ পাছত যেতিয়া তেওঁ সংগঠনটোৰ সাধাৰণ সম্পাদক হয়, তেতিয়া তেওঁ বিভিন্ন বিষয়ত পৰ্যাপ্ত প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰাৰ ওপৰত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে। অৱশেষত ১৯৮৪ চনত সমগ্ৰ ব’ৰ্ডে পদত্যাগ কৰি তেওঁৰ হাতত বাঘজৰী অৰ্পণ কৰে। তেওঁৰ প্ৰথম উদ্যোগ আছিল যাযাবৰী লোহাৰ মিস্ত্ৰীৰ এটা দলৰ সৈতে কাম কৰা যিয়ে গাঁৱৰপৰা গাঁৱলৈ ঘূৰি ফুৰিছিল, কিন্তু কোনো সমৰ্থন নাপালে। এই অভিজ্ঞতাই তেওঁক মানুহৰ সৈতে কাম কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। কিন্তু কামলৈ উভতি অহাৰ লগে লগে উন্নয়নৰ বিষয়ত নিজৰ উৰ্ধতন বিষয়াসকলৰ উদাসীনতা আৰু উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰাৰ বাবে তেওঁ ক্ৰমান্বয়ে হতাশ অনুভৱ কৰিছিল। ১৯৮৪ চনত চাকৰি এৰি তেওঁ ঘৰৰ সকলো সামগ্ৰী ২৩ হাজাৰ টকাত বিক্ৰী কৰি তৰুণ ভাৰত সংঘৰ চাৰিজন বন্ধুৰ সৈতে ৰাজস্থানৰ ভিতৰলৈ ৰাওনা হোৱা ফাইনেল লেগৰ বাছৰ টিকট কিনিলে। ফাইনেল লেগ আছিল আলৱাৰ জিলাৰ থানাগাজী তহচিলৰ কিশোৰী গাঁও, ১৯৮৫ চনৰ ২ অক্টোবৰত। প্ৰথম সন্দেহৰ অন্তত চুবুৰীয়া ভিকামপূৰা গাঁৱৰ গাঁওবাসীয়ে তেওঁক গ্ৰহণ কৰিলে, আৰু তেওঁ থাকিবলৈ ঠাই বিচাৰি পালে। অলপ পাছতে তেওঁ ওচৰৰ গোপালপূৰা গাঁওখনত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসাৰ এটা সৰু কাম আৰম্ভ কৰিলে। ঠাই বিচাৰি পালে। অলপ পাছতে তেওঁ ওচৰৰ গোপালপূৰা গাঁওখনত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসাৰ এটা সৰু কাম আৰম্ভ কৰিলে।

