ৱিকিপিডিয়া:অনুবাদ/কলকাতা

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
Kolkata
Calcutta
—  City  —
Clockwise from top: Victoria Memorial, St. Paul's Cathedral, central business district, Howrah Bridge, city tram line, Vidyasagar Bridge
চৰকাৰ
 - প্ৰকাৰ Mayor–Council
 - Mayor Sovan Chatterjee[1]
 - Sheriff Indrajit Ray[2]
 - Police commissioner Ranjit Kumar
Pachnanda[3]
মাটিকালি
 - City ১৮৫ কি.মি. 
(৭১ বৰ্গ মিটাৰ)
 - মহানগৰ ১,৮৮৬.৬৭ কি.মি. 
(৭২৮.৪৫ বৰ্গ মাইল)
উচ্চতা ৯ মিটাৰ (২৯.৫২৭৫৫৯০৫৫১১৮ ফুট)
জনসংখ্যা (২০১১)[4]
 - City ৪৪,৮৬,৬৭৯ জন
 - স্থান তম
 - জনঘনত্ব ২৪,২৫২.৩ প্ৰতি বৰ্গ কি.মি. 
(৬২,৮১৩.২ প্ৰতি বৰ্গ মাইল)
 - মহানগৰ[5] ১,৪১,১২,৫৩৬ জন
 - Metro rank ৩ জন
 - Demonym জন
সময় অঞ্চল IST (গ্ৰী.মা.স.+05:30)
Postal index number 7000 xx, 7001 xx
যানবাহনৰ নম্বৰ WB 01–79
UN/LOCODE IN CCU
Telephone 91-33-XXXX XXXX
Spoken languages Bengali, English, Hindi, Urdu
Ethnicity Bengali, Marwari, Bihari, Other
ৱেবছাইট https://www.kmcgov.in/

কলকাতা (পূৰ্বনাম: কলিকাতা; ইংৰেজি: Kolkata, পূৰ্বে সাঁচ:অডিও) ভাৰতেৰ পূৰ্বাঞ্চলীয় ৰাজ্য পশ্চিমবঙ্গেৰ ৰাজধানী, প্ৰধান বাণিজ্যকেন্দ্ৰ আৰু বৃহত্তম শহৰ। হুগলী নদীৰ পূৰ্ব তীৰে অবস্থিত[6] এই শহৰেৰ পৌৰএলাকাৰ জনসংখ্যা ৫০ লক্ষেৰ কিছু বেছি। তবে কলকাতা ও তাৰ পাৰ্শ্ববৰ্তী জেলাগুলিৰ অংশবিশেষ নিয়ে গঠিত বৃহত্তৰ কলকাতাৰ জনসংখ্যা ১ কোটি ৪০ লক্ষেৰ কাছাকাছি। এই জনসংখ্যাৰ বিচাৰে কলকাতা ভাৰতেৰ তৃতীয় বৃহত্তম শহৰ ও দ্বিতীয় বৃহত্তম মেট্ৰোপলিটান বা মহানগৰীয় অঞ্চল আৰু বিশ্বেৰ অষ্টম বৃহত্তম মহানগৰ অঞ্চল।[7] কলকাতা পৌৰএলাকাৰ উত্তৰ দিকে উত্তৰ চব্বিশ পৰগনা, পূৰ্বে উত্তৰ ও দক্ষিণ চব্বিশ পৰগনা আৰু দক্ষিণ দিকে দক্ষিণ চব্বিশ পৰগনা জেলা অবস্থিত। পশ্চিম দিকে হুগলি নদী এই শহৰকে হাওড়া জেলা পৰা বিচ্ছিন্ন কৰেছে।

১৭৭২ চনত মুৰ্শিদাবাদ শহৰ পৰা বাংলাৰ ৰাজধানী কলকাতায় স্থানান্তৰিত কৰা হয়। ১৯১১ সাল পৰ্যন্ত কলকাতা শুধুমাত্ৰ বাংলাৰই নয়, বৰং সমগ্ৰ ব্ৰিটিছ ভাৰতেৰ ৰাজধানী ছিল। ১৯২৩ চনত ক্যালকাটা মিউনিসিপ্যাল অ্যাক্টেৰ অধীনে কলকাতাৰ স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন কৰ্তৃপক্ষ কলকাতা পৌৰসংস্থা স্থাপিত হয়। ১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাগেৰ পৰ কলকাতা নবগঠিত পশ্চিমবঙ্গ ৰাজ্যেৰ ৰাজধানী ঘোষিত হয়। এই সময় কলকাতা ছিল আধুনিক ভাৰতেৰ শিক্ষা, বিজ্ঞান, শিল্প, সংস্কৃতি ও ৰাজনীতিৰ এক পীঠস্থান। ১৯৫৪ চনতৰ পৰ পৰা ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা ও অৰ্থনৈতিক অবক্ষয়েৰ ফলে সেই গৌৰব অনেকাংশে খৰ্ব হয়। তবে ২০০০ চনতৰ পৰ পৰা এই শহৰ পুনৰায় অৰ্থনৈতিক ও বাণিজ্যিক সমৃদ্ধিৰ পথে অগ্ৰসৰ হয় আৰু সাংস্কৃতিক হৃতগৌৰব অনেকাংশেই পুনৰুদ্ধাৰ কৰে। যদিও ভাৰতেৰ অন্যান্য শহৰেৰ মতো কলকাতাতেও নগৰায়ণজনিত দাৰিদ্ৰ্য ও পৰিবেশ দূষণ এটা গুৰুতৰ সমস্যা।

কলকাতা শহৰেৰ প্ৰসিদ্ধি এই শহৰেৰ বৈপ্লবিক আন্দোলন ও সুদীৰ্ঘ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যেৰ বাবে। ভাৰতেৰ স্বাধীনতা আন্দোলন ও পৰৱৰ্তীকালে বামপন্থী গণআন্দোলনগুলিতে এই শহৰ এক বিশেষ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰেছিল। অন্যদিকে আধুনিক ভাৰতেৰ প্ৰধান প্ৰধান সাংস্কৃতিক আন্দোলনগুলিৰও প্ৰাণকেন্দ্ৰ এই কলকাতা। এই কাৰণে এই শহৰকে ভাৰতেৰ সাংস্কৃতিক ৰাজধানী নামে অভিহিত কৰা হয়।[8] আবাৰ কলকাতা শহৰে বিভিন্ন ভাষা, জাতি ও ধৰ্মাবলম্বী মানুহদেৰ শান্তিপূৰ্ণ ও সৌহাৰ্দ্যময় সহাবস্থানেৰ বাবে এই শহৰকে আনন্দ নগৰী বা সিটি অফ জয় নামেও অভিহিত কৰা হয়। ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, স্বামী বিবেকানন্দ, ৰোনাল্ড ৰস, সুভাষচন্দ্ৰ বসু, মাদাৰ তেৰেসা, সত্যজিৎ ৰায়, সত্যেন্দ্ৰনাথ বসু, সি ভি ৰামন, অমৰ্ত্য সেন প্ৰমুখ বিশ্ববৰেণ্য ব্যক্তিত্বেৰ কৰ্মভূমি কলকাতা মহানগৰী তাৰ সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যেৰ বাবে আজও বিশ্ববাসীৰ চোখে মৰ্যাদাৰ আসনে অধিষ্ঠিত।

সূচী

নামকৰণ[সম্পাদনা কৰক]

কালীঘাট মন্দিৰ, ১৮৮৭ খৃঃ; এটা মত অনুসৰি "কালীক্ষেত্ৰ" শব্দটোৰ পৰা "কলিকাতা" নামটোৰ উৎপত্তি
দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত বিমানৰ পৰা তোলা কলকাতা বন্দৰৰ দৃশ্য, ১৯৪৫ খ্ৰি.

ব্ৰিটিছসকল অহাৰ পূৰ্বে বৰ্তমান কলকাতা অঞ্চলত সুতানুটি, গোবিন্দপুৰ আৰু কলিকাতা নামৰ তিনখন গাঁও আছিল। বাংলাৰ "কলকাতা" আৰু ইংৰাজীৰ "কেলকাটা" নামৰ উৎস এই "কলিকাতা" শব্দটো।[9] "কলিকাতা" নামটোৰ ব্যুৎপত্তিৰ প্ৰসঙ্গত গৱেষকসকলৰ মাজত মতবিৰোধ আছে। এটা মত অনুসৰি, "কলিকাতা" শব্দটোৰ উৎপত্তি "কালীক্ষেত্ৰ" শব্দৰ পৰা; যাৰ অৰ্থ "দেৱী কালীৰ ৰাজ্য", মতান্তৰত এই শব্দটোৰ উৎস বাংলা "কিলকিলা" শব্দটো; যাৰ অৰ্থ "চেপেটা অঞ্চল"।[10] আন এটা মত অনুসৰি খাল (নলা) শব্দটোৰ সৈতে কাট্টা (খনন কৰা) শব্দ যোগ হৈ এই শব্দটো সৃষ্টি কৰিছে।[11] আকৌ অন্য এটা মত অনুসৰি এই অঞ্চলত উন্নত মানৰ 'পোৰা চূণ' (কলি) আৰু 'নাৰিকলৰ ৰচী' (কাতা) উৎপাদন হোৱা বাবেই এই অঞ্চলৰ নাম হয় কলিকাতা[12] ভাষাতাত্ত্বিক সুকুমাৰ সেনে অৱশ্যে কলিকাতা নামটোৰ এটা সম্পূৰ্ণ ভিন্নতৰ ব্যুৎপত্তি ব্যাখ্যা কৰিছে। তেখেতৰ মতে:[13]

'কলিকাতা' – শব্দটো আহিছে পাৰ্চী ভাষাত গৃহীত দুটি আৰবী মূলৰ শব্দৰ সংযোগত- 'কলি' (qali) মানে "অস্থিৰ; নিৰ্বোধ", আৰু 'কাতা' (qatta) মানে "বদমাচৰ দল; হত্যাকাৰী"। নামটো যথেষ্ট যুক্তিপূৰ্ণ; কিয়নো গঙ্গাৰ পূব পাৰৰ জলাশয় আৰু জঙ্গলে আৱৰা অঞ্চলটো জলদস্যু, স্থলদস্যু আৰু বিভিন্ন দেশী-বিদেশী বদমাচৰ লুকোৱাৰ ঠাই আছিল।

২০০১ চনত কলকাতাৰ চৰকাৰী ইংৰাজী নাম কেলকাতা ("Calcutta") পৰিবৰ্তন কৰি কলকাতা ("Kolkata") কৰা হয়। কোনো কোনোৱে এই নাম পৰিবৰ্তনক মহানগৰখনৰ পৰা বৃটিছ উত্তৰাধিকাৰ মচি পেলোৱাৰ প্ৰচেষ্টা বুলি অভিহীত কৰিছে।[14] সকলো বিদেশী গণ-মাধ্যমে এই নাম পৰিবৰ্তনক গ্ৰহণ কৰা নাই। তথাপি বিবিচিয়ে 'বোম্বে'ৰ পৰিবৰ্তে 'মুম্বাই'[15] আৰু 'কেলকাতা'ৰ পৰিবৰ্তে 'কলকাতা' নাম দুটা গ্ৰহণ কৰিছে। [16]

ইতিহাস[সম্পাদনা কৰক]

প্ৰাক-ব্ৰিটিছ যুগ[সম্পাদনা কৰক]

উইলিয়াম উড অঙ্কিত ফোৰ্ট উইলিয়াম, কলকাতা, ১৮২৮ খৃঃ.

কলকাতাৰ ওচৰৰ চন্দ্ৰকেতুগড়ত[17] পুৰাতাত্বিক খননকাৰ্য চলাই প্ৰমাণ পোৱা গৈছে যে এই অঞ্চলত দুই শতাব্দীৰো আগৰপৰা ইয়াত জনবসতি আছে। [18] মধ্যযুগীয় বাংলা সাহিত্যৰ একাধিক গ্ৰন্থত হুগলি নদীৰ পাৰত অৱস্থিত কলিকাতা গাঁওৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ইয়াৰ মাত উল্লেখযোগ্য হল বিপ্ৰদাস বিপলাইৰ মনসামঙ্গল কাব্য (১৮৯৫ খৃঃ), মুকুন্দৰাম চক্ৰৱৰ্তীৰ চণ্ডীমঙ্গল (১৫৯৪-১৫০৬), চৈয়দ আলাওলৰ পদ্মাৱতী (১৬৪৫-৫২ খৃঃ) কৃষ্ণৰাম দাসৰ কালিকামঙ্গল (১৬৭৬-৭৭), সনাতন ঘোষালৰ ভাষা ভগৱত (১৬৭৯-৮০) আৰু কৃষ্ণদালৰ নাৰদপুৰাণ (১৬৯২)।[19][20] ১৫৮২ চনত ৰাজা টোডৰমলৰ নিৰ্দেশত সমগ্ৰ বঙ্গ প্ৰদেশ জৰীপ কৰি 'ৱালিচ-ই-জমা-তুমাৰ নামে' এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰে। আবুল ফজলৰ আইন-ই-আকবৰী )১৫৯০ খৃঃ) গ্ৰন্থত উদ্ধৃত এই তালিকাখনত 'কলিকাতা' গাঁওৰ উল্লেখ কৰা হৈছে।[19][20] ইয়াৰ বাদেও গোলাম হোচেন চেলিম ৰচিত পাৰ্চী গ্ৰন্থ 'ৰিয়াজ-উস-চালাতিন'তো (১৭৮৬) 'কলিকাতা' গাঁওৰ উল্লেখ আছে।[19] ১৬৯০ চনত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে বঙ্গদেশত বাণিজ্য বিস্তাৰৰ বাবে এই অঞ্চলত পদাৰ্পন কৰে। সেই সময়ৰ পৰাই কলিকাতাৰ লিখিত ইতিহাসৰ সূচনা হয়। সামাজ্যবাদী ইতিহাসবিদসকলে জব চাৰ্নক নামৰ এজন কোম্পানীৰ প্ৰশাসকক কলিকাতাৰ প্ৰতিস্থাপক বুলি গণ্য কৰিছিল[10] যদিও আধুনিক গবেষকসকলে এই মত খণ্ডন কৰিছে। ২০০৩ চনত এটা জনস্বাৰ্থ জড়িত গোচৰ এটাৰ প্ৰসঙ্গত কলকাতা উচ্চ ন্যায়ালয়ে ৰায় দিয়ে যে কোনো নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিক কলকাতাৰ প্ৰতিস্থাপক আখ্যা দিব পৰা নাযায়।[21]

সপ্তদশ আৰু অষ্টাদশ শতাব্দী[সম্পাদনা কৰক]

ফোৰ্ট উইলিয়াম, কলকাতা, ১৭৩৫
'হাৰ্পাৰ্চ উইকলি' কাকতত ছপা হোৱা সেই সময়ৰ কলকাতা বন্দৰত জাহাজৰ পৰা হাতী নমোৱাৰ দৃশ্য, ১৮৫৮ খৃঃ

সপ্তদশ শতাব্দীৰ শেষভাগত বৰ্তমান কলকাতা অঞ্চলটো 'সুতানুটি', 'গোবিন্দপুৰ' আৰু 'কলিকাতা' গাঁও নামে তিনিখন গাঁওত বিভক্ত আছিল। গাঁও তিনিখন বঙ্গৰ নবাবৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনাধীন আছিল। এই সময়ত ইংৰাজৰ প্ৰবল প্ৰতিদ্বন্দ্বী 'ওলণ্ডাজ', 'পৰ্তুগীজ', 'ফৰাচী' আদি শক্তিক প্ৰতিহত কৰিবলৈ ইংৰাজ কৰ্তৃপক্ষই 'গোবিন্দপুৰ' গাঁওত এটা দুৰ্গ নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰে। ১৭০২ চনত 'ফোৰ্ট উইলিয়াম দুৰ্গ' নিৰ্মাণ কাৰ্য সমাপ্ত হয়।[22] এই দুৰ্গটো একেধাৰে এটা সেনা নিবাস আৰু আঞ্চলিক সেনা কাৰ্যালয়। কলকাতাক 'প্ৰেচিডেঞ্চি চিটি' বুলি ঘোষণা কৰা হয় আৰু ইয়াত বেঙ্গল প্ৰেচেডেঞ্চিৰ সদৰ কাৰ্যালয় স্থাপন কৰা হয়।[23] এই সময়ত ফৰাচী বাহিনীৰ সৈতে কোম্পানীৰ সৰু-সুৰা সংঘৰ্ষ লাগি থাকে। ফৰাচীসকলক প্ৰতিহত কৰিবলৈ ১৭৫৬ চনত ফোৰ্ট উইলিয়াম দূৰ্গৰ সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰে। বঙ্গৰ তদানিন্তন নবাব চিৰাজদ্দৌলাই এই সামৰিক আয়োজনৰ প্ৰতিবাদ জনালেও ইংৰাজ কৰ্তৃপক্ষই ইয়াত কাণ নিদিলে। ক্ষুব্ধ চিৰাজদ্দৌলাই কলকাতা আক্ৰমণ কৰি দূৰ্গ দখল কৰি ললে আৰু ইংৰাজসকলক তাৰপৰা খেদি পঠিয়ালে। ইয়াৰ পিছতে ইংৰাজসকলে কুখ্যাত 'অন্ধকূপ হত্যা'ৰ কাহিনী ৰটনা কৰে।[24] অৱশ্যে এক বছৰ পিছত ৰবাৰ্ট ক্লাইৱৰৰ নেতৃত্বত কোম্পানিৰ বাহিনীয়ে কলকাতা পুনৰুদ্ধাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।[24] ১৭৭২ চনত কলকাতা ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ ৰাজধানী ঘোষিত হয়। পৰৱৰ্তীকালত ১৮৬৪ চনৰ পৰা ভাৰতৰ গ্ৰীষ্মকালীন ৰাজধানী বৰ্তমানৰ উত্তৰাখণ্ড ৰাজ্যৰ শৈলনগৰ ছিমলাত সাময়িকভাবে স্থানান্তৰিত কৰাৰ প্ৰস্তুতি আৰম্ভ হয়।[25] ঊনবিংশ শতাব্দীৰ প্ৰথম ভাগত কলকাতাৰ চৌপাশৰ জলাহভূমি পুতি পেলোৱা হয় আৰু হুগলি নদীৰ পাৰ অঞ্চলত চৰকাৰী কাৰ্যালয় আৰু বাসভৱন গঢ়ি তোলা হয়। গৱৰ্নৰ জেনেৰেল লৰ্ড ৱেলেচলিৰ (১৭৯৭- ১৮০৫) শাসন কালত কলকাতাৰ উল্লেখনীয় বৃদ্ধি ঘটিছিল। তেখেতৰ আমোলতে নগৰখনৰ অধিকাংশ চৰকাৰী ভৱনৰ নিৰ্মাণ-কাৰ্য আৰম্ভ হয়। এই ভৱনসমূহৰ বিশালতা[26] অষ্টাদশ আৰু ঊনবিংশ শতাব্দীত কলকাতা ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ কানি ব্যৱসায়ৰ অন্যতম কেন্দ্ৰ আছিল। স্থানীয়ভাবে উৎপাদিত কানি কলকাতাত নিলাম কৰি তাৰপৰা জাহাজত চীনলৈ পঠোৱা হৈছিল।[27]

বঙ্গৰ নৱজাগৰণ[সম্পাদনা কৰক]

ঊনবিংশ শতাব্দীৰ প্ৰথম ভাগত কলকাতা দুভাগত বিভক্ত হয়। নগৰৰ বৃটিছসকল বাস কৰা দক্ষিণ অংশক হোৱাইট টাউন আৰু ভাৰতীয়সকল বাস কৰা উত্তৰৰ অংশটোক ব্লেক টাউন বোলা হৈছিল।[28] ১৮৫০ৰ দশকৰ পৰা কলকাতা নগৰ বস্ত্ৰশিল্প আৰু পাটশিল্পত বিশেষ সমৃদ্ধি অৰ্জন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ফলস্বৰূপে বৃটিছ চৰকাৰে ইয়াত ৰেলপথ আৰু টেলিগ্ৰাফ আদি পৰিগাঁথনিৰ উন্নয়নৰ বাবে প্ৰচুৰ ধন বিনিয়োগ কৰে। বৃটিছ আৰু ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণত নগৰীয়া বাঙালীসকলৰ মাজত এক নব্য বাবু শ্ৰেণীৰ উদ্ভৱ হৈছিল। এই বাবুসকল সাধাৰণতে উচ্চ বৰ্ণৰ, ইংৰাজী শিক্ষাৰে শিক্ষিত আৰু সংবাদ পত্ৰৰ পাঠক আছিল। পেচাগতভাবে এওঁলোক আছিল জমিদাৰ, চৰকাৰী কৰ্মচাৰী বা শিক্ষক।[29] ঊনবিংশ শতাব্দীত বাঙালী সমাজৰ চিন্তাধাৰা আৰু ৰুচিৰ আমূল পৰিবৰ্তন ঘটাবলৈ সক্ষম হোৱা বঙ্গৰ নৱজাগৰণ নামেৰে পৰিচিত যুগান্তকাৰী সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক সংস্কাৰ আন্দোলনৰ পটভূমিও আছিল কলকাতা নগৰ। বঙ্গৰ নৱজাগৰণ মাত্ৰ বঙ্গৰে নহয়, সমগ্ৰ ভাৰতেৰ পথ-প্ৰদৰ্শক আছিল। এই আন্দোলনৰ পুৰোধা-পুৰুষ আছিল ৰাজা ৰামমোহন ৰায় (১৭৭২–১৮৩৩), হেনৰি লুই ভিভিয়ান ডিৰোজিও (১৮০৯–১৮৩১), ৰামতনু লাহিড়ী (১৮১৩–১৮৯৮), মহৰ্ষি দেবেন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ (১৮১৭–১৯০৫), ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ (১৮২০–১৮৯১), বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপধ্যায় (১৮৩৮–১৮৯৪), ৰামকৃষ্ণ পৰমহংস (১৮৩৬–১৮৮৬), কেশৱচন্দ্ৰ সেন (১৮৩৮–১৮৮৪), স্বামী বিবেকানন্দ (১৮৬৩–১৯০২) আদি ব্যক্তিসকল।

ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ ৰাস্তাত প্ৰত্যক্ষ সংগ্ৰাম দিৱসৰ সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষত নিহতসকলৰ মৃতদেহ, ১৯৪৬ খৃঃ

১৮৮৩ চনত সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়ে জাতীয় সন্মিলনৰ আয়োজন কৰে। এয়াই আছিল ঊনবিংশ শতাব্দীৰ ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাজনৈতিক সন্মিলন।[10] লাহে-লাহে কলকাতা ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰত পৰিণত হয়। বিশেষকৈ ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ বিপ্লৱী সংগঠনসমূহৰ অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰত পৰিণত হয় এইখন নগৰ। ১৯০৫ চনত সাম্প্ৰদায়িক ভিত্তিত হোৱা বঙ্গভঙ্গৰ প্ৰতিবাদত কলকাতাযত ব্যাপক গণবিক্ষোভ আৰু বৃটিছে উত্পাদন কৰা সামগ্ৰী বৰ্জনৰ (স্বদেশী আন্দোলন) আৰম্ভ হয়।[30] এইবোৰ গণআন্দোলনৰ তীব্ৰতা আৰু দেশৰ পূবভাগত অৱস্থিত কলকাতাৰ পৰা দেশ শাসনৰ প্ৰশাসনিক অসুবিধাৰ কাৰণে ১৯১১ চনত ব্ৰিটিছে ভাৰতৰ ৰাজধানী দিল্লীলৈ স্থানান্তৰিত কৰিলে।[31] ১৯২৩ চনত কলকাতা পৌৰ আইনৰ অধীনত কলকাতাৰ স্থানীয় স্বায়ত্বশাসন কৰ্তৃপক্ষ কলকাতা পৌৰসভা প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ১৯২৪ চনত দেশবন্ধু চিত্তৰঞ্জন দাস এই পৌৰসভাৰ প্ৰথম মেয়ৰ নিৰ্বাচিত হয়। পিছলৈ সুভাষচন্দ্ৰ বসু, বিধানচন্দ্ৰ ৰায়, আবুল কাচেম ফজলুল হক আদি বিশিষ্ট স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকলেও এই পদ অলংকৃত কৰিছিল।[32] দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ চলি থকা অৱস্থাত জাপানী সেনাবাহিনীয়ে একাধিকবাৰ কলকাতা নগৰ আৰু বন্দৰত বোমাবৰ্ষণ কৰিছিল।[33] কলকাতাযত জাপানী বোমাবৰ্ষণৰ প্ৰথম আৰু শেষ ঘটনাটো ঘটে যথাক্ৰমে ১৯৪২ চনৰ ২০ ডিচেম্বৰ[34] আৰু ১৯৪৪ চনৰ ২৪ ডিচেম্বৰৰ দিনা।[35] যুদ্ধৰ সময়ত কলকাতাত পঞ্চাশৰ দশকত হোৱা দুৰ্ভিক্ষত লক্ষাধিক মানুহ মৃত্যুমুখত পৰে। এই দুৰ্ভিক্ষৰ কাৰণ আছিল সামৰিক তাণ্ডব, প্ৰশাসনিক ব্যৰ্থতা আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ।[36] ১৯৪৬ চনত পৃথক মুচলমান ৰাষ্ট্ৰ পাকিস্তানৰ দাবীত এক ভয়ংকৰ সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষত কলকাতাযত চাৰ হাজাৰতকৈয়ো বেছি মানুহে প্ৰাণ হেৰুৱায়।[37][38][39] ভাৰত বিভাজনৰ সময়তো বহু মানুহ সাম্প্ৰদায়িকতাৰ চিকাৰ হয়। বিভাজনৰ পিছত বহুসংখ্যক মুচলমান পূব পাকিস্তানলৈ (বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ) গুচি যায় আৰু পূব পাকিস্তানৰ লক্ষ লক্ষ হিন্দু কলকাতালৈ গুচি আহে। ফলস্বৰূপে নগৰৰ জনসংখ্যাত এক বৃহৎ পৰিবৰ্তন দেখা যায়। [40]

স্বাধীনোত্তৰ যুগ[সম্পাদনা কৰক]

বামফ্ৰন্টৰ এখন জনসভা

১৯৪৭ চনত ভাৰত স্বাধীনতা অৰ্জন কৰলে ব্ৰিটিছ বাংলা প্ৰেসিডেন্সিৰ হিন্দুপ্ৰধান পশ্চিমাঞ্চল পশ্চিমবঙ্গ নামে ভাৰতেৰ এটা অঙ্গৰাজ্যে পৰিণত হয়। কলকাতা এই ৰাজ্যেৰ ৰাজধানীৰ মৰ্যাদা পায়। এই সময় দেশভাগ-জনিত তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক সংকট ও পূৰ্ব পাকিস্তান পৰা হিন্দু শৰণাৰ্থীদেৰ ব্যাপক হাৰে পশ্চিমবঙ্গে অনুপ্ৰবেশ ৰাজ্যেৰ তথা শহৰেৰ অৰ্থনীতিৰ উপৰ প্ৰচণ্ড চাপ সৃষ্টি কৰে। এই সমস্যাৰ মোকাবিলা কৰাৰ বাবে পশ্চিমবঙ্গেৰ তৎকালীন মুখ্যমন্ত্ৰী ডাঃ বিধানচন্দ্ৰ ৰায় একাধিক কাৰ্যকৰী উন্নয়ন প্ৰকল্প গ্ৰহণ কৰে। কলকাতাৰ জনসংখ্যাৰ চাপ কমাতে শহৰেৰ উপকণ্ঠে চব্বিশ পৰগনায় (অধুনা উত্তৰ চব্বিশ পৰগনা জেলা) লবনহ্ৰদ (অধুনা বিধাননগৰ) ও নদিয়া জেলায় কল্যাণী নামে দুটি পৰিকল্পিত উপনগৰী গড়ে তোলা হয়। কলকাতা বন্দৰেৰ সহায়াৰ্থে সহযোগী হলদিয়া বন্দৰ নিৰ্মিত হয়। হুগলি নদীৰ নাব্যতা ৰক্ষাৰ বাবে ফাৰাক্কা বাঁধ নিৰ্মাণেৰ পৰিকল্পনাও গৃহীত হয়।[41] তা সত্ত্বেও বিধানচন্দ্ৰেৰ মৃত্যুৰ পৰ ১৯৬০ ও ১৯৭০-এৰ দশকে ব্যাপক বিদ্যুৎ বিভ্ৰাট, ধৰ্মঘট ও জঙ্গী নকশাল আন্দোলনেৰ ফলে শহৰেৰ পৰিকাঠামো ব্যবস্থা গভীৰভাবে ক্ষতিগ্ৰস্থ হয়। ফলে শহৰেৰ অৰ্থনৈতিক অবক্ষয়েৰ সূত্ৰপাত ঘটে।[42] ১৯৭১ চনত বাংলাদেশেৰ স্বাধীনতা যুদ্ধেৰ সময় পূৰ্ব পাকিস্তানেৰ বহুসংখ্যক মানুহ শৰণাৰ্থী হিসাবে কলকাতায় আশ্ৰয় নিলে শহৰেৰ অৰ্থনীতিৰ উপৰ প্ৰচণ্ড চাপ সৃষ্টি হয়।[43] ১৯৮০-এৰ দশকেৰ মধ্যভাগে কলকাতাকে ছাপিয়ে মুম্গ্ৰন্থ (তৎকালীন নাম বোম্বাই) ভাৰতেৰ সৰ্বাধিক জনবহুল শহৰেৰ শিৰোপা অৰ্জন কৰে। ১৯৯০-এৰ দশকে ভাৰত সৰকাৰেৰ অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণেৰ নীতি শহৰেৰ অৰ্থনৈতিক হৃতগৌৰব পুনৰুদ্ধাৰে অনেকাংশে সহায়ক হয়। ২০০০ সাল পৰা তথ্যপ্ৰযুক্তি শিল্প কলকাতাৰ অৰ্থনীতিতে নতুন গতিৰ সঞ্চাৰ কৰেছে। শহৰেৰ উৎপাদন ক্ষেত্ৰেও উল্লেখযোগ্য বৃদ্ধি সম্ভব হৈছে।[44] বিংশ শতাব্দীৰ শেষভাগে কলকাতা শহৰ ছিল ভাৰতেৰ কমিউনিষ্ট আন্দোলনেৰ অন্যতম প্ৰাণকেন্দ্ৰ। পশ্চিমবঙ্গেৰ ৩৩ বছৰেৰ সিপিআই(এম)-নেতৃত্বাধীন বামফ্ৰন্ট শাসন বিশ্বেৰ দীৰ্ঘতম মেয়াদেৰ গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতি নিৰ্বাচিত কমিউনিষ্ট সৰকাৰেৰ এটা উদাহৰণ।[45][46]

ভূগোল[সম্পাদনা কৰক]

পূৰ্ব কলকাতা জলাভূমি
স্পট স্যাটেলাইট পৰা তোলা ছবিতে কলকাতা

কলকাতা শহৰ ভাৰতীয় প্ৰজাতন্ত্ৰেৰ পূৰ্বদিকে ২২°৩৩′ উত্তৰ অক্ষাংশ ও ৮৮°২০′ পূৰ্ব দ্ৰাঘিমাংশে গাঙ্গেয় ব-দ্বীপ অঞ্চলে অবস্থিত। সমুদ্ৰপৃষ্ঠ পৰা শহৰেৰ গড় উচ্চতা ১.৫ মিটাৰ (৫ ফুট) পৰা ৯ মিটাৰেৰ (৩০ ফুট) মাজত।[47] উত্তৰ-দক্ষিণে শহৰেৰ বিস্তাৰ হুগলি নদীৰ পাড় বৰাবৰ। শহৰেৰ বেছিৰভাগ এলাকাই আদতে ছিল জলাজমি। শহৰেৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সঙ্গে সঙ্গে এই সব জলাজমি ভৰাট কৰে বসতযোগ্য কৰে তোলা হয়।[48] অবশিষ্ট জলাভূমি এখন 'পূৰ্ব কলকাতা জলাভূমি' নামে পৰিচিত। এই জলাভূমিটি ৰামসাৰ কনভেনশন অনুযায়ী এটা "আন্তৰ্জাতিক গুৰুত্বসম্পন্ন জলাভূমি"।[49]

সিন্ধু-গাঙ্গেয় সমভূমিৰ বেছিৰভাগ এলাকাৰ মতো, কলকাতাৰ মাটি ও জল মূলত পলিজ (alluvial) প্ৰকৃতিৰ। শহৰেৰ মাটিৰ তলায় কাদা, পলি, বিভিন্ন ক্ৰমেৰ বালি ও নুড়ি নিয়ে গঠিত কোয়্যাটাৰনাৰি যুগেৰ পললস্তৰ দেখা যায়। পললস্তৰগুলি দুটিৰ কাদাৰ স্তৰেৰ মাজত বদ্ধ ৰৈছে। নিচেৰ কাদাৰ স্তৰটিৰ গভীৰতা ২৫০ মিটাৰ (৮২০ ফুট) পৰা ৬৫০ মিটাৰ (২,১৩৩ ফুট) আৰু উপৰেৰ কাদাৰ স্তৰটিৰ গভীৰতা ১০ মিটাৰ (৩৩ ফুট) পৰা ৪০ মিটাৰ (১৩১ ফুট)।[50] ব্যুৰো অফ ইণ্ডিয়ান ষ্ট্যাণ্ডাৰ্ডসেৰ হিসেব অনুযায়ী, কলকাতা শহৰ তৃতীয় ভূ-কম্পী ক্ষেত্ৰেৰ অন্তৰ্গত, যাৰ মাত্ৰা ১ (I) পৰা ৫ (V) (ভূমিকম্পেৰ বৃদ্ধিপ্ৰবণতা অনুসাৰে)।[51] আবাৰ ৰাষ্ট্ৰসংঘ উন্নয়ন কৰ্মসূচিৰ ৰিপোৰ্ট অনুযায়ী বায়ুপ্ৰবাহ ও ঘূৰ্ণিঝড় ক্ষেত্ৰ হিচাপে কলকাতা “অতি উচ্চ ক্ষয়ক্ষতি-প্ৰবণ” এলাকা।

নগৰাঞ্চলেৰ গঠন[সম্পাদনা কৰক]

মাদাৰ টেৰিজা সৰণিৰ দক্ষিণে কলকাতাৰ দ্বিতীয় কেন্দ্ৰীয় বাণিজ্য অঞ্চল

কলকাতা পৌৰসংস্থাৰ এক্তিয়াৰভুক্ত নগৰাঞ্চলেৰ মোট আয়তন ১৮৫ বৰ্গকিলোমিটাৰ।[52] অন্যদিকে, ২০০৬ চনতৰ হিসেব অনুযায়ী বৃহত্তৰ কলকাতা নামে পৰিচিত শহৰেৰ নগৰাঞ্চলীয় বিস্তাৰেৰ মোট আয়তন ১৭৫০ বৰ্গকিলোমিটাৰ।[52] এই অঞ্চলেৰ মাজত ডাকবিভাগেৰ ১৫৭টি অঞ্চল ৰৈছে।[53] বৃহত্তৰ কলকাতাৰ শাসনকৰ্তৃত্ব ৩৮টি পুৰসভা সহ একাধিক কৰ্তৃপক্ষেৰ হাতে ন্যস্ত। বৃহত্তৰ কলকাতায় মোট ৭২টি শহৰ আৰু ৫২৭টি ছোটো শহৰ ও গ্ৰাম ৰৈছে।[52] কলকাতা মহানগৰীয় জেলাৰ শহৰতলি অঞ্চলটি উত্তৰ চব্বিশ পৰগনা, দক্ষিণ চব্বিশ পৰগনা, হাওড়া, হুগলিনদিয়া জেলা পৰ্যন্ত প্ৰসাৰিত।