এসময়ত শস্যৰ বজাৰ থকা আলৱাৰ জিলাখন সেই সময়ত বহুলাংশে শুকান আৰু বন্যাৰ্ত আছিল, কিয়নো বছৰ বছৰ ধৰি বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু খননৰ ফলত পানীৰ স্তৰ তললৈ নামি আহিছিল, যাৰ ফলত ন্যূনতম বৰষুণৰ পিছত বানপানীৰ সৃষ্টি হৈছিল। আন এটা কাৰণ আছিল পৰম্পৰাগত পানী সংৰক্ষণ কৌশল, যেনে চেক বান্ধ বা জোহাদ নিৰ্মাণৰ ক্ৰমান্বয়ে পৰিত্যাগ কৰা। বৰঞ্চ গাঁৱৰ মানুহে "আধুনিক" ব'ৰৱেলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে, যিয়ে কেৱল ভূ-গৰ্ভস্থ পানী চুহি লৈ যায়। কিন্তু অহৰহ ব্যৱহাৰৰ অৰ্থ আছিল এই ব’ৰৱেলবোৰ কেইবছৰমানৰ মূৰে মূৰে গভীৰভাৱে খান্দিব লাগিছিল, প্ৰতিবাৰেই ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ আৰু কমাই দিব লাগিছিল, যেতিয়ালৈকে পৰিৱেশগতভাৱে ভংগুৰ আৰাভালিছত শুকাই নাযায়। এইখিনিতে তেওঁ গাঁৱৰ এজন বয়োজ্যেষ্ঠ মাংগু লাল মীনাক লগ পায়, যিয়ে যুক্তি দিছিল যে "ৰাজস্থানৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত শিক্ষাতকৈ পানী ডাঙৰ বিষয়।" পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁক জোহাদৰ কাম কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা হয়, যিটো মাটিৰ চেক বান্ধ পৰম্পৰাগতভাৱে বৰষুণৰ পানী জমা কৰিবলৈ আৰু ভূ-গৰ্ভস্থ পানী পুনৰ ভৰোৱাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যিটো কৌশল পূৰ্বৰ দশকবোৰত পৰিত্যক্ত হৈ পৰিছিল। ফলত বিগত পাঁচ বছৰ ধৰি এই অঞ্চলটো ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ অভাৱত আছিল আৰু আনুষ্ঠানিকভাৱে ইয়াক "ডাৰ্ক জ'ন" বুলি ঘোষণা কৰা হৈছিল। যদিও ৰাজেন্দ্ৰই স্থানীয় কৃষকৰপৰা পানী সংৰক্ষণৰ পৰম্পৰাগত কৌশল শিকিব বিচাৰিছিল, তথাপি তেওঁৰ আন চহৰীয়া বন্ধুসকলে হাতে-কামে কাম কৰিবলৈ অনিচ্ছুক হৈ আঁতৰি আহিছিল। অৱশেষত স্থানীয় একাংশ যুৱকৰ সহায়ত তেওঁ বছৰ বছৰ ধৰি ব্যৱহাৰৰ অভাৱত অৱহেলিত হৈ থকা গোপালপূৰা জোহাদ চাফা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। সেই বছৰ যেতিয়া বাৰিষা আহিল, তেতিয়া যোহাদ ভৰি পৰিল, আৰু অলপ পাছতে বছৰ বছৰ ধৰি শুকাই থকা কুঁৱাবোৰ পানীৰে ভৰি পৰিল। গাঁৱৰ মানুহেও যোগদান কৰি পৰৱৰ্তী তিনি বছৰত ১৫ ফুটলৈকে গভীৰ কৰি পেলায়।