মূল শহৰেৰ পূৰ্ব পৰা পশ্চিমেৰ বিস্তাৰ অত্যন্ত সংকীৰ্ণ। পশ্চিমে হুগলি নদী পৰা পূৰ্বে ইষ্টাৰ্ন মেট্ৰোপলিটান বাইপাস পৰ্যন্ত শহৰেৰ প্ৰস্থ মাত্ৰ ৫-৬ কিলোমিটাৰ।[54] উত্তৰ পৰা দক্ষিণে শহৰেৰ প্ৰসাৰ মোটামুটিভাবে তিন ভাগে বিভক্ত – উত্তৰ কলকাতা, মধ্য কলকাতা ও দক্ষিণ কলকাতা। শ্যামপুকুৰ, হাতিবাগান, শ্যামবাজাৰ, বাগবাজাৰ, কুমোৰটুলি, জোড়াসাঁকো প্ৰভৃতি কলকাতাৰ পুৰনো এলাকাগুলি উত্তৰ কলকাতায় অবস্থিত। দক্ষিণ কলকাতাৰ বিস্তাৰ স্বাধীনতাৰ পৰ। টালিগঞ্জ, ভবানীপুৰ, আলিপুৰ, নিউ আলিপুৰ, ঢাকুৰিয়া প্ৰভৃতি শহৰেৰ বিলাসবহুল অঞ্চল এই দক্ষিণ কলকাতায় অবস্থিত। শহৰেৰ উত্তৰ-পূৰ্ব দিকে অবস্থিত বিধাননগৰ (অন্যনামে সল্টলেক বা লবনহ্ৰদ) কলকাতাৰ এটা পৰিকল্পিত স্যাটেলাইট টাউনশিপ। জ্যোতি বসু নগৰ নামে আৰও এটা পৰিকল্পিত টাউনশিপও কলকাতাৰ উত্তৰ-পূৰ্ব দিকে গড়ে উঠছে। কলকাতাৰ পশ্চিমে হাওড়া শহৰেৰ প্ৰান্তে গড়ে উঠছে কলকাতা পশ্চিম আন্তৰ্জাতিক মহানগৰী নামে আৰ এটা শহৰও। ইষ্টাৰ্ন মেট্ৰোপলিটান বাইপাসেৰ পাৰ্শ্ববৰ্তী অঞ্চলেও দ্ৰুত জনবসতিৰ বিস্তাৰ ঘটছে।

মধ্য কলকাতা শহৰেৰ সৰ্বাপেক্ষা গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চল। বিনয়-বাদল-দীনেশ বাগ বা বিবাদীবাগকে কেন্দ্ৰ কৰে এখানেই গড়ে উঠেছে কলকাতাৰ কেন্দ্ৰীয় বাণিজ্য অঞ্চল। মহাকৰণ, জিপিও, হাইকোৰ্ট, লালবাজাৰ পুলিশ সদৰ, কলকাতা পৌৰসংস্থা সহ একাধিক সৰকাৰি ও বেসৰকাৰি সংস্থাৰ কাৰ্যালয় এখানে অবস্থিত। শহৰেৰ কেন্দ্ৰস্থলে অবস্থিত ময়দান নামক এক সুবৃহৎ মাঠে বিভিন্ন ক্ৰীড়ানুষ্ঠান ও ৰাজনৈতিক সমাবেশেৰ আয়োজন হয়ে থাকে। কলকাতাৰ দ্বিতীয় কেন্দ্ৰীয় বাণিজ্য অঞ্চলটি গড়ে উঠেছে মাদাৰ টেৰিজা সৰণিৰ দক্ষিণে। এখানেও বিভিন্ন সৰকাৰি ও বেসৰকাৰি সংস্থাৰ কাৰ্যালয় ৰৈছে।

জলবায়ু[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ আকাশে শৰতেৰ মেঘ।

কলকাতাৰ জলবায়ু "ক্ৰান্তীয় সাভানা" প্ৰকৃতিৰ ("কোপেন জলবায়ু শ্ৰেণিবিভাগ" অনুসাৰে Aw)। বাৰ্ষিক সৰ্বনিম্ন তাপমাত্ৰা ২৬.৮° সেন্টিগ্ৰেড আৰু মাসিক সৰ্বনিম্ন তাপমাত্ৰা ১৯°-৩০° সেন্টিগ্ৰেডেৰ মাজত থাকে।[55] এখানে গ্ৰীষ্মকাল উষ্ণ ও আৰ্দ্ৰ। এই সময় সৰ্বনিম্ন গড় তাপমাত্ৰা ৩০° সেন্টিগ্ৰেডেৰ কাছাকাছি থাকলেও মে-জুন মাসে সৰ্বোচ্চ গড় তাপমাত্ৰা প্ৰায়শই ৪০° সেন্টিগ্ৰেড ছাড়িয়ে যায়।[55] শীতকাল সাধাৰণত মাত্ৰ আড়াই মাস স্থায়ী হয়। ডিসেম্বৰ-জানুৱাৰী মাসে সৰ্বনিম্ন গড় তাপমাত্ৰা ৯°-১১° সেন্টিগ্ৰেডেৰ কাছাকাছি থাকে। শহৰেৰ সৰ্বোচ্চ ও সৰ্বনিম্ন তাপমাত্ৰাৰ ৰেকৰ্ড যথাক্ৰমে ৪৩.৯° সেন্টিগ্ৰেড ও ৫° সেন্টিগ্ৰেড।[55] সাধাৰণভাবে মে মাস শহৰেৰ উষ্ণতম মাস। এই সময় শহৰেৰ সৰ্বোচ্চ ও সৰ্বনিম্ন গড় তাপমাত্ৰা থাকে যথাক্ৰমে ৩৭° সেন্টিগ্ৰেড ও ২৭° সেন্টিগ্ৰেড। অন্যদিকে জানুৱাৰী শীতলতম মাস। জানুৱাৰীৰ সৰ্বোচ্চ ও সৰ্বনিম্ন গড় তাপমাত্ৰা যথাক্ৰমে ২৩° সেন্টিগ্ৰেড ও ১২° সেন্টিগ্ৰেড। গ্ৰীষ্মেৰ আৰম্ভতে প্ৰায়শই শিলাবৃষ্টি, ঝড় ও বজ্ৰবিদ্যুৎ সহ বৃষ্টিপাত হয়ে থাকে। এই ধৰনেৰ ঝড়বৃষ্টি প্ৰকৃতিগতভাবে পৰিচলন। এৰ স্থানীয় নাম কালবৈশাখী।[56]

দক্ষিণ-পূৰ্ব মৌসুমি বায়ুৰ বঙ্গোপসাগৰীয় শাখাটি শহৰে বৃষ্টিপাত ঘটানোৰ বাবে দায়ী।[57] বৰ্ষাকাল সাধাৰণত স্থায়ী হয় জুন পৰা ছেপ্টেম্বৰ মাস পৰ্যন্ত। শহৰেৰ বাৰ্ষিক ১৫৮২ মিলিমিটাৰ বৃষ্টিপাতেৰ অধিকাংশই এই সময়ে ঘটে থাকে। অগষ্ট মাসে বৃষ্টিপাতেৰ পৰিমাণ সৰ্বোচ্চ থাকে। এই সময় গড়ে ৩০৬ মিলিমিটাৰ বৃষ্টিপাত হয়। কলকাতা বাৰ্ষিক ২,৫২৮ ঘণ্টাৰ সূৰ্যালোক পেয়ে থাকে। অধিকাংশ সূৰ্যালোক প্ৰাপ্তিৰ সময় মাৰ্চ মাস।[58] দূষণ কলকাতাৰ অন্যতম প্ৰধান সমস্যা। ভাৰতেৰ অন্যান্য প্ৰধান শহৰেৰ তুলনায় কলকাতাৰ সাসপেণ্ডেড পাৰ্টিকুলেট ম্যাটাৰ] বা এসপিএম-এৰ হাৰ এতটাই বেছি যে এৰ ফলে প্ৰায়শই ধোঁয়া ও কুয়াশা সৃষ্টি হয়।[59][60] মাৰাত্মক বায়ুদূষণেৰ ফলে শহৰে ফুসফুসেৰ ক্যান্সাৰ সহ দূষণসৃষ্ট অসুখবিসুখ বৃদ্ধি পাইছে।[61]

অৰ্থনীতি[সম্পাদনা কৰক]

কগনিজেন্ট টেকনোলজি সলিউশনস ভবন, বিধাননগৰ, সেক্টৰ ফাইভ ইলেকট্ৰনিকস কমপ্লেক্স
ডিএলএফ আইটি পাৰ্ক, ৰাজাৰহাট নিউটাউন

কলকাতা পূৰ্ব ভাৰতউত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলেৰ ব্যবসাবাণিজ্য ও অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ। কলকাতায় অবস্থিত কলকাতা শেয়াৰ বাজাৰ ভাৰতেৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম শেয়াৰ বাজাৰ।[62] এটি এটা প্ৰধান বাণিজ্যিক ও সামৰিক বন্দৰও বটে। পশ্চিমবঙ্গেৰ একমাত্ৰ আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰটি কলকাতাতেই অবস্থিত। একদা ভাৰতেৰ ৰাজধানী ও অগ্ৰণী শিল্পনগৰী কলকাতা স্বাধীনোত্তৰ কালে অস্থিৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি ও জঙ্গি ট্ৰেড-ইউনিয়ন আন্দোলনেৰ শিকাৰ হয়ে দ্ৰুত আৰ্থিক অবনতিৰ পথে এগিয়ে যায়।[63] ১৯৬০-এৰ দশক পৰা ১৯৯০-এৰ দশক পৰ্যন্ত একদিকে যেমন মূলধন বিনিয়োগ উল্লেখযোগ্য হাৰে কমে আসে, তেমনি অন্যদিকে বন্ধ হয়ে যেতে থাকে বৃহৎ কলকাৰখানাগুলি। অধিকাংশ কলকাৰখানাগুলিৰ উৎপাদন কমে আসে। অনেকেই ব্যবসা অন্যত্ৰ সৰিয়ে নেন।[63] মূলধন ও সম্পদেৰ এই হ্ৰাসেৰ সঙ্গে যুক্ত হয় বিশ্ববাজাৰে এই অঞ্চলে উৎপাদিত ঐতিহ্যবাহী দ্ৰব্যগুলিৰ (যেমন পাট ইত্যাদি) চাহিদা হ্ৰাস। ফলে শহৰেৰ আৰ্থিক অবস্থায় গুৰুতৰ সংকট দেখা দেয়।[64]

১৯৯০-এৰ দশকে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ উদাৰীকৰণ কলকাতাৰ ভাগ্যোন্নয়নে বিশেষ সহায়ক হয়। আজও নমনীয় উৎপাদন কলকাতাৰ অৰ্থব্যবস্থাৰ এটা বৈশিষ্ট্য। ঘৰোয়া সেক্টৰগুলি তাই এখানে মোট শ্ৰমশক্তিৰ ৪০% অধিকাৰ কৰে আছে।[65] উদাহৰণস্বৰূপ, ২০০৫ চনতৰ হিসাব অনুযায়ী ফুটপাথেৰ হকাৰদেৰ মোট বাণিজ্যেৰ পৰিমাণ ছিল ৮,৭৭২ কোটি ভাৰতীয় টাকা (প্ৰায় ২ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ)।[66] শহৰেৰ অন্যতম বৃহৎ কৰ্মশক্তি হল ৰাজ্য ও কেন্দ্ৰীয় সৰকাৰি কৰ্মচাৰীগণ। ইয়াৰ বাদেওও বিভিন্ন কায়িক ও বৌদ্ধিক শ্ৰমিকসহ শহৰে এটা বৃহৎ সংখ্যক অদক্ষ ও অৰ্ধদক্ষ শ্ৰমিক জনসংখ্যাও পৰিলক্ষিত হয়। তথ্যপ্ৰযুক্তি শিল্প কলকাতাৰ অৰ্থনৈতিক পুনৰুজ্জীৱনে এটা বিশিষ্ট ভূমিকা গ্ৰহণ কৰেছে। এই শহৰে আইটি সেক্টৰেৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ বছৰে ৭০%, যা জাতীয় গড়েৰ দ্বিগুণ।[44] বিগত কয়েক বছৰে আবাসন পৰিকাঠামো সেক্টৰে উল্লেখযোগ্য হাৰে বিনিয়োগ হৈছে। সঙ্গে সঙ্গে গৃহীত হৈছে বেশ কয়েকটি নতুন প্ৰকল্পও।[67]

বড় বড় ভাৰতীয় কৰ্পোৰেশনগুলি দ্বাৰা পৰিচালিত অনেকগুলি শিল্প ইউনিট কলকাতায় অবস্থিত। আইটিসি লিমিটেড, ভাৰত সৰকাৰ টাঁকশাল, এক্সাইড ইণ্ডাষ্ট্ৰিজ, হিন্দুস্তান মোটৰস, ব্ৰিটানিয়া ইণ্ডাষ্ট্ৰিজ, বাটা ইণ্ডিয়া, বিড়লা কৰ্পোৰেশন, কোল ইণ্ডিয়া লিমিটেড, দামোদৰ ভ্যালি কৰ্পোৰেশন, ইউনাইটেড ব্যাংক অব ইণ্ডিয়া, ইউকো ব্যাংকএলাহাবাদ ব্যাংক ইত্যাদি বেশ কয়েকটি স্বনামধন্য সংস্থাৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় কলকাতায় অবস্থিত। সাম্প্ৰতিককালে, কেন্দ্ৰীয় সৰকাৰেৰ "পুবে তাকাও" ("লুক ইষ্ট") নীতিৰ মতো বিভিন্ন কৰ্মসূচি সিক্কিমেৰ নাথুলা গিৰিপথ খুলে দেওয়ায় চীনেৰ সঙ্গে সীমান্ত বাণিজ্যেৰ নতুন সম্ভাবনাৰ দিক খুলে দিয়েছে। তাছাড়া দক্ষিণ এছিয়াৰ অন্যান্য দেশগুলি ভাৰতীয় বাজাৰে প্ৰবেশে ইচ্ছুক হওয়ায় কলকাতাৰ অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতি এখন অনেকটাই সুবিধাজনক।[68][69]

প্ৰশাসন[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ নগৰ-প্ৰশাসক
মহানাগৰিক
নগৰপাল
ৰঞ্জিত কুমাৰ পচনন্দা[70]
কলকাতা পৌৰসংস্থাৰ ওয়াৰ্ড মানচিত্ৰ

কলকাতা পশ্চিমবঙ্গেৰ ৰাজধানী। পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা, ৰাজ্য সচিবালয় মহাকৰণমুখ্যমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়, কলকাতা হাইকোৰ্ট সহ একাধিক ৰাজ্য ও কেন্দ্ৰীয় সৰকাৰি সংস্থাৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় বা আঞ্চলিক কাৰ্যালয় কলকাতায় অবস্থিত।

কলকাতাৰ নগৰ প্ৰশাসন, আইনশৃঙ্খলা ও নাগৰিক পৰিষেবাগুলিৰ দায়িত্ব একাধিক সৰকাৰি সংস্থাৰ হাতে ন্যস্ত। এই সকল সংস্থাৰ এক্তিয়াৰভুক্ত এলাকা অনেক ক্ষেত্ৰেই পৰস্পৰেৰ সঙ্গে প্ৰাবৃত। কলকাতা এই জাতীয় অন্তত চাৰটি এক্তিয়াৰ এলাকাৰ অন্তৰ্গত। এগুলি হল:

১. কলকাতা জেলা,
২. কলকাতা পুলিশেৰ এক্তিয়াৰভুক্ত এলাকা,
৩. কলকাতা পৌৰসংস্থাৰ এক্তিয়াৰভুক্ত এলাকা,
৪. বৃহত্তৰ কলকাতা বা কেএমডিএ এলাকা।

পৌৰসংস্থা[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ বৰ্তমান মহানাগৰিক শোভন চট্টোপাধ্যায়

কলকাতাৰ স্থানীয় স্বায়ত্ত্বশাসন কৰ্তৃপক্ষ হল কলকাতা পৌৰসংস্থা। ১৯২৩ চনত আধুনিক স্বায়ত্বশাসনমূলক সংস্থা হিচাপে এই পৌৰসংস্থা গঠিত হয়।[71] ১৯৮০ চনত কলকাতা পৌৰসংস্থা আইন সংশোধনেৰ মাধ্যমে এই পৌৰসংস্থা তাৰ বৰ্তমান চেহাৰাটি লাভ কৰে।[72] বৰ্তমানে কলকাতাৰ সমগ্ৰ এলাকাটি ১৫টি বৰো[73] ও মোট ১৪১টি ওয়াৰ্ডে[74] বিভক্ত। ১৯৮০ চনতৰ পৌৰ আইনেৰ ভিত্তিতে কলকাতা পৌৰসংস্থায় প্ৰথম নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয় ১৯৮৫ চনত। এই নিৰ্বাচনে বামফ্ৰন্ট জয়লাভ কৰেছিল। এৰপৰ ১৯৯০ ও ১৯৯৫ চনতৰ নিৰ্বাচনেওবামফ্ৰন্টই ক্ষমতা দখল কৰে। ২০০০ চনতৰ নিৰ্বাচনে জয়লাভ কৰে তৃণমূল কংগ্ৰেস। ২০০৫ চনত পুনৰায় বামফ্ৰন্ট ক্ষমতায় আসে। ২০১০ চনত অনুষ্ঠিত সাম্প্ৰতিকতম নিৰ্বাচনে তৃণমূল কংগ্ৰেস পুনৰায় জয়লাভ কৰেছে।[75] কলকাতা পৌৰসংস্থায় বৰ্তমানে তিনটি কৰ্তৃপক্ষ ৰৈছে: পৌৰনিগম, মহানাগৰিক (মেয়ৰ) ও সপৰিষদ-মহানাগৰিক। পৌৰসংস্থাৰ ১৪১ জন পৌৰপিতা/পৌৰমাতা (কাউন্সিলৰ) শহৰেৰ এক এটা ওয়াৰ্ড পৰা নাগৰিকদেৰ ভোটে প্ৰত্যক্ষভাবে নিৰ্বাচিত হন।[72] নিৰ্বাচিত পৌৰপিতা/পৌৰমাতাগণ নিজেদেৰ মধ্য পৰা এজন কে মহানাগৰিক নিৰ্বাচিত কৰে। মহানাগৰিক, উপমহানাগৰিক ও ১০ জন পৌৰপিতা/পৌৰমাতাকে নিয়ে গঠিত হয় সপৰিষদ-মহানাগৰিক।[72] পৌৰসংস্থাৰ প্ৰধান কাজ হল জল সৰবৰাহ, শহৰেৰ ৰাস্তাঘাট ও প্ৰকাশ্য স্থানসমূহেৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ, ৰাস্তাৰ আলোকদান, বাড়িনিৰ্মাণ প্ৰবন্ধীকৰণ ও নিয়ন্ত্ৰণ, পয়ঃপ্ৰণালী ৰক্ষণাবেক্ষণ ও কঠিন বৰ্জ্য পদাৰ্থেৰ অপসাৰণ ইত্যাদি।[76]

জেলা প্ৰশাসন ও আইন-শৃঙ্খলা[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ অন্যান্য শাসনবিভাগীয় ও আৰক্ষা-সংক্ৰান্ত কৰ্তৃপক্ষগুলি হল: কলকাতা জেলাৰ সমাহৰ্তা (কালেকটৰ), কলকাতা পুলিশ, দক্ষিণ চব্বিশ পৰগনাৰ সমাহৰ্তা তথা জেলাশাসক আৰু দক্ষিণ চব্বিশ পৰগনাৰ পুলিশ সুপাৰ (এসপি)।[77] কলকাতায় শেৰিফ নামে এটা নামসৰ্বস্ব সাম্মানিক পদও ৰৈছে।

বিভিন্ন ধৰনেৰ মামলা নিষ্পত্তিৰ বাবে কলকাতায় একাধিক নিম্ন আদালত, দেওয়ানি মামলাৰ বাবে ছোটো আদালত ও ফৌজদাৰি মামলাৰ বাবে দায়ৰা আদালত অবস্থিত। নগৰপালেৰ (পুলিশ কমিশনাৰ) নেতৃত্বাধীন কলকাতা পুলিশ সৰাসৰি পশ্চিমবঙ্গ সৰকাৰেৰ স্বৰাষ্ট্ৰ বিভাগেৰ অন্তৰ্গত।

সংসদীয় ক্ষেত্ৰ[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতা শহৰেৰ অধিকাংশ অঞ্চল ভাৰতীয় সংসদেৰ কলকাতা উত্তৰকলকাতা দক্ষিণ লোকসভা কেন্দ্ৰদুটিৰ অন্তৰ্গত। দক্ষিণ-পূৰ্ব কলকাতাৰ কয়েকটি অঞ্চল যাদবপুৰ লোকসভা কেন্দ্ৰেৰ অন্তৰ্গত। কলকাতা উত্তৰ লোকসভা কেন্দ্ৰেৰ বৰ্তমান সাংসদ সুদীপ বন্দ্যোপাধ্যায়, কলকাতা দক্ষিণ লোকসভা কেন্দ্ৰেৰ সাংসদ সুব্ৰত বক্সী[78] আৰু যাদবপুৰ লোকসভা কেন্দ্ৰেৰ সাংসদ কবীৰ সুমন। তিনটি আসনই বৰ্তমানে সৰ্বভাৰতীয় তৃণমূল কংগ্ৰেসেৰ দখলে ৰৈছে। কলকাতা মোট ১৬টি বিধানসভা কেন্দ্ৰে বিভক্ত। এগুলি হল: চৌৰঙ্গী, এন্টালি, বেলেঘাটা, জোড়াসাঁকো, শ্যামপুকুৰ, মানিকতলা, কাশীপুৰ-বেলগাছিয়া (কলকাতা উত্তৰ লোকসভা কেন্দ্ৰ);[79] কসবা, বেহালা পূৰ্ব, বেহালা পশ্চিম, কলকাতা বন্দৰ, ভবানীপুৰ, ৰাসবিহাৰী, বালিগঞ্জ (কলকাতা দক্ষিণ লোকসভা কেন্দ্ৰ);[80] আৰু যাদবপুৰ ও টালিগঞ্জ (যাদবপুৰ লোকসভা কেন্দ্ৰ)।[79] সুব্ৰত বক্সী

জনপৰিসংখ্যান[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ এক পুতুলওয়ালি।

২০১১ চনতৰ হিসেব অনুযায়ী, কলকাতাৰ পৌৰ এলাকাৰ জনসংখ্যা ৪৪৮৬৬৭৯ আৰু কলকাতা মহানগৰীয় অঞ্চলেৰ মোট জনসংখ্যা ১,৪১,১২৫৩৬। লিঙ্গানুপাত প্ৰতি ১০০০ জন পুৰুষে ৯১৯ জন নাৰী।[82] এই হাৰ জাতীয় লিঙ্গানুপাত হাৰেৰ তুলনায় কম; তাৰ কাৰণ, অনেক উপাৰ্জনশীল পুৰুষ তাদেৰ পৰিবাৰেৰ মহিলা সদস্যদেৰ গ্ৰামে ৰেখে শহৰে কাজ কৰতে আসেন। কলকাতাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮৮.৩৩ শতাংশ[83]; যা জাতীয় সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৪.০৪ শতাংশেৰ তুলনায় বেছি।[84] নথিভুক্ত হিসেব অনুযায়ী কলকাতা পৌৰসংস্থা অধিভুক্ত এলাকাৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ ৪.১ শতাংশ; যা ভাৰতেৰ দশ লক্ষাধিক জনসংখ্যাবিশিষ্ট মহানগৰগুলিৰ মাজত সৰ্বনিম্ন।[85]

ভাষা[সম্পাদনা কৰক]

বাঙালিৰা কলকাতাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ জনগোষ্ঠী (৫৫ শতাংশ); মাৰোয়াড়িবিহাৰি সম্প্ৰদায় শহৰেৰ উল্লেখযোগ্য জাতিগত সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায় (২০ শতাংশ)।[86] ইয়াৰ বাদেওও কলকাতা প্ৰবাসী চীনা, তামিল, নেপালি, ওড়িয়া, তেলুগু, অসমীয়া, গুজৰাটি, অ্যাংলো-ইণ্ডিয়ান, আৰ্মেনিয়ান, তিব্বতি, মহাৰাষ্ট্ৰীয়, পাঞ্জাবি, পাৰসি প্ৰভৃতি জাতিগত সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়েৰ বাসভূমি। কলকাতাৰ প্ৰধান ভাষা হল বাংলাইংৰেজি; ইয়াৰ বাদেওও হিন্দী, উৰ্দু, ওড়িয়া ও ভোজপুৰি ভাষাও শহৰেৰ একাংশেৰ বাসিন্দাদেৰ দ্বাৰা কথিত হয়ে থাকে।

ধৰ্ম[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ ধৰ্মবিশ্বাস[87]
ধৰ্ম শতাংশ
হিন্দুধৰ্ম
  
৭৩%
ইসলাম
  
২৩%
খ্ৰিষ্টধৰ্ম
  
২%
জৈনধৰ্ম
  
১%

জনগণনা অনুসাৰে, কলকাতাৰ জনসংখ্যাৰ ৮০ শতাংশ হিন্দু, ১৮ শতাংশ মুসলিম, ১ শতাংশ খ্ৰিষ্টান আৰু ১ শতাংশ জৈন; অবশিষ্ট শিখ, বৌদ্ধ, ইহুদিজৰথুষ্ট্ৰীয় সম্প্ৰদায়েৰ জনসংখ্যা অত্যন্ত অল্প।[87] শহৰেৰ প্ৰায় দেড় লক্ষ মানুহ ২,০১১টি নথিভুক্ত আৰু ৩,৫০০টি অনথিভুক্ত (মূলত দখলদাৰ) বস্তিতে বাস কৰে।[88]

অপৰাধ ও আইনশৃঙ্খলা[সম্পাদনা কৰক]

২০০৪ চনত দেশেৰ ৩৫টি মহানগৰেৰ মাজত কলকাতায় সংঘটিত বিশেষ ও স্থানীয় আইনেৰ আওতাভুক্ত অপৰাধেৰ হাৰ ৬৭.৬ শতাংশ।[89] ২০০৪ চনত কলকাতা পুলিশ ১০,৭৫৭টি ভাৰতীয় দণ্ডবিধিৰ আওয়াভুক্ত মামলা নথিভুক্ত কৰে; যা সাৰা দেশে দশম স্থানেৰ অধিকাৰী।[90] ২০০৬ চনত জাতীয় স্তৰে যখন অপৰাধ হাৰ ছিল প্ৰতি এক লক্ষে ১৬৭.৭, তখন কলকাতায় এই হাৰ ছিল ৭১; যা ভাৰতীয় মহানগৰগুলিৰ মাজত ছিল সৰ্বনিম্ন হাৰ।[91] কলকাতাৰ সোনাগাছি অঞ্চল এছিয়াৰ বৃহত্তম নিষিদ্ধ পল্লিগুলিৰ অন্যতম; এখানে প্ৰায় ১০,০০০ যৌনকৰ্মী কাজ কৰে।[92]

সংস্কৃতি[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতা মহানগৰী তাৰ সাহিত্যিক, শৈল্পিক ও বৈপ্লবিক ঐতিহ্যগুলিৰ বাবে বিশ্ববিদিত। এই শহৰ কেবলমাত্ৰ ভাৰতেৰ পূৰ্বতন ৰাজধানীই ছিল না, বৰং আধুনিক ভাৰতেৰ শিল্প ও সাহিত্য চেতনাৰ জন্মস্থানও ছিল। শিল্প ও সাহিত্যেৰ প্ৰতি কলকাতাবাসীদেৰ বিশেষ আগ্ৰহ পৰিলক্ষিত হয়ে থাকে; নতুন প্ৰতিভাকে গ্ৰহণ কৰাৰ ঐতিহ্য কলকাতাকে তাই পৰিণত কৰেছে "প্ৰচণ্ড সৃজনীশক্তিধৰ এক শহৰে"।[93] এই সকল কাৰণে কলকাতাকে অনেক সময় "ভাৰতেৰ সাংস্কৃতিক ৰাজধানী" বলে উল্লেখ কৰা হয়।

কলকাতাৰ অন্যতম চাৰিত্ৰিক বৈশিষ্ট্য হল শহৰেৰ ছোটো ছোটো অঞ্চলকে কেন্দ্ৰ কৰে গড়ে ওঠা পাড়া সংস্কৃতি। সাধাৰণত প্ৰত্যেক পাড়ায় এটা কৰে ক্লাবঘৰ সহ নিজস্ব সংঘ বা ক্লাব থাকে। অনেক সময় ক্লাবগুলিৰ নিজস্ব খেলাৰ মাঠও থাকে। পাড়াৰ বাসিন্দাৰা অভ্যাসগতভাবে এখানে এই সব ক্লাবঘৰে আড্ডা দিতে আসেন; মাঝেমাজত এই সব আড্ডা হয়ে ওঠে মুক্তছন্দেৰ বৌদ্ধিক আলাপআলোচনা।[94] এই শহৰে ৰাজনৈতিক দেওয়াললিখনেৰও এক ঐতিহ্য লক্ষিত হয়; এই সব দেওয়াললিখনে কুৰুচিপূৰ্ণ কেচ্ছাকেলেংকাৰিৰ বৰ্ণনা পৰা শ্লেষাত্মক ৰঙ্গব্যঙ্গ, লিমেৰিক, কাৰ্টুন, ইস্তাহাৰ – সগ্ৰন্থ বিধৃত হয়।

সাহিত্য[সম্পাদনা কৰক]

ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ - এছিয়াৰ প্ৰথম[95] সাহিত্যে নোবেল বিজেতা[96] আৰু ভাৰতেৰ জাতীয় সংগীতেৰ ৰচয়িতা। বাংলা তথা ভাৰতীয় সাহিত্যেৰ এই দিকপালেৰ জন্ম ও মৃত্যু কলকাতায়।

ঊনবিংশ ও বিংশ শতাব্দীতে কলকাতাকেন্দ্ৰিক সাহিত্যিকদেৰ হাত ধৰে বাংলা সাহিত্যেৰ আধুনিকীকৰণ সম্পন্ন হয়। এঁদেৰ মাজত উল্লেখযোগ্য আছিল বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায় (১৮৩৮–১৮৯৪), মাইকেল মধুসূদন দত্ত (১৮২৪–১৮৭৩), ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ (১৮৬১–১৯৪১), কাজী নজৰুল ইসলাম (১৮৯৮–১৯৭৬) ও শৰৎচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায় (১৮৭৬–১৯৩৮) প্ৰমুখ। এই সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য বহন কৰে চলেন শহৰেৰ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মেৰ খ্যাতিমান সাহিত্যিকেৰা। এঁদেৰ মাজত উল্লেখনীয় হলেন জীৱনানন্দ দাশ (১৮৯৯–১৯৫৪), বিভূতিভূষণ বন্দ্যোপাধ্যায় (১৮৯৪–১৯৫০), তাৰাশঙ্কৰ বন্দ্যোপাধ্যায় (১৮৯৮–১৯৭১), মানিক বন্দ্যোপাধ্যায় (১৯০৮–১৯৫৬), বুদ্ধদেব বসু (১৯০৮-১৯৭৪), আশাপূৰ্ণা দেৱী (১৯০৯–১৯৯৫) প্ৰমুখ। বৰ্তমান প্ৰজন্মেৰ সাহিত্যিকদেৰ মাজত উল্লেখযোগ্য হলেন শীৰ্ষেন্দু মুখোপাধ্যায় (জন্ম ১৯৩৫), বুদ্ধদেব গুহ (জন্ম ১৯৩৬), মহাশ্বেতা দেৱী (জন্ম ১৯২৬), সমৰেশ মজুমদাৰ (জন্ম ১৯৪৪), সঞ্জীব চট্টোপাধ্যায় (জন্ম ১৯৩৬), সুনীল গঙ্গোপাধ্যায় (জন্ম ১৯৩৪) আৰু জয় গোস্বামী (জন্ম ১৯৫৪) প্ৰমুখ।

সংগীত[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ সায়েন্স সিটি অডিটোৰিয়ামে আয়োজিত এটা নৃত্যানুষ্ঠান।

কলকাতা শহৰেৰ সাংগীতিক ঐতিহ্য সুপ্ৰাচীন। অষ্টাদশ শতাব্দীৰ শেষাৰ্ধ পৰাই বাংলাৰ বিভিন্ন প্ৰান্ত এমনকি বহিৰ্বঙ্গ পৰাও বহু বিশিষ্ট সংগীতস্ৰষ্টা ও গায়ক কলকাতায় এসে বসতি স্থাপন কৰে। এৰ ফলে অষ্টাদশ-ঊনবিংশ শতাব্দীতে বাংলা গানে এটা বিশেষ কলকাতা-কেন্দ্ৰিক ধাৰাৰ সৃষ্টি হয়, যা অধুনা "পুৰাতনী" নামে পৰিচিত।[97] এই সময়কাৰ সৰ্বাপেক্ষা জনপ্ৰিয় আৰু উল্লেখযোগ্য সংগীতস্ৰষ্টা-গায়ক হলেন বাংলা টপ্পাসংগীতেৰ জনক ৰামনিধি গুপ্ত (নিধুবাবু); তেখেতৰ ৰচিত টপ্পাগান আজও জনপ্ৰিয়। নিধুবাবুই বাংলায় প্ৰথম দেশাত্মবোধক গান "নানান দেশে নানান ভাষা, বিনে স্বদেশীয় ভাষা মিটে কি আশা"-ৰ ৰচয়িতা।[98] সেযুগেৰ অন্যান্য বিশিষ্ট সংগীতস্ৰষ্টা-গায়কেৰা হলেন ৰাম বসু, হৰু ঠাকুৰ, গোপাল উড়ে, ৰূপচাঁদ পক্ষী, শ্ৰীধৰ কথক প্ৰমুখ।[97] ঊনবিংশ শতাব্দীৰ শেষভাগে বাংলা গানে জোড়াসাঁকো ঠাকুৰবাড়িব্ৰহ্মসংগীতেৰ অবদানও অনস্বীকাৰ্য।[97] কলকাতাৰ জনসমাজে কবিগান, তৰজা, আখড়াই-হাফ আখড়াই, টপ্পা প্ৰভৃতি গানেৰ বিশেষ জনপ্ৰিয়তা ছিল।[97]