সাৰিক্সা অভয়াৰণ্যৰ সীমাত থকা কিশোৰী-ভিকামপুৰাৰ থানাগাজী তহচিলৰ তৰুণ আশ্ৰম তৰুণ ভাৰত সংঘৰ মুখ্য কাৰ্যালয় হৈ পৰে। ১৯৮৬ চনত তেওঁলোকে অঞ্চলটোৰ গাঁওসমূহৰ মাজেৰে প্ৰথমবাৰৰ বাবে পদযাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল, গাঁৱৰ পুৰণি চেক বান্ধ পুনৰ নিৰ্মাণৰ বিষয়ে তেওঁলোকক জ্ঞান দিছিল। তথাপি তেওঁলোকৰ ডাঙৰ অগ্ৰগতি এতিয়াও আহিবলগীয়া আছিল, ১৯৮৬ চনত গোপালপুৰাত হোৱা পদযাত্ৰা আৰু সফলতাৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ ভানোটা-কল্যালা গাঁৱৰ মানুহে শ্ৰামদান (স্বেচ্ছাসেৱী শ্ৰম)ৰ জৰিয়তে আৰু টিবিএছৰ স্বেচ্ছাসেৱকৰ সহায়ত শুকান আৰৱৰী নদীৰ উৎসত জোহাদ নিৰ্মাণ কৰিছিল, তাৰ পিছত ইয়াৰ জলাশয় এলেকাৰ ভিতৰৰ আৰু ইয়াৰ গতিপথৰ কাষৰ গাঁওবোৰত সৰু সৰু মাটিৰ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰিছিল, ইয়াৰে আটাইতকৈ ডাঙৰটো আছিল আৰাভাল্লী পাহাৰৰ ২৪৪ মিটাৰ দীঘল আৰু ৭ মিটাৰ উচ্চতাৰ পকী বান্ধ। অৱশেষত যেতিয়া মথাউৰিৰ সংখ্যা ৩৭৫টা হ’ল, তেতিয়া নদীখনে ৬০ বছৰতকৈও অধিক সময় শুকান হৈ থকাৰ পিছত ১৯৯০ চনত পুনৰ বৈ আহিবলৈ আৰম্ভ কৰে। যুদ্ধ শেষ হোৱা নাছিল, কিয়নো জোহাদ নিৰ্মাণৰ কামত আশা কৰা ধৰণে সাৰিক্সাৰ আশে-পাশে থকা পুখুৰী আৰু বিলবোৰৰ পানী বৃদ্ধি নহ’ল, আৰু তেওঁলোকে আৱিষ্কাৰ কৰিলে যে খনিকৰসকলে অঞ্চলটোত অভিযান চলাই এৰি থৈ যোৱা খননৰ গাঁতৰপৰা হেৰাই যোৱা পানী বাষ্পীভৱন হৈছে। ইয়াৰ পিছত আইনী যুদ্ধৰ সৃষ্টি হয় আৰু তেওঁলোকে উচ্চতম ন্যায়ালয়ত জনস্বাৰ্থৰ মামলা দাখিল কৰে, যিয়ে ১৯৯১ চনত আৰাভালিছত খনন নিষিদ্ধ কৰে। তাৰ পিছত ১৯৯২ চনৰ মে' মাহত পৰিৱেশ আৰু বন মন্ত্ৰ্যালয়ৰ অধিসূচনাই আৰাভালি পাহাৰীয়া ব্যৱস্থাত খনন সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰে আৰু ছাৰিক্সা অভয়াৰণ্যৰ বাফাৰ জ'ন আৰু পেৰিফেৰীত চলি থকা ৪৭০টা খনি বন্ধ কৰি দিয়া হয়। লাহে লাহে টিবিএছে অভয়াৰণ্যৰ ভিতৰত ১১৫টা মাটি আৰু পকী গঠন আৰু বাফাৰ আৰু পেৰিফেৰী এলেকাত আৰু ৬০০টা গঠন নিৰ্মাণ কৰে। এই নদীখনক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নদী বঁটা প্ৰদান কৰা হয় আৰু ২০০০ চনৰ মাৰ্চ মাহত তেতিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি কে আৰ নাৰায়ণনে এই অঞ্চল ভ্ৰমণ কৰি গাঁৱৰ লোকসকলক "ডাউন টু আৰ্থ – জোচেফ চি জন বঁটা" প্ৰদান কৰে^[4]। তাৰ পিছৰ বছৰবোৰত ৰূপৰেল, সৰছা, ভগনি, জাহাজৱালি আদি নদীবোৰ দশক দশক শুকাই যোৱাৰ পাছত পুনৰ সজীৱ হৈ উঠিছিল। এই অঞ্চলসমূহৰ নিৰ্জন গাঁওসমূহত পুনৰ জনবসতি স্থাপন কৰা হয় আৰু চুবুৰীয়া জিলা জয়পুৰ, দৌছা, চাৱাই মাধোপুৰ, ভৰতপুৰ আৰু কৰাউলীৰ শ শ খৰাং বিধ্বস্তু গাঁৱত খেতি পুনৰ আৰম্ভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়, য'ত টিবিএছৰ কাম ক্ৰমান্বয়ে বিয়পি পৰে।