জোড়াসাঁকো ঠাকুৰবাড়ি, বাংলা সাহিত্যে ও গানে এই বাড়িৰ সদস্যদেৰ অবদান বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য।

বিংশ শতাব্দীৰ প্ৰথমাৰ্ধে কলকাতায় ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, দ্বিজেন্দ্ৰলাল ৰায়, অতুলপ্ৰসাদ সেন, ৰজনীকান্ত সেনকাজী নজৰুল ইসলাম ৰচিত গানেৰ চৰ্চা আৰম্ভ হয়। ৰবীন্দ্ৰসংগীত চৰ্চা ও শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰে কলকাতা এক বিশিষ্ট স্থানেৰ অধিকাৰী। এই শহৰেৰ ৰবীন্দ্ৰভাৰতী বিশ্ববিদ্যালয় আৰু "গীতবিতান", "ৰবিতীৰ্থ", "দক্ষিণী" প্ৰভৃতি ৰবীন্দ্ৰসংগীত শিক্ষায়তন বিশেষ খ্যাতিসম্পন্ন। কলকাতা-কেন্দ্ৰিক উল্লেখযোগ্য ৰবীন্দ্ৰসংগীত শিল্পীৰা হলেন পঙ্কজকুমাৰ মল্লিক, কুন্দনলাল সায়গল, দেবব্ৰত বিশ্বাস, কণিকা বন্দ্যোপাধ্যায়, সুচিত্ৰা মিত্ৰ, সাগৰ সেন, চিন্ময় চট্টোপাধ্যায়, সুমিত্ৰা সেন প্ৰমুখ; আৰু একালেৰ বিশিষ্ট শিল্পীদেৰ মাজত প্ৰমিতা মল্লিক, স্বাগতালক্ষ্মী দাশগুপ্ত, শ্ৰাবণী সেন, ইন্দ্ৰাণী সেন, শ্ৰীকান্ত আচাৰ্যেৰ নাম বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য। নজৰুলগীতিৰ ক্ষেত্ৰে বিশেষ জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰেআছিল মানবেন্দ্ৰ মুখোপাধ্যায়, ধীৰেন বসু, অঞ্জলি মুখোপাধ্যায় প্ৰমুখ শিল্পীৰা। দ্বিজেন্দ্ৰগীতি-অতুলপ্ৰসাদী-ৰজনীকান্তেৰ গানে উল্লেখযোগ্য শিল্পীৰা হলেন কৃষ্ণা চট্টোপাধ্যায়, মঞ্জু গুপ্ত, শৰ্বাণী সেন, নূপুৰছন্দা ঘোষ প্ৰমুখ।বিংশ শতাব্দীৰ শেষ পৰ্বে কলকাতা-কেন্দ্ৰিক গীতিকাৰ-সুৰকাৰ ও গায়ক-গায়িকাৰা বাংলা আধুনিক গানে বিশেষ অবদান ৰেখেআছিল।[99] এই সময়কাৰ বিশিষ্ট গীতিকাৰ-সুৰকাৰেৰা হলেন সলিল চৌধুৰী, হিমাংশু দত্ত, গৌৰীপ্ৰসন্ন মজুমদাৰ, নচিকেতা ঘোষ, মোহিনী চৌধুৰী, পুলক বন্দ্যোপাধ্যায়, কমল দাশগুপ্ত প্ৰমুখ।[99] জনপ্ৰিয় কণ্ঠশিল্পীদেৰ মাজত উল্লেখযোগ্য কৃষ্ণচন্দ্ৰ দে, হেমন্ত মুখোপাধ্যায়, শচীন দেববৰ্মণ, সন্ধ্যা মুখোপাধ্যায়, শ্যামল মিত্ৰ, মান্না দে, কিশোৰকুমাৰ, মানবেন্দ্ৰ মুখোপাধ্যায় প্ৰমুখ।[99]

বাংলা ব্যাণ্ড চন্দ্ৰবিন্দুৰ অনুষ্ঠান।

১৯৯০-এৰ দশকেৰ প্ৰথম ভাগ পৰা বাংলা সঙ্গীতেৰ জগতে এক নতুন ধাৰাৰ সূচনা ঘটে। এই ধাৰাৰ বৈশিষ্ট্য লক্ষিত হয় বিভিন্ন বাংলা ব্যাণ্ডেৰ গানে। কোনো কোনো ব্যাণ্ড আবাৰ বাংলা লোকসঙ্গীতেৰ সঙ্গে জ্যাজ ও অন্যান্য পাশ্চাত্য সঙ্গীতেৰ ফিউশনও ঘটায়। তবে এই ধাৰায় বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য কবীৰ সুমন, নচিকেতা, অঞ্জন দত্ত আৰু বাংলা ব্যাণ্ড চন্দ্ৰবিন্দু ও ক্যাকটাসেৰ "জীৱনমুখী গান"। ইয়াৰ বাদেও কলকাতায় হিন্দুস্তানি শাস্ত্ৰীয় সংগীত ও বাউল-ভাটিয়ালি ইত্যাদি বাংলা লোকসংগীতও বিশেষ জনপ্ৰিয়। কলকাতাৰ দুটি প্ৰধান সংগীত-উৎসব হল বাংলা নববৰ্ষ উপলক্ষ্যে আয়োজিত "বাংলা সংগীত মেলা" ও ডোভাৰ লেন সংগীত সম্মেলন

নাটক[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ যাত্ৰাপালা, নাটক ও গ্ৰুপ থিয়েটাৰেৰ ঐতিহ্য সুবিদিত। ঊনবিংশ শতাব্দীৰ শেষভাগে ও বিংশ শতাব্দীৰ প্ৰথম ভাগে মাইকেল মধুসূদন দত্ত (১৮২৪–১৮৭৩), দীনবন্ধু মিত্ৰ (১৮৩০–১৮৭৩), গিৰিশচন্দ্ৰ ঘোষ (১৮৪৪–১৯১২), দ্বিজেন্দ্ৰলাল ৰায় (১৮৬৩–১৯১৩), ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ (১৮৬১–১৯৪১), ক্ষীৰোদপ্ৰসাদ বিদ্যাবিনোদ (১৮৬৩–১৯২৭) প্ৰমুখ কলকাতাকেন্দ্ৰিক নট ও নাট্যকাৰগণেৰ হাত ধৰে বাংলা নাট্যসাহিত্যে আধুনিকতাৰ সূত্ৰপাত হয়েছিল। বিংশ শতাব্দীৰ মধ্যভাগ পৰা দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধোত্তৰ পশ্চিমবঙ্গেৰ বাংলা নাটকে যা বাস্তবমুখী গণনাট্য ও নবনাট্য ধাৰাৰ সূচনা হয় তাৰ পুৰোধা ব্যক্তিত্বৰা আছিল তুলসী লাহিড়ী (১৮৯৭–১৯৫৯), বিজন ভট্টাচাৰ্য (১৯১৫–১৯৭৮), উৎপল দত্ত (১৯২৯–১৯৯৩), শম্ভু মিত্ৰ (১৯১৫–১৯৯৭), তৃপ্তি মিত্ৰ (১৯২৪–১৯৮৯) প্ৰমুখ নাট্যব্যক্তিত্বেৰা। বাংলা নাটকেৰ এই ঐতিহ্য বৰ্তমানে বহন কৰছেন সৌমিত্ৰ চট্টোপাধ্যায় (জন্ম ১৯৩৫), মনোজ মিত্ৰ (জন্ম ১৯৩৮), শাঁওলি মিত্ৰ, ব্ৰাত্য বসু প্ৰমুখেৰা। নাট্য গবেষণাৰ উন্নতিকল্পে পশ্চিমবঙ্গ সৰকাৰ কলকাতায় পশ্চিমবঙ্গ নাট্য আকাদেমি স্থাপন কৰেছে।

চলচ্চিত্ৰ[সম্পাদনা কৰক]

সত্যজিৎ ৰায় (১৯২১-১৯৯২), ভাৰতীয় তথা বাংলা চলচ্চিত্ৰেৰ এই দিকপাল ব্যক্তিত্বেৰ কৰ্মস্থল ছিল কলকাতা। তেখেতৰ বহু চলচ্চিত্ৰে প্ৰতিবিম্বিত হৈছে এই শহৰেৰ জীৱনযাত্ৰাৰ ছবি।

বাংলা চলচ্চিত্ৰমূলধাৰাৰ হিন্দী চলচ্চিত্ৰ কলকাতায় সমান জনপ্ৰিয়। শহৰেৰ ফিল্ম ষ্টুডিও টালিগঞ্জে অবস্থিত; এই কাৰণে বাংলা চলচ্চিত্ৰ শিল্পকে "টলিউড" নামেও অভিহিত কৰা হয়ে থাকে। একাধিক কিংবদন্তি চলচ্চিত্ৰ পৰিচালকেৰ কৰ্মজীৱন গড়ে উঠেছে এই শহৰকে কেন্দ্ৰ কৰেই। এঁদেৰ মাজত উল্লেখযোগ্য সত্যজিৎ ৰায় (১৯২১–১৯৯২), মৃণাল সেন (জন্ম ১৯২৩), তপন সিংহ (১৯২৪-২০০৯), ঋত্বিক ঘটক (১৯২৫–১৯৭৬) আৰু আধুনিক চিত্ৰ পৰিচালক বুদ্ধদেব দাশগুপ্ত (জন্ম ১৯৪৪), অপৰ্ণা সেন (জন্ম ১৯৪৫) , গৌতম ঘোষ (জন্ম ১৯৫০) ও ঋতুপৰ্ণ ঘোষ (জন্ম ১৯৬২)। কলকাতাৰ বিশিষ্ট চলচ্চিত্ৰ অভিনেতা-অভিনেত্ৰীদেৰ মাজত উল্লেখযোগ্য উত্তম কুমাৰ (১৯২৬–১৯৮০), সৌমিত্ৰ চট্টোপাধ্যায় (জন্ম ১৯৩৫), সুচিত্ৰা সেন (জন্ম ১৯২৯), ভানু বন্দ্যোপাধ্যায় (১৯২০–১৯৮৩), অপৰ্ণা সেন (জন্ম ১৯৪৫) , প্ৰসেনজিৎ চট্টোপাধ্যায় (জন্ম ১৯৬২) প্ৰমুখ।

স্থাপত্য[সম্পাদনা কৰক]

সায়েন্স সিটি, আধুনিক স্থাপত্যেৰ এটা নিদৰ্শন।

কলকাতাৰ অনেক ভবন ও স্থাপনা গথিক, ব্যাৰোক, ৰোমান, প্ৰাচ্য, ও মুঘল স্থাপত্য সহ অন্যান্য ইন্দো-ইসলামীয় শৈলীৰ মোটিফ দ্বাৰা সজ্জিত। ঔপনিবেছিক যুগেৰ অনেক উল্লেখযোগ্য ভবনই সুসংৰক্ষিত আৰু "ঐতিহ্যবাহী ভবন" হিচাপে ঘোষিত হৈছে। আবাৰ অনেক ভবনই আজ কালেৰ গহ্বৰে বিলীয়মান।

গোৰ্খা যুদ্ধেৰ (১৮১৪-১৬) স্মৃতিতে নিৰ্মিত অক্টাৰলোনি মনুমেন্ট (১৮৪৮) মিশৰীয়, সিৰীয় ও তুৰ্কি স্থাপত্যৰীতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা যায়।[100] ১৯৬৯ চনত এই স্মৃতিস্তম্ভটি স্বাধীনতা আন্দোলনেৰ শহীদদেৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত হয়। তাই এখন এটি "শহীদ মিনাৰ" নামে পৰিচিত।[101] পশ্চিমবঙ্গেৰ ৰাজ্য সচিবালয় মহাকৰণ গ্ৰিকো-ৰোমান স্থাপত্যেৰ এটা নিদৰ্শন।[18] কলকাতায় অবস্থিত পশ্চিমবঙ্গেৰ ৰাজভবন ইংল্যাণ্ডেৰ ডাৰ্বিশায়াৰেৰ কেডলষ্টন হলেৰ আদলে নিৰ্মিত।[102] কলকাতা হাইকোৰ্টেৰ মূল ভবনটি বেলজিয়ামেৰ ইপ্ৰেসেৰ ক্লথ হলেৰ আদলে নিৰ্মিত।[103]

১৮১৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত ভাৰতীয় সংগ্ৰহালয় এছিয়াৰ প্ৰাচীনতম জাদুঘৰ; ভাৰতেৰ প্ৰাকৃতিক ইতিহাস ও ভাৰতীয় শিল্পেৰ এক বিৰাট সংগ্ৰহ এই জাদুঘৰে সংৰক্ষিত আছে।[104] কলকাতাৰ অন্যতম দৰ্শনীয় স্থান ভিক্টোৰিয়া মেমোৰিয়াল হলে শহৰেৰ ইতিহাস-সংক্ৰান্ত এটা জাদুঘৰ ৰৈছে। কলকাতায় অবস্থিত ভাৰতেৰ জাতীয় গ্ৰন্থাগাৰ দেশেৰ অগ্ৰণী পাবলিক লাইব্ৰেৰি। অ্যাকাডেমি অফ ফাইন আৰ্টস ও অন্যান্য শিল্প প্ৰদৰ্শশালায় নিয়মিত শিল্প প্ৰদৰ্শনী আয়োজিত হয়ে থাকে।

শিল্পকলা[সম্পাদনা কৰক]

কালীঘাটেৰ পট কলকাতাৰ নিজস্ব এক চিত্ৰশৈলী।

কলকাতাৰ কালীঘাটেৰ পট চিত্ৰকলা ভাৰতীয় শিল্পেৰ এটা স্বতন্ত্ৰ ঘৰানা। কালীঘাট মন্দিৰেৰ কাষত উনিশ শতকে এই চিত্ৰশিল্প বিকাশ লাভ কৰেছিল। সেই সময় তীৰ্থযাত্ৰীৰা স্মাৰক হিচাপে এই ছবিগুলি কিনে নিয়ে যেত। হিন্দু দেবদেৱী, পৌৰাণিক ঘটনাবলি ও সমসাময়িক নানা ঘটনাকে এক বিশেষ ধৰনেৰ ছবিৰ মাধ্যমে ফুটিয়ে তোলাই ছিল এই ঘৰানাৰ বৈশিষ্ট্য।

বিশ শতকেৰ গোড়াৰ দিকে কলকাতা শহৰকে কেন্দ্ৰ কৰে "বেঙ্গল স্কুল অফ আৰ্ট" চিত্ৰশিল্পেৰ বিশেষ এক ঘৰানাৰ জন্ম হয়। এই শিল্পকলাৰ পুৰোধাপুৰুষ আছিল অবনীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ। তেওঁ ক্যালকাটা স্কুল অফ আৰ্টেৰ প্ৰভাৱে মুঘল চিত্ৰকলা ও পাশ্চাত্য শিল্পীৰীতিৰ মিশ্ৰণ ঘটিয়ে বাংলা চিত্ৰকলাৰ এই নিজস্ব ঘৰানাটিৰ জন্ম দেন।[105][106] পৰৱৰ্তীকালে গণেশ পাইন, বিকাশ ভট্টাচাৰ্য প্ৰমুখ শিল্পীৰা এই ঘৰানাৰ দ্বাৰা বিশেষভাবে প্ৰভাৱিত হন।

উৎসব[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ প্ৰধান ধৰ্মীয় উৎসব দুৰ্গাপূজা

কলকাতাৰ উৎসবগুলি প্ৰকৃতিগতভাবে দুই প্ৰকাৰ। যথা: ধৰ্মীয় উৎসব ও ধৰ্মনিৰপেক্ষ উৎসব। কলকাতাৰ জনসংখ্যাৰ শতকৰা ৮০ ভাগ হিন্দু ধৰ্মাবলম্বী হওয়ায় হিন্দু উৎসবগুলি এই শহৰে সৰ্বাধিক উৎসাহ-উদ্দীপনাৰ মধ্য দিয়ে পালিত হয়ে থাকে। দুৰ্গাপূজা কলকাতাৰ বৃহত্তম ধৰ্মীয় উৎসব।[107] প্ৰতিবছৰ বাংলা পঞ্জিকা অনুসাৰে আশ্বিন-কাৰ্তিক মাসে এই পূজা অনুষ্ঠিত হয়। কলকাতাৰ দুৰ্গাপূজা শহৰেৰ অন্যতম পৰ্যটন আকৰ্ষণও বটে। হিন্দুদেৰ অন্যান্য উৎসবগুলিৰ মাজত লক্ষ্মীপূজা, কালীপূজা, জগদ্ধাত্ৰী পূজা, পৌষ সংক্ৰান্তি, সৰস্বতী পূজা, শিবৰাত্ৰি, দোলযাত্ৰা, পয়লা বৈশাখ, ৰথযাত্ৰা, জন্মাষ্টমী ও বিশ্বকৰ্মা পূজা;আৰু অবাঙালি হিন্দুদেৰ উৎসবগুলিৰ মাজত দীপাবলি, ধনতেৰস ও ছটপূজা সাড়ম্বৰে অনুষ্ঠিত হয়। ইসলামি উৎসবগুলিৰ মাজত ঈদুল ফিতৰ, ঈদুজ্জোহা, মহৰম, শবেবৰাত ইত্যাদি; খ্ৰিষ্টান উৎসবগুলিৰ মাজত বড়দিনগুড ফ্ৰাইডে; বৌদ্ধ উৎসব বুদ্ধ পূৰ্ণিমা; জৈন উৎসব মহাবীৰ জয়ন্তী আৰু শিখ উৎসব গুৰু নানক জয়ন্তীও মহাসমাৰোহে পালিত হয়।

কলকাতায় ৰবীন্দ্ৰজয়ন্তী অনুষ্ঠান।

কলকাতাৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ উৎসবগুলিৰ মাজত সৰ্বপ্ৰধান হল আন্তৰ্জাতিক কলকাতা পুস্তকমেলা ও ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰেৰ জন্মজয়ন্তী পঁচিশে বৈশাখ। ইয়াৰ বাদেও কলকাতা চলচ্চিত্ৰ উৎসব, নান্দীকাৰেৰ জাতীয় নাট্যমেলা, বিভিন্ন আঞ্চলিক ও ছোটো গ্ৰন্থমেলা ইত্যাদিও উৎসাহ উদ্দীপনাৰ মধ্য দিয়ে পালিত হয়। কলকাতাৰ চায়নাটাউনে প্ৰবাসী চীনাদেৰ চৈনিক নববৰ্ষ উৎসবও কলকাতাৰ অন্যতম দ্ৰষ্টব্য উৎসব। প্ৰতি বছৰ জুন মাসে কলকাতায় সমকামীদেৰ গৌৰব পদযাত্ৰা অনুষ্ঠিত হয়; কলকাতাৰ এই পদযাত্ৰা ভাৰতেৰ প্ৰথম গৌৰব পদযাত্ৰা।[108]

খাদ্যাভ্যাস[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ খাদ্যতালিকাৰ প্ৰধান উপাদান ভাত ও মাছেৰ ঝোল,[109] আৰু ৰসগোল্লা, সন্দেশ ও মিষ্টি দই প্ৰভৃতি মিষ্টান্ন। ইলিশ, চিংড়িৰুই সহ অন্যান্য মাছেৰ নানা ব্যঞ্জনও কলকাতায় বেশ প্ৰচলিত। বেগুনি, কাটি ৰোল, ফুচকা প্ৰভৃতি পথখাদ্য আৰু পূৰ্ব কলকাতাৰ চায়নাটাউনেৰ ভাৰতীয় চীনা খাদ্যও যথেষ্ট জনপ্ৰিয়।[110][111]

পোষাক-পৰিচ্ছদ[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ পুৰুষদেৰ মাজত পাশ্চাত্য পোষাক পৰাৰ চল থাকলেও মহিলাদেৰ মাজত সাধাৰণত ঐতিহ্যবাহী পোষাক পৰাৰ প্ৰবণতা লক্ষ্য কৰা যায়। পুৰুষেৰা শাৰ্ট, টি-শাৰ্ট, ট্ৰাউজাৰ্স, জিনস প্ৰভৃতি পৰতে অভ্যস্থ। তবে উৎসবে অনুষ্ঠানে ধুতি-পাঞ্জাবি অথবা পাজামা-পাঞ্জাবি পৰাৰ চলই বেছি। অন্যদিকে মহিলাৰা শাড়ি অথবা সালোয়াৰ-কামিজ পৰেন। ধৰ্মপ্ৰাণ মুসলিম মহিলাদেৰ বোৰকা পৰতেও দেখা যায়। অবশ্য তৰুণীদেৰ মাজত পাশ্চাত্য পোষাকও সমান জনপ্ৰিয়।

শিক্ষাব্যবস্থা[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ স্কুলছাত্ৰ
শহৰেৰ প্ৰথম বিশ্ববিদ্যালয় কলকাতা বিশ্ববিদ্যালয় (ছবিতে দেখা যাচ্ছে কলেজ ষ্ট্ৰিট শিক্ষাপ্ৰাঙ্গনেৰ আশুতোষ ভবন ও শতবাৰ্ষিকী ভবন)।
আইআইএম, কলকাতা দেশেৰ এটা স্বনামধন্য বিজনেস স্কুল
পশ্চিমবঙ্গ জাতীয় আইনবিজ্ঞান বিশ্ববিদ্যালয়

কলকাতাৰ বিদ্যায়তনগুলি প্ৰধানত ৰাজ্য বা কেন্দ্ৰীয় সৰকাৰ পৰিচালিত অথবা বেসৰকাৰি সংস্থাগুলিৰ মালিকানাধীন। বেসৰকাৰি বিদ্যালয়গুলিৰ মাজত অনেক ধৰ্মীয় সংগঠন পৰিচালিত বিদ্যালয়ও ৰৈছে। বাংলাইংৰেজি ভাষা শিক্ষাৰ প্ৰধান মাধ্যম হলেও হিন্দীউৰ্দুও শিক্ষাৰ মাধ্যম হিচাপে ব্যবহৃত হয়। মাধ্যমিক বিদ্যালয়গুলি পশ্চিমবঙ্গ মধ্যশিক্ষা পৰ্ষদ, ইণ্ডিয়ান সাৰ্টিফিকেট অফ সেকেণ্ডাৰি এডুকেশন (আইসিএসই), কেন্দ্ৰীয় মাধ্যমিক শিক্ষা বোৰ্ড (সিবিএসই), জাতীয় মুক্ত বিদ্যালয় সংস্থা অথবা ব্ৰিটিছ ক্যাৰিকুলামেৰ এ-লেভেল দ্বাৰা অনুমোদিত। ১০+২+৩ পৰিকল্পনাৰ অধীনে মাধ্যমিক বা সমতুল পৰীক্ষায় উত্তীৰ্ণ হওয়াৰ পৰ ছাত্ৰছাত্ৰীদেৰ "জুনিয়ৰ কলেজ" (যা প্ৰাক-বিশ্ববিদ্যালয় নামেও পৰিচিত) অথবা উচ্চমাধ্যমিক শিক্ষাৰ সুবিধাযুক্ত পশ্চিমবঙ্গ উচ্চমাধ্যমিক শিক্ষা সংসদ, সিবিএসই বা আইসিএসই অনুমোদিত বিদ্যালয়ে ভৰ্তি হতে হয়। উচ্চমাধ্যমিক স্তৰে ছাত্ৰছাত্ৰী কলা, বিজ্ঞান অথবা বাণিজ্য – এই তিন ধাৰাৰ মাজত পৰা এটাকে বেছে নিতে হয়; যদিও অন্যান্য বৃত্তিমূলক ধাৰাৰও ব্যবস্থা ৰৈছে। প্ৰয়োজনীয় পাঠক্ৰম সমাপ্ত কৰাৰ পৰ ছাত্ৰৰা সাধাৰণ বা পেশাগত ডিগ্ৰি শিক্ষাক্ৰমে ভৰ্তি হতে পাৰে।

কলকাতাৰ স্বনামধন্য বিদ্যালয়গুলিৰ মাজত উল্লেখযোগ্য হেয়াৰ স্কুল, সেন্ট জেভিয়াৰ্স স্কুল, লোৰেটো স্কুল, সেন্ট জেমস স্কুল, কেন্দ্ৰীয় বিদ্যালয়, সাউথ সাবাৰ্বান স্কুল, বিধাননগৰ সৰকাৰি উচ্চ বিদ্যালয়, লা মাৰ্টিনিয়াৰ ক্যালকাটা, ক্যালকাটা বয়েজ স্কুল, সাউথ পয়েন্ট হাই স্কুল, হিন্দু স্কুল, ডন বসকো স্কুল, নব নালন্দা হাই স্কুল, সেন্ট টমাস স্কুল ইত্যাদি।

কলকাতায় মোট দশটি বিশ্ববিদ্যালয় ৰৈছে। এগুলি হল: কলকাতা বিশ্ববিদ্যালয়, যাদবপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়, ৰবীন্দ্ৰভাৰতী বিশ্ববিদ্যালয়, পশ্চিমবঙ্গ জাতীয় আইনবিজ্ঞান বিশ্ববিদ্যালয়, নেতাজি সুভাষ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়, পশ্চিমবঙ্গ স্বাস্থ্যবিজ্ঞান বিশ্ববিদ্যালয়, পশ্চিমবঙ্গ প্ৰাণী ও মৎস্যবিজ্ঞান বিশ্ববিদ্যালয়, পশ্চিমবঙ্গ প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয়, আলিয়া বিশ্ববিদ্যালয়প্ৰেসিডেন্সি বিশ্ববিদ্যালয়। ইয়াৰ বাদেও হাওড়াৰ বেঙ্গল ইঞ্জিনিয়াৰিং অ্যাণ্ড সায়েন্স ইউনিভাৰ্সিটিৰামকৃষ্ণ মিশন বিবেকানন্দ বিশ্ববিদ্যালয় আৰু বাৰাসতেৰ পশ্চিমবঙ্গ ৰাষ্ট্ৰীয় বিশ্ববিদ্যালয় কলকাতাৰ নিকটস্থ তিনটি বিশ্ববিদ্যালয়। বিধাননগৰে ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়েৰ এটা আঞ্চলিক শাখাও ৰৈছে। কলকাতাৰ কলেজগুলি মূলত এই বিশ্ববিদ্যালয়গুলি দ্বাৰা অনুমোদিত; অবশ্য বহিঃস্থ কোনো বিশ্ববিদ্যালয় অনুমোদিত কলেজও কলকাতায় আছে। ১৮৫৭ চনত প্ৰতিষ্ঠিত কলকাতা বিশ্ববিদ্যালয়েৰ অধিভুক্ত কলেজেৰ সংখ্যাই দুই শতাধিক।[112] বেঙ্গল ইঞ্জিনিয়াৰিং অ্যাণ্ড সায়েন্স ইউনিভাৰ্সিটি ও যাদবপুৰ বিশ্ববিদ্যালয় কলকাতাৰ উল্লেখযোগ্য ইঞ্জিনিয়াৰিং বিশ্ববিদ্যালয়। অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ উচ্চশিক্ষাপ্ৰতিষ্ঠান হল সেন্ট জেভিয়াৰ্স কলেজ, বেথুন কলেজ (ভাৰতেৰ প্ৰথম মহিলা কলেজ) ও স্কটিশ চাৰ্চ কলেজ। কলকাতায় অবস্থিত এছিয়াটিক সোসাইটি, বসু বিজ্ঞান মন্দিৰ, ইণ্ডিয়ান ষ্ট্যাটিষ্টিক্যাল ইনষ্টিটিউট, ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অফ ম্যানেজমেন্ট, ইণ্ডিয়ান অ্যাসোসিয়েশন ফৰ দ্য কালটিভেশন অফ সায়েন্স, ভ্যাৰিয়েবল এনাৰ্জি সাইক্লোট্ৰন সেন্টাৰ, সাহা ইনষ্টিটিউট অফ নিউক্লিয়াৰ ফিজিক্স, সেন্টাৰ ফৰ ষ্টাডিজ ইন সোশ্যাল সায়েন্সেস, মেৰিন ইঞ্জিনিয়াৰিং অ্যাণ্ড ৰিসাৰ্চ ইনষ্টিটিউট, ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অফ সায়েন্স এডুকেশন অ্যাণ্ড ৰিসাৰ্চ, সত্যেন্দ্ৰনাথ বসু ন্যাশানাল সেন্টাৰ ফৰ বেসিক সায়েন্সেস, ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অফ সোশ্যাল ওয়েলফেয়াৰ অ্যাণ্ড বিজনেস ম্যানেজমেন্ট, ন্যাশানাল ইনষ্টিটিউট অফ ফ্যাশন টেকনোলজি, ইনষ্টিটিউট অফ কষ্ট অ্যাণ্ড ওয়াৰ্কস অ্যাকাউন্টেন্টস অফ ইণ্ডিয়া, আৰু ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অফ কেমিক্যাল বায়োলজি জাতীয় গুৰুত্বসম্পন্ন উচ্চশিক্ষা ও গবেষণা প্ৰতিষ্ঠান।

কলকাতায় এমবিবিএস/এমডি স্তৰেৰ পাঁচটি আৰু এমডি ও উচ্চতৰ স্তৰেৰ নয়টি মেডিক্যাল শিক্ষাপ্ৰতিষ্ঠান ৰৈছে। এমবিবিএস/এমডি স্তৰেৰ প্ৰতিষ্ঠানগুলি হল কলকাতা মেডিক্যাল কলেজ, কলকাতা ন্যাশানাল মেডিক্যাল কলেজ, ইনষ্টিটিউট অফ পোষ্ট গ্ৰাজুয়েট মেডিক্যাল এডুকেশন অ্যাণ্ড ৰিসাৰ্চ (এসএসকেএম হাসপাতাল), নীলৰতন সৰকাৰ মেডিক্যাল কলেজ ও হাসপাতাল ও আৰ. জি. কৰ মেডিকেল কলেজ ও হাসপাতাল। এমডি বা উচ্চতৰ স্তৰেৰ প্ৰতিষ্ঠানগুলি হল বাঙ্গুৰ ইনষ্টিটিউট অফ নিউৰোলজি, স্কুল অফ ট্ৰপিক্যাল মেডিসিন, ৰিজিওনাল ইনষ্টিটিউট অফ অফথ্যালামোলজি, চিত্তৰঞ্জন সেবাসদন ও শিশুসদন, অল ইণ্ডিয়া ইনষ্টিটিউট অফ হাইজিন অ্যাণ্ড পাবলিক হেলথ, বিবেকানন্দ ইনষ্টিটিউট অফ মেডিক্যাল সায়েন্সেস, ড. বিধানচন্দ্ৰ ৰায় স্মৃতি শিশু হাসপাতাল ও কম্যাণ্ড হাসপাতাল। হোমিওপ্যাথি শিক্ষাপ্ৰতিষ্ঠানগুলিৰ মাজত ন্যাশানাল ইনষ্টিটিউট অফ হোমিওপ্যাথি, ক্যালকাটা হোমিওপ্যাথি মেডিক্যাল কলেজ অ্যাণ্ড হাসপাতাল, মেট্ৰোপলিটান হোমিওপ্যাথি মেডিক্যাল কলেজ অ্যাণ্ড হাসপাতাল ইত্যাদি উল্লেখযোগ্য। এই শিক্ষাপ্ৰতিষ্ঠানগুলি পশ্চিমবঙ্গ স্বাস্থ্যবিজ্ঞান বিশ্ববিদ্যালয়েৰ অধীনস্থ। কলকাতা মেডিক্যাল কলেজ এছিয়াৰ প্ৰথম আধুনিক চিকিৎসাবিজ্ঞান শিক্ষাপ্ৰতিষ্ঠান।[113]

গণমাধ্যম[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতা দূৰদৰ্শন কেন্দ্ৰ ও টাওয়াৰ
  • বেতাৰ ও টেলিভিশন: আকাশবাণী কলকাতা এই শহৰেৰ সৰকাৰি বেতাৰ সম্প্ৰচাৰ সংস্থা। ইয়াৰ বাদেও এই শহৰে মোট চোদ্দোটি এফএম ৰেডিও ষ্টেশন ৰৈছে। এৰ মাজত আকাশবাণীৰ দুটি ও বেসৰকাৰি এফএম ষ্টেশন বাৰোটি। আকাশবাণীৰ এফএম ষ্টেশন দুটি হল এআইআৰ এফএম গোল্ড ও এআইআৰ এফএম ৰেইনবো। বেসৰকাৰি এফএম ষ্টেশনগুলি হল ৰেডিও এসআৰএফটিআই, ৰেডিও জেইউ, ফ্ৰেইণ্ডস এফএম, বিগ এফএম,[115] ৰেড এফএম, ৰেডিও ওয়ান, ৰেডিও মিৰ্চি, ফিভাৰ, মিঁয়াও এফএম, জ্ঞানবাণী, আমাৰ এফএম ও পোৱাৰ এফএম[116]। সৰকাৰি টেলিভিশন সম্প্ৰচাৰ সংস্থা দূৰদৰ্শনেৰ দুটি ফ্ৰি টেৰেষ্ট্ৰিয়াল চ্যানেল ৰৈছে। ইয়াৰ বাদেও চাৰটি এমএসও কেবল টেলিভিশনেৰ মাধ্যমে বাংলা, হিন্দী, ইংৰেজি ও অন্যান্য আঞ্চলিক চ্যানেল সম্প্ৰচাৰ কৰে থাকে। বাংলায় চব্বিশ ঘণ্টাৰ সংবাদ চ্যানেলগুলিৰ অন্যতম ষ্টাৰ আনন্দ, তাৰা নিউজ, কলকাতা টিভি, ২৪ ঘণ্টা ও এনইবাংলা।

পৰিবহণ[সম্পাদনা কৰক]

বিদ্যাসাগৰ সেতু (দ্বিতীয় হুগলি সেতু) কলকাতা ও হাওড়া শহৰকে যুক্ত কৰেছে

কলকাতায় গণ-পৰিবহণ পৰিষেবা দেয় কলকাতা শহৰতলি ৰেল, কলকাতা মেট্ৰো, ট্ৰাম ও বাস। শহৰতলি ৰেল কলকাতা ও তাৰ পাৰ্শ্ববৰ্তী জেলাগুলিৰ শহৰগুলিকে পৰস্পৰেৰ সঙ্গে যুক্ত কৰেছে। হুগলি নদীৰ উপৰ অবস্থিত ৰবীন্দ্ৰ সেতু (হাওড়া সেতু) ও বিদ্যাসাগৰ সেতু (দ্বিতীয় হুগলি সেতু) কলকাতাৰ সঙ্গে হাওড়া শহৰেৰ যোগাযোগ ৰক্ষা কৰছে।

কলকাতা মেট্ৰো[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতা মেট্ৰোৰ প্ৰান্তিক ষ্টেশন কবি সুভাষ (নিউ গড়িয়া)।