২০০১ চনলৈকে মধ্যপ্ৰদেশ, গুজৰাট, আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ কিছু অংশকে ধৰি ৬,৫০০ কিলোমিটাৰ বৰ্গক্ষেত্ৰত টিবিএছ বিয়পি পৰিছিল। ৰাজস্থানৰ ১১খন জিলাৰ ৮৫০খন গাঁৱত বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহৰ বাবে ৪৫০০টা মাটিৰ চেক বান্ধ বা জোহাদ নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু সেই বছৰতে ইয়াক সম্প্ৰদায় নেতৃত্বৰ বাবে মেগছেছে বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হৈছিল। বহু গাঁও জনগোষ্ঠীয়ে পুনৰ বনানিকৰণৰ কাম হাতত লৈছে আৰু বিশেষভাৱে সম্প্ৰদায়ৰ সম্পদৰ যত্ন ল’বলৈ গ্ৰাম সভা স্থাপন কৰিছে। এটা উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ হ’ল আৰাভাৰীৰ মুখ্য পানীৰ ভানোটা-কলিয়ালা গাঁৱৰ ওচৰত ১২ কিলোমিটাৰ বৰ্গফুটত বিস্তৃত ভৈৰনদেৱ লোক বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য (মানুহৰ অভয়াৰণ্য)। তেওঁ ৰাজস্থানৰ দুৰ্গম গাঁওসমূহত পানী পঞ্চায়ত বা জল সংসদৰ আয়োজন কৰি পৰম্পৰাগত পানী সংৰক্ষণৰ জ্ঞান ভূ-গৰ্ভস্থ জলধাৰাসমূহ ৰক্ষা কৰিবলৈ ভূ-গৰ্ভস্থ পানী পুনৰ ভৰোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত সম্প্ৰদায়ৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ পোষকতা কৰি আহিছে। ২০০৫ চনত তেওঁক জামনালাল বাজাজ বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হয়।^[5]

২০০৯ চনত তেওঁ পৰিৱেশবিদ আৰু এন জি অ'ৰ এটা দলক নেতৃত্ব দি মুম্বাই চহৰৰ মাজেৰে বিপন্ন মিথি নদীৰ কাষেৰে পদযাত্ৰা চলায়।^[6] ২০১৪ চনৰ জানুৱাৰী মাহত তেওঁ ত্ৰিম্বকেশ্বৰৰপৰা পাইথানলৈ গোদাবৰী নদীৰ প্ৰদক্ষিণ কৰি নদীখনক প্ৰদূষণমুক্ত কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল। শেহতীয়াকৈ তেওঁ মুম্বাইৰ পাৰমাণৱিক শক্তি নিয়ন্ত্ৰণ ব'ৰ্ডত পানী সংৰক্ষণ আৰু পানীৰ মূল্যৰ ওপৰত বক্তৃতা প্ৰদান কৰে।^[7]

বঁটা আৰু সন্মান

২০০১ চনত পানী সংগ্ৰহ আৰু পানী ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত সম্প্ৰদায়ভিত্তিক প্ৰচেষ্টাত অগ্ৰণী কামৰ বাবে ৰমন মেগছেছে বঁটা লাভ কৰে।^[8]

২০০৫ চনত গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ বাবে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰয়োগৰ বাবে জামনালাল বাজাজ বঁটা।^[9]

২০০৮ চনত দ্য গাৰ্ডিয়ানে তেওঁক "৫০ জন লোকে পৃথিৱীখনক ৰক্ষা কৰা" তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।^[10]

২০১৫ চনত তেওঁ ষ্টকহোম জল বঁটা লাভ কৰে, যাক "পানীৰ নোবেল বঁটা" বুলি জনা যায়।^[11]