ভাৰতীয় ৰেলেৰ নিয়ন্ত্ৰণাধীন কলকাতা মেট্ৰো দেশেৰ প্ৰথম মেট্ৰোৰেল পৰিষেবা।[117] হুগলি নদীৰ সমান্তৰালে ২২.৩ কিলোমিটাৰ ভূগৰ্ভস্থ পথে শহৰেৰ উত্তৰ-দক্ষিণ বৰাবৰ এই ৰেলপথ প্ৰসাৰিত। বৰ্তমানে বিধাননগৰেৰ সেক্টৰ ফাইভ অঞ্চল পৰা হাওড়াৰ ৰামৰাজাতলা পৰ্যন্ত এটা দ্বিতীয় মেট্ৰো ৰেলপথেৰ কাজও আৰম্ভ হৈছে। পূৰ্ব-পশ্চিম মেট্ৰো (ইষ্ট-ওয়েষ্ট মেট্ৰো) নামে এই মেট্ৰো ৰেলপথটি হুগলি নদীৰ তলদেশে এটা প্ৰস্তাবিত সুড়ঙ্গেৰ মাধ্যমে কলকাতা ও হাওড়া শহৰদুটিকে সংযুক্ত কৰবে। মেট্ৰো ৰেলপথেৰ ব্যাপক সম্প্ৰসাৰণেৰ সঙ্গে সঙ্গেই কলকাতায় মনোৰেললাইট ৰেল স্থাপনেৰ কাজও আৰম্ভ হৈছে। ২০১০ চনত ভাৰতীয় ৰেল মন্ত্ৰক কলকাতা মেট্ৰো প্ৰণালী সম্প্ৰসাৰণেৰ বাবে কয়েকটি নতুন লাইন নিৰ্মান ঘোষণা কৰে , যেগুলি বৰ্তমানে নিৰ্মানাধীন। প্ৰকল্পগুলি হলো যথাক্ৰমে জোকা পৰা বিবাদী বাগ , নোয়াপাড়া পৰা বাৰাসাত , কবি সুভাষ(নিউ গড়িয়া) পৰা নেতাজি সুভাষচন্দ্ৰ বসু আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ আৰু বৰাহনগৰ - দক্ষিণেশ্বৰ - ব্যাৰাকপুৰ। ইয়াৰ বাদেওও বৰ্তমানে উত্তৰ - দক্ষিণ লাইন এ আধুনিকীকৰণ প্ৰকল্প চলছে । যাত্ৰীস্বাচ্ছন্দ্য ও নিৰাপত্তাৰ কথা ভেবে বাতানুকুল ৰেক প্ৰচলন , স্বয়ংক্ৰিয় সিগনালিং ব্যবস্থা , স্বচালিত সিঁড়ি , আধুনিক টোকেন ও ফ্লিপগেট পদ্ধতিতে ভাড়া সংগ্ৰহ ইত্যাদি কৰ্মসূচি নেওয়া হৈছে ।

সড়ক পৰিবহণ[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ পুৰনো বাস।
কলকাতাৰ টানা-ৰিকশা।

কলকাতায় বাস পৰিষেবা সৰকাৰি ও বেসৰকাৰে উদ্যোগে পৰিচালিত হয়ে থাকে। কলকাতাৰ সৰকাৰি বাস পৰিবহণ সংস্থাগুলি হল কলকাতা ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিবহণ সংস্থা, দক্ষিণবঙ্গ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিবহণ সংস্থা, পশ্চিমবঙ্গ ভূতল পৰিবহণ নিগম, ক্যালকাটা ট্ৰামওয়েজ কোম্পানি ইত্যাদি। কলকাতাৰ ট্ৰাম পৰিষেবাৰ দায়িত্ব ক্যালকাটা ট্ৰামওয়েজ কোম্পানিৰ উপৰ ন্যস্ত ৰৈছে। উল্লেখ্য, কলকাতা ভাৰতেৰ একমাত্ৰ শহৰ য’ত ট্ৰাম পৰিষেবা অদ্যাবধি বিদ্যমান।[118] তবে শহৰেৰ কয়েকটি অঞ্চলে শ্লথগতিৰ ট্ৰাম চলাচলেৰ উপৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপিত হৈছে। বৰ্ষাকালে অত্যধিক বৃষ্টিতে জল জমে মাঝে মাঝেই শহৰেৰ পৰিবহণ ব্যবস্থায় বিঘ্ন সৃষ্টি কৰে থাকে।[119][120]

কলকাতাৰ পৰিবহণ ব্যবস্থাৰ অপৰ এক বিশিষ্ট মাধ্যম হল ট্যাক্সি। কলকাতাৰ ট্যাক্সিগুলি হলুদ ৰঙেৰ হয়ে থাকে। অন্যান্য শহৰে যখন টাটা ইণ্ডিকা বা ফিয়েট গাড়ি ট্যাক্সি হিচাপে ব্যবহাৰ কৰা হয়, সেখানে কলকাতাৰ অধিকাংশ ট্যাক্সিই হিন্দুস্তান অ্যাম্বাস্যাডাৰ মডেলেৰ। কোনো কোনো নিৰ্দিষ্ট ৰুটে অটোৰিকশাও চলাচল কৰে। স্বল্পদুৰত্বেৰ যাত্ৰীৰা অনেক সময় সাইকেল ৰিকশা ও হস্তচালিত ৰিকশাও ব্যবহাৰ কৰে থাকেন। কলকাতায় বিভিন্ন ৰকমেৰ গণ পৰিবহণ মাধ্যম সুলভ বলে ব্যক্তিগত যানবাহনেৰ সংখ্যা অন্যান্য শহৰেৰ তুলনায় অল্পই।[121] যদিও সাম্প্ৰতিক বছৰগুলিতে শহৰে নথিভুক্ত যানবাহনেৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছে; ২০০২ চনতৰ এটা তথ্যেৰ ভিত্তিতে পূৰ্ববৰ্তী সাত বছৰে এই বৃদ্ধিৰ হাৰ ছিল ৪৪ শতাংশ।[122] জনঘনত্বেৰ তুলনায় শহৰে ৰাস্তাৰ পৰিমাণ মাত্ৰ ৬ শতাংশ। এৰ ফলে তীব্ৰ যানজট শহৰে নিত্যনৈমিত্তিক ঘটনা। উল্লেখ্য, এই হাৰ দিল্লিতে ২৩ শতাংশ ও মুম্গ্ৰন্থতে ১৭ শতাংশ।[123] কলকাতা মেট্ৰোৰেল আৰু একাধিক নতুন ৰাস্তা ও উড়ালপুল শহৰেৰ যানজট সমস্যাৰ সমাধানে অনেকটাই সহায় কৰছে।

ৰেলপথ[সম্পাদনা কৰক]

শিয়ালদহ ষ্টেশন

কলকাতায় দুটি দুৰপাল্লাৰ ৰেলষ্টেশন আছে: হাওড়া ষ্টেশনশিয়ালদহ। "কলকাতা" (পূৰ্বনাম "চিৎপুৰ") নামে আৰও এটা ষ্টেশন ২০০৬ চনত চালু হয়।[124] ভাৰতীয় ৰেলেৰ দুটি অঞ্চলেৰ সদৰ কাৰ্যালয় কলকাতায় অবস্থিত: পূৰ্ব ৰেলদক্ষিণ পূৰ্ব ৰেল[125]

বিমান ও জলপথ[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ একমাত্ৰ বিমানবন্দৰ নেতাজি সুভাষচন্দ্ৰ বসু আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ শহৰেৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ পৰা ১৭ কিলোমিটাৰ উত্তৰে দমদমে অবস্থিত। এই বিমানবন্দৰ পৰা আভ্যন্তৰিণ ও আন্তৰ্জাতিক – দুই প্ৰকাৰ উড়ানই পৰিচালিত হয়।

জলপথ[সম্পাদনা কৰক]

কলকাতাৰ জলপথ পৰিবহন দপ্তৰেৰ যাত্ৰীবাহী লঞ্চ এমভি জলপথ।

কলকাতা পূৰ্ব ভাৰতেৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ নদীবন্দৰ। কলকাতা ও কলকাতাৰ সহকাৰী হলদিয়া বন্দৰেৰ দায়িত্ব কলকাতা বন্দৰ কৰ্তৃপক্ষেৰ উপৰ ন্যস্ত।[126] এই বন্দৰ পৰা শিপিং কৰ্পোৰেশন অফ ইণ্ডিয়া আন্দামান ও নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জেৰ ৰাজধানী পোৰ্ট ব্লেয়াৰে যাত্ৰী পৰিষেবা আৰু ভাৰতেৰ অন্যান্য বন্দৰ ও বিদেশে পণ্য পৰিবহণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে থাকে। ইয়াৰ বাদেও কলকাতা ও হাওড়া শহৰেৰ মাজত এটা ফেৰি পৰিষেবাও চালু আছে।

নাগৰিক পৰিষেবা[সম্পাদনা কৰক]

টাটা কমিউনিকেশনসেৰ বিদেশ সঞ্চাৰ নিগম লিমিটেড ভবন, এটি শহৰেৰ টেলিযোগাযোগ ব্যবস্থাৰ এটা অন্যতম প্ৰধান সৰবৰাহকাৰী

কলকাতা পৌৰসংস্থা শহৰেৰ পানীয় জলেৰ প্ৰধান সৰবৰাহকাৰী। হুগলি নদী পৰা সংগৃহীত জল উত্তৰ চব্বিশ পৰগনাৰ পলতাৰ পাম্পিং ষ্টেশনে পৰিশোধিত কৰে সমগ্ৰ শহৰে পানীয় জল হিচাপে সৰবৰাহ কৰে হয়। প্ৰতিদিন প্ৰায় ২৫০০ টন কঠিন বৰ্জ্য কলকাতাৰ পূৰ্ব দিকে অবস্থিত ধাপায় ফেলা হয়ে থাকে। এই বৰ্জ্যভূমিতে বৰ্জ্য পদাৰ্থ ও নোংৰা জলেৰ প্ৰাকৃতিক পুনৰ্নবীকৰণেৰ বাবে চাষাবাদও কৰা হয়ে থাকে।[127] শহৰেৰ অনেক অঞ্চলেই অনুন্নত পয়ঃপ্ৰণালী ব্যবস্থাৰ কাৰণে অস্বাস্থ্যকৰ উপায়ে বৰ্জ্য নিঃসৰণ কৰা হয়ে থাকে।[58] শহৰাঞ্চলে ও শহৰতলিতে বিদ্যুৎ সৰবৰাহেৰ দায়িত্বে ৰৈছে যথাক্ৰমে ক্যালকাটা ইলেকট্ৰিক সাপ্লাই কৰ্পোৰেশনপশ্চিমবঙ্গ ৰাজ্য বিদ্যুৎ পৰ্ষদ নামে দুই সৰকাৰি সংস্থা। ১৯৯০-এৰ দশকেৰ মধ্যভাগ পৰ্যন্ত কলকাতাবাসীদেৰ উপৰ্যুপৰি লোডশেডিং-এৰ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰতে হত। যদিও বৰ্তমানে অবস্থাৰ অনেক পৰিবৰ্তন ঘটেছে, তবে এখনও মাঝে মাজত বিদ্যুৎ সংযোগ বিচ্ছিন্ন হয়ে যাওয়াৰ মতো ঘটনা ঘটে থাকে। পশ্চিমবঙ্গ দমকল পৰিষেবাৰ অধীনে কলকাতায় ২০টি দমকল কেন্দ্ৰ ৰৈছে। এগুলি বছৰে গড়ে ৭,৫০০টি অগ্নিসংযোগ ও উদ্ধাৰকাৰ্যেৰ বাবে ডাক পায়।[128]

কলকাতাৰ প্ৰধান টেলিফোন ও মোবাইল ফোন পৰিষেবা সৰবৰাহকাৰী হল সৰকাৰি সংস্থা ভাৰত সঞ্চাৰ নিগম লিমিটেড (বিএসএনএল) আৰু ভোদাফোন, ভাৰতী এয়াৰটেল, ৰিলায়েন্স কমিউনিকেশনস, আইডিয়া সেলুলাৰ, এয়াৰসেল, টাটা ডোকোমো, টাটা ইণ্ডিকম, ইউনিনৰ,ভাৰ্জিন মোবাইল ও এমটিএস ইণ্ডিয়া সহ একাধিক বেসৰকাৰি সংস্থা। শহৰে জিএসএমসিডিএমএ সহ সুপ্ৰসাৰিত সেলুলাৰ কভাৰেজ সুলভ। বিএসএনএল, টাটা ইণ্ডিকম, সাইফি, এয়াৰটেল, ৰিলায়েন্স ও এলিয়ান্স প্ৰভৃতি সংস্থা ব্ৰডব্যাণ্ড ইন্টাৰনেট পৰিষেবা সৰবৰাহ কৰে থাকে।

খেলাধূলা[সম্পাদনা কৰক]

যুবভাৰতী ক্ৰীড়াঙ্গন; ভাৰতীয় উপমহাদেশেৰ বৃহত্তম ও বিশ্বেৰ তৃতীয় বৃহত্তম ফুটবল ষ্টেডিয়াম
কলকাতাৰ পাড়া-ফুটবল।
ইডেন গাৰ্ডেনস ক্ৰিকেট ষ্টেডিয়াম; বিশ্বেৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম ক্ৰিকেট মাঠে এটা ক্ৰিকেট ম্যাচ।

অ্যাসোসিয়েশন ফুটবল, ক্ৰিকেটফিল্ড হকি কলকাতাৰ জনপ্ৰিয় খেলা। কলকাতা ভাৰতীয় ফুটবলেৰ অন্যতম প্ৰধান কৰ্মকেন্দ্ৰ।[129] এই শহৰ "ভাৰতীয় ফুটবলেৰ মক্কা" নামেও পৰিচিত। ১৮৯৮ চনত চালু হওয়া কলকাতা ফুটবল লিগ এছিয়াৰ প্ৰাচীনতম ফুটবল লিগ। ভাৰতেৰ অন্যতম প্ৰধান তিন জাতীয় দল মোহনবাগান, মহমেডানইষ্টবেঙ্গল কলকাতাৰই তিন ঐতিহ্যবাহী ফুটবল ক্লাব। ইয়াৰ বাদেওও চিৰাগ ইউনাইটেড স্পোৰ্টিং ক্লাব ও জৰ্জ টেলিগ্ৰাফ স্পোৰ্টিং ক্লাব এই শহৰেৰই আই-লিগে অংশগ্ৰহণকাৰী দুই স্বনামধন্য ফুটবল ক্লাব। মোহনবাগান শুধুমাত্ৰ এছিয়াৰ প্ৰাচীনতম ফুটবল ক্লাগ্ৰন্থ নয়, এটি "ভাৰতেৰ জাতীয় ক্লাব" আখ্যাপ্ৰাপ্ত একমাত্ৰ ক্লাব। শাহৰুখ খানেৰ মালিকানাধীন "ইণ্ডিয়ান প্ৰিমিয়াৰ লিগ" (আইপিএল) ক্ৰিকেট দল কলকাতা নাইট ৰাইডাৰ্সেৰ কেন্দ্ৰও কলকাতায় অবস্থিত।

ভাৰতেৰ অন্যান্য অঞ্চলেৰ মতো কলকাতাতে ক্ৰিকেট অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। শহৰেৰ মাঠেঘাটে ও ৰাস্তায় ক্ৰিকেট খেলাৰ ৰেওয়াজ ৰৈছে। ক্ৰিকেট, ফুটবল, ব্যাডমিন্টন প্ৰভৃতি বহিৰ্দ্বাৰ আৰু ক্যাৰাম প্ৰভৃতি অন্তৰ্দ্বাৰ ক্ৰীড়া প্ৰতিযোগিতা কলকাতায় নিয়মিত আন্তঃঅঞ্চল ও আন্তঃক্লাব পৰ্যায়ে আয়োজিত হয়ে থাকে। কলকাতা ময়দানে একাধিক ছোটোখাটো ফুটবল ও ক্ৰিকেট ক্লাব আৰু প্ৰশিক্ষণ সংস্থা অবস্থিত। কলকাতাৰ উল্লেখযোগ্য ক্ৰীড়া ব্যক্তিত্বগণ হলেন প্ৰাক্তন ভাৰতীয় জাতীয় ক্ৰিকেট অধিনায়ক সৌৰভ গঙ্গোপাধ্যায়পঙ্কজ ৰায় আৰু অলিম্পিক টেনিস ব্ৰোঞ্জ পদকজয়ী লিয়েণ্ডাৰ পেজ। কলকাতাৰ ফুটবল তাৰকাদেৰ মাজত উল্লেখনীয় হলেন প্ৰাক্তন অলিম্পিক পদকজয়ী শৈলেন মান্না, চুনী গোস্বামী, পি. কে. বন্দ্যোপাধ্যায় প্ৰমুখ আৰু বৰ্তমান কালেৰ ভাৰতীয় জাতীয় ফুটবল দলেৰ অধিনায়ক বাইচুং ভুটিয়া