তথ্যৰ উৎস

↑ p.2. Composition of the Authority: Ministry of Environment.
↑ ^2.0 ^2.1 ^2.2 "Biography of Rajendra Singh". Magsaysay Award website. 2001. http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/pdfbio/RajendraSingh.pdf.
↑ "আৰ্কাইভ কপি". Archived from the original on 2012-09-15. https://web.archive.org/web/20120915160745/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/pdfbio/RajendraSingh.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-11-16.
↑ "আৰ্কাইভ কপি". Archived from the original on 2013-07-28. https://web.archive.org/web/20130728171957/http://www.hindu.com/2003/11/03/stories/2003110304091200.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-11-16.
↑ https://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/2010
↑ "Waterman of India plans a river parliament to revive the Mithi". Indian Express. 12 January 2009. Archived from the original on 6 September 2012. https://archive.today/20120906172146/http://www.expressindia.com/latest-news/waterman-of-india-plans-a-river-parliament-to-revive-the-mithi/409452/.
↑ "Godavari Parikrama". 14 January 2014. Archived from the original on 16 January 2014. https://web.archive.org/web/20140116195545/http://epaper3.esakal.com/15Jan2014/Normal/Nashik/page4.htm.
↑ "Singh, Rajendra". The Ramon Magsaysay Award Foundation. https://rmaward.asia/rmawardees/singh-rajendra/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 October 2025.
↑ "Shri Rajendra Singh". Jamnalal Bajaj Foundation. http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/2005/science-and-technology/rajendra-singh। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 February 2018.
↑ "50 people who could save the planet". The Guardian. 5 January 2008. https://www.theguardian.com/environment/2008/jan/05/activists.ethicalliving.
↑ "Rajendra Singh - The water man of India wins 2015 Stockholm Water Prize.". Stockholm International Water InstituteSIWI. http://www.siwi.org/prizes/stockholmwaterprize/laureates/2015-2/। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 February 2018.

বাহ্যিক সংযোগ

Interviews

Why "Gandhi of Water" Rajendra Singh Is Traveling the Length of the Ganges River Archived 30 October 2011 at the Wayback Machine at TreeHugger
An Interview with Rajendra Singh
Hindi-language 15-minute video interview with Rajendra Singh on the Ganga Action Plan: part 1, part 2

[1] .2. Composition of the Authority: Ministry of Environment.

[bio-2] 2.0 ^2.1 ^2.2 "Biography of Rajendra Singh". Magsaysay Award website. 2001. http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/pdfbio/RajendraSingh.pdf.

[3] "আৰ্কাইভ কপি". Archived from the original on 2012-09-15. https://web.archive.org/web/20120915160745/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/pdfbio/RajendraSingh.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-11-16.

[4] "আৰ্কাইভ কপি". Archived from the original on 2013-07-28. https://web.archive.org/web/20130728171957/http://www.hindu.com/2003/11/03/stories/2003110304091200.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-11-16.

[5] ttps://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/2010

[6] "Waterman of India plans a river parliament to revive the Mithi". Indian Express. 12 January 2009. Archived from the original on 6 September 2012. https://archive.today/20120906172146/http://www.expressindia.com/latest-news/waterman-of-india-plans-a-river-parliament-to-revive-the-mithi/409452/.

[7] "Godavari Parikrama". 14 January 2014. Archived from the original on 16 January 2014. https://web.archive.org/web/20140116195545/http://epaper3.esakal.com/15Jan2014/Normal/Nashik/page4.htm.

[rma-8] "Singh, Rajendra". The Ramon Magsaysay Award Foundation. https://rmaward.asia/rmawardees/singh-rajendra/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 October 2025.

[9] "Shri Rajendra Singh". Jamnalal Bajaj Foundation. http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/2005/science-and-technology/rajendra-singh। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 February 2018.

[guar-10] "50 people who could save the planet". The Guardian. 5 January 2008. https://www.theguardian.com/environment/2008/jan/05/activists.ethicalliving.

[11] "Rajendra Singh - The water man of India wins 2015 Stockholm Water Prize.". Stockholm International Water InstituteSIWI. http://www.siwi.org/prizes/stockholmwaterprize/laureates/2015-2/। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 February 2018.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]