কলকাতা একাধিক বৃহদাকাৰ ষ্টেডিয়ামেৰ বাবে সুবিখ্যাত। ইডেন গাৰ্ডেনস বহুকাল পৰ্যন্ত বিশ্বেৰ দুটিমাত্ৰ ১০০,০০০-আসনবিশিষ্ট ক্ৰিকেট ষ্টেডিয়ামেৰ এটা বলে গন্য হত । ২০১১ ক্ৰিকেট বিশ্বকাপেৰ বাবে সংস্কাৰেৰ পৰ বৰ্তমানে আসনসংখ্যা ১০০০০০ ৰ চাইতে কমে গেছে । বৰ্তমানে এটি ভাৰতেৰ বৃহত্তম ও বিশ্বেৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম ষ্টেডিয়াম | [130] বহুমুখী-ব্যবহাৰোপযোগী ষ্টেডিয়াম যুবভাৰতী ক্ৰীড়াঙ্গন (বা সল্টলেক ষ্টেডিয়াম) বিশ্বেৰ তৃতীয় বৃহত্তম ফুটবল ষ্টেডিয়াম।[131][132] ক্যালকাটা ক্ৰিকেট অ্যাণ্ড ফুটবল ক্লাব বিশ্বেৰ দ্বিতীয় প্ৰাচীনতম ক্ৰিকেট ক্লাব।[133] ৰয়্যাল ক্যালকাটা গলফ ক্লাব, টালিগঞ্জ ক্লাবফোৰ্ট উইলিয়ামে কলকাতাৰ তিনটি ১৮-হোলবিশিষ্ট গলফ কোৰ্স অবস্থিত। ৰয়্যাল ক্যালকাটা গলফ ক্লাব ব্ৰিটেনেৰ বাইৰে বিশ্বেৰ প্ৰথম গলফ ক্লাব।[134] ৰয়্যাল ক্যালকাটা টাৰ্ফ ক্লাব শহৰে নিয়মিত ঘোড়দৌড় ও পোলো ম্যাচ আয়োজন কৰে থাকে। ক্যালকাটা পোলো ক্লাব বৰ্তমানে বিশ্বেৰ প্ৰাচীনতম পোলো ক্লাব হিচাপে পৰিগণিত হয়।[135] অন্যদিকে ক্যালকাটা সাউথ ক্লাব কয়েকটি জাতীয় ও আন্তৰ্জাতিক টেনিস প্ৰতিযোগিতাৰ অনুষ্ঠানস্থল। ২০০৫ চনত উইমেনস টেনিস অ্যাসোসিয়েশন ট্যুৰেৰ টায়াৰ-থ্ৰি টুৰ্নামেন্ট সানফিষ্ট ওপেন নেতাজি ইণ্ডোৰ ষ্টেডিয়ামে আয়োজিত হয়েছিল। ক্যালকাটা ৰোয়িং ক্লাব নিয়মিত নৌকাবাইচ প্ৰতিযোগিতা ও প্ৰশিক্ষণেৰ আয়োজন কৰে থাকে। ৰাগবি কলকাতাৰ এটা অপ্ৰধান খেলা হলেও এই শহৰকে ভাৰতেৰ ৰাগবি ইউনিয়নেৰ "ৰাজধানী" আখ্যা দেওয়া হয়। ৰাগবি ইউনিয়নেৰ প্ৰাচীনতম আন্তৰ্জাতিক প্ৰতিযোগিতা ক্যালকাটা কাপেৰ নাম এই শহৰেৰ নামানুসাৰেই উদ্ভুত। কাপটি ভাৰতে নিৰ্মিত হয়ে থাকে। কলকাতাৰ অন্যান্য উল্লেখযোগ্য ষ্টেডিয়ামগুলি হল ৰবীন্দ্ৰ সৰোবৰ ষ্টেডিয়াম, ক্ষুদিৰাম অনুশীলন কেন্দ্ৰ, গীতাঞ্জলি ষ্টেডিয়াম আৰু বেহালাৰ প্ৰস্তাবিত সত্যজিৎ ৰায় ইণ্ডোৰ ও আউটডোৰ ষ্টেডিয়াম।

ভগিনী নগৰী[সম্পাদনা কৰক]

ভগিনী নগৰী ৰাষ্ট্ৰ
লং বিচ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ মাৰ্কিন যুক্তৰাষ্ট্ৰ
ডালাস
ওডেসা ইউক্ৰেইন ইউক্ৰেন
থেসালোনিকি[136] গ্ৰীচ গ্ৰিস
নেপলস ইটালী ইতালি


পাদটীকা[সম্পাদনা কৰক]

  1. 1.0 1.1 "Sovan Chatterjee to be new Kolkata mayor". Hindustan Times (New Delhi). 6 June 2010. http://www.hindustantimes.com/Sovan-Chatterjee-to-be-new-Kolkata-mayor/Article1-554057.aspx। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 April 2011.  উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: Invalid <ref> tag; name "Mayor" defined multiple times with different content
  2. "Doctor to be next sheriff". Times of India (New Delhi). 5 January 2011. http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-05/kolkata/28356314_1_pavements-sheriff-hawkers। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 January 2012. 
  3. "Pachnanda selected as new Calcutta Police Commissioner". The Telegraph (Kolkata). 17 March 2011. http://www.telegraphindia.com/1110317/jsp/frontpage/story_13730121.jsp। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 February 2012. 
  4. উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; 2011 pp tableA2 নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
  5. উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; kolkatauapop2011 নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
  6. The Monthly Repository and Library of Entertaining Knowledge. 1833. পৃষ্ঠা. 338. http://books.google.com/?id=F8URAAAAYAAJ&dq=Kolkata+east+bank+of+river+Hooghly. 
  7. "World Urbanization Prospects: The 2005 revision" (PDF). http://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_DataTables11.pdf. 
  8. Calcutta Travel Advice
  9. (Mukherjee 1991)
  10. 10.0 10.1 10.2 "Kolkata: History" (Bangla ভাষাত). Calcuttaweb.com. http://www.calcuttaweb.com/history.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-02-18. 
  11. Nair, P. Thankappan (1986). "Calcutta in the 17th century". Firma KLM Private Limited. 
  12. P. R. Sarkar, Path Calte Itikatha, 1985, AMPublications
  13. বাংলা স্থাননাম, সুকুমাৰ সেন, আনন্দ পাবলিশাৰ্স প্ৰাইভেট লিমিটেড, কলকাতা, মাঘ ১৪০০, পৃ. ৫২
  14. Easwaran, Kenny. "The Politics of Name Changes in India". OCF, UC Berkeley. http://www.ocf.berkeley.edu/~easwaran/papers/india.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-08-12. 
  15. "Arrests linked to Mumbai attacks". BBC. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7768770.stm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-12-06. 
  16. "Weather forecast". BBC. http://news.bbc.co.uk/weather/forecast/145। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-09-01. 
  17. "History". Yahoo! Pte Ltd. http://sg.travel.yahoo.com/guide/asia/india/kolkata/history.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-05-08. 
  18. 18.0 18.1 Das S (2003-01-15). "Pre-Raj crown on Clive House- Abode of historical riches to be museum". The Telegraph, Kolkata, India. http://www.telegraphindia.com/1030115/asp/frontpage/story_1575128.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26.  উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: Invalid <ref> tag; name "Das" defined multiple times with different content
  19. 19.0 19.1 19.2 কলকাতা বিচিত্ৰা, ৰাধাৰমণ ৰায়, দেব সাহিত্য কুটিৰ প্ৰাঃ লিঃ, কলকাতা, ২০০৬, পৃ. ২-৫
  20. 20.0 20.1 কলকাতা: এক পূৰ্ণাঙ্গ ইতিহাস, অতুল সুৰ, জেনাৰেল প্ৰিন্টাৰ্স অ্যাণ্ড পাবলিশাৰ্স প্ৰাঃ লিঃ, কলকাতা, ১৯৮১, পৃ. ১২-১৩
  21. Gupta, Subhrangshu (18 May 2003). "Job Charnock not Kolkata founder: HC Says city has no foundation day". Nation (The Tribune). http://www.tribuneindia.com/2003/20030518/nation.htm#3। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-12-07. 
  22. "William, Fort". Encyclopædia Britannica. 2007. http://www.britannica.com/eb/article-9077064/Fort-William। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-01. 
  23. "Calcutta". Encyclopædia Britannica. 1911. http://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Calcutta। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-18. 
  24. 24.0 24.1 "History of Kolkata". Kolkathub.com. http://www.kolkatahub.com/travel-in-kolkata/history-of-kolkata.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-04. 
  25. Chuahan, Baldev (7 August 2007). "Shimla - more than just Raj nostalgia". IANS. The Indian Star. http://www.theindianstar.com/index.php?udn=2007-12-02&uan=1197। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-03-08. 
  26. Dutta, Krishna. "Calcutta; A Cultural and Literary History". Interlink Books. http://www.interlinkbooks.com/BooksC/Calcutta.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-10-11. 
  27. Pati, Biswamoy (2006). "Narcotics and empire". Frontline (The Hindu) খণ্ড 23 (10). http://www.hinduonnet.com/fline/fl2310/stories/20060602000307600.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-04. 
  28. Hardgrave, Jr, Robert L. (1990). "A Portrait of Black Town: Balthazard Solvyns in Calcutta, 1791–1804". In Pratapaditya Pal. Changing Visions, Lasting Images: Calcutta Through 300 Years. প্ৰকাশক Bombay: Marg Publications. পৃষ্ঠা. 31–46. ISBN 8185026114. http://inic.utexas.edu/asnic/hardgrave/hardgraveportrait.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-06-29. 
  29. Jack I. (2001). "Introduction to (Chaudhuri 2001, পৃষ্ঠা v-xi) URL accessed on 2006-04-26.
  30. Roy, Ranjit. "Swadeshi Movement". Banglapedia. Asiatic Society of Bangladesh. http://banglapedia.search.com.bd/HT/S_0628.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-14. 
  31. Hall, P (2002). Cities of Tomorrow. Blackwell Publishing. পৃষ্ঠা. 198–206. ISBN 0631232524. 
  32. Bhattacharya, Amalendu (ed.), Mayors of Kolkata: A Brief Chronology, Kolkata Municipal Corporation, Kolkata, Jan. 2009, pp. 7-8 & 63
  33. Randhawa K. "The bombing of Calcutta by the Japanese". BBC. http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/stories/50/a5756150.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  34. "World War 2 timelines 1939–1945 - Asian mainland 1942". http://www.worldwar-2.net/timelines/asia-and-the-pacific/asian-mainland/asian-mainland-index-1942.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-10-13. 
  35. "Pacific War Timeline - New Zealanders in the Pacific War". http://www.nzhistory.net.nz/war/war-in-the-pacific/timeline। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-10-13. 
  36. (Sen 1973)
  37. Burrows, Frederick (1946). Report to Viceroy Lord Wavell. The British Library IOR: L/P&J/8/655 f.f. 95, 96-107. 
  38. Das, Suranjan (May 2000). "The 1992 Calcutta Riot in Historical Continuum: A Relapse into 'Communal Fury'?". Modern Asian Studies (Cambridge University Press) খণ্ড 34 (2): 281–306. doi:10.1017/S0026749X0000336X. http://links.jstor.org/sici?sici=0026-749X(200005)34%3A2%3C281%3AT1CRIH%3E2.0.CO%3B2-4. 
  39. Suhrawardy HS (1987). "Direct Action Day". In Talukdar, MHR. (ed.). Memoirs of Huseyn Shaheed Suhrawardy. University Press of Bangladesh. পৃষ্ঠা. 55–56. ISBN 984-05-1087-8. http://www.globalwebpost.com/farooqm/study_res/suhrawardy/direct_action.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-24. 
  40. (Gandhi 1992, পৃষ্ঠা 497)
  41. ডাঃ বিধানচন্দ্ৰ ৰায়, অশোক কুমাৰ কুণ্ডু, ন্যাশানাল বুক ট্ৰাষ্ট ইণ্ডিয়া, নতুন দিল্লি, ২০০৯, পৃ. ৩৩-৩৪
  42. "Calcutta". Encyclopedia Britannica Online. Encyclopædia Britannica. 2009. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/89203/Kolkata। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-03-15.  and Judith Vidal-Hall, "Naxalites", in Index on Censorship, Volume 35, Number 4 (2006). p. 73.
  43. (Bennett & Hindle 1996, পৃষ্ঠা 63–70)
  44. 44.0 44.1 Datta T (2006-03-22). "Rising Kolkata's winners and losers". BBC Radio 4's Crossing Continents. http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/4830762.stm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  45. Biswas S. "Calcutta's colorless campaign". BBC. http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4909832.stm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  46. (Roy & Alsayyad 2004)
  47. NASA image.
  48. "An Introduction". History of Kolkata. Catchcal.com. http://www.catchcal.com/kaleidoscope/calcutta.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-08-29. 
  49. Roy Chadhuri, S.; Thakur, A. R. (2006-07-25). "Microbial genetic resource mapping of East Calcutta wetlands" (PDF). Current Science (Indian Academy of Sciences) খণ্ড 91 (2): 212–217. http://www.ias.ac.in/currsci/jul252006/212.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-02. 
  50. Bunting SW, Kundu N, Mukherjee M. "Situation Analysis. Production Systems and Natural Resources Use in PU Kolkata" (PDF). Institute of Aquaculture, University of Stirling, Stirling, UK. পৃষ্ঠা: 3. http://www.dfid.stir.ac.uk/dfid/nrsp/download/sitanal.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  51. "Hazard profiles of Indian districts" (PDF). National Capacity Building Project in Disaster Management. UNDP. Archived from the original on 2006-05-19. http://web.archive.org/web/20060519100611/http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-08-23. 
  52. 52.0 52.1 52.2 "007 Kolkata (India)" (PDF). World Association of the Major Metropolises. http://www.metropolis.org/upload/file/438_007_kolkata_eng.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-08-31. 
  53. "Kolkata Postal Codes". bloom9.com. http://www.bloom9.com/info/postal_codes.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-08-29. 
  54. deduced from the satellite map of the city, from NASA
  55. 55.0 55.1 55.2 "Weatherbase entry for Kolkata". Canty and Associates LLC. http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=090824&refer=&units=metric। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  56. "kal Baisakhi". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=kal-baisakhi1। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-09-05. 
  57. Khichar, M.L.; Ram Niwas (14 July 2003). "Know your monsoon". Agriculture Tribune, The Tribune. The Tribune Trust. http://www.tribuneindia.com/2003/20030714/agro.htm#2। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-06-09. 
  58. 58.0 58.1 "Calcutta: Not 'The City of Joy'". Gaia: Environmental Information System. http://www.ess.co.at/GAIA/CASES/IND/CAL/CALmain.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  59. Central Pollution Control Board. "Ambient Air Quality in Seven Major Cities During 2002". Ministry of Environment & Forests, Govt of India. Archived from the original on 2006-08-28. http://web.archive.org/web/20060828004902/http://cpcb.nic.in/mcity/m2002.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  60. http://www.telegraphindia.com/1081030/jsp/calcutta/story_10035984.jsp
  61. Bhaumik, Subir (17 May 2007). "Oxygen supplies for India police". South Asia (BBC). http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6665803.stm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-06-23. 
  62. "Genesis and Growth of the Calcutta Stock Exchange". Calcutta Stock Exchange Association Ltd. http://www.cse-india.com/cse_factbook.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  63. 63.0 63.1 "Kolkata". Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia. 2007. http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555452/Kolkata.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-10-13. 
  64. Follath E (2005-11-30). "The Indian Offensive: From Poorhouse ro Powerhouse". Spiegel Online. http://service.spiegel.de/cache/international/spiegel/0,1518,387701,00.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  65. Chakravorty S (2000). "From Colonial City to Global City? The Far-From-Complete Spatial Transformation of Calcutta" in (Marcuse & van Kempen 2000, পৃষ্ঠা 56–77)
  66. Ganguly, Deepankar. "Hawkers stay as Rs. 265 crore talks". The Telegraph, 30 November 2006. http://www.telegraphindia.com/1061130/asp/frontpage/story_7071031.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-02-16. 
  67. Mukherjee Shankar (2005-03-28). "Demand spurs New Town III- Never-before response to Rajarhat sale". The Telegraph-Kolkata. http://www.telegraphindia.com/1050328/asp/calcutta/story_4541017.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-07-25. 
  68. Sambit Saha (2003-09-09). "Nathula trade may spur business in NE". rediff.com. http://www.rediff.com/money/2003/sep/09trading.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-18. 
  69. C. Raja Mohan (2007-07-16). "A foreign policy for the East". The Hindu. http://www.hindu.com/2004/07/16/stories/2004071601841000.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-18. 
  70. "Fire rule must be enforced: Kolkata top cop". IBNLive.in. 2011-03-18. http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-18/kolkata/29144727_1_police-commissioner-cp-deputation। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-07-16. 
  71. কলকাতা কৰ্পোৰেশন, বিশ্বনাথ চক্ৰবৰ্তী, মিত্ৰম্‌, কলকাতা, ২০১০, পৃ. ২১
  72. 72.0 72.1 72.2 কলকাতা কৰ্পোৰেশন, পৃ. ২৭
  73. কলকাতা কৰ্পোৰেশন, পৃ. ৫০
  74. কলকাতা কৰ্পোৰেশন, পৃ. ২৯
  75. কলকাতা কৰ্পোৰেশন, পৃ. ১০৭
  76. Source: The Kolkata Municipal Corporation Axt, 1980.
  77. "About Kolkata Municipal Corporation". Kolkata Municipal Corporation. http://www.kolkatamycity.com/about_kmc_overview.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  78. "General Election 2009 Kolkata Dakshin". West Bengal Election Results. Ibnlive. http://ibnlive.in.com/politics/electionresults/constituency/25/25/kolkatadakshin.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-05-20. 
  79. 79.0 79.1 "Delimitation Commission Order No. 18". Table B – Extent of Parliamentary Constituencies. Government of West Bengal. http://ceowestbengal.nic.in/news_pdf/gazette123.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-05-27. 
  80. "Press Note, Delimitation Commission". Assembly Constituencies in West Bengal. Delimitation Commission. http://www.wbgov.com/e-gov/English/DELIMITATION.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-10-29. 
  81. "Table 7.2.11". mospi.gov.in. http://mospi.gov.in/comenv2000tab7.2.11.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-06-23. 
  82. http://censusindia.gov.in+(২০১২).+"Provisional Population Totals, Census of India 2011". Census of India 2011: Provisional Population Totals, West Bengal. http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: ২০১২-০৩-০৪. 
  83. http://www.censusindia.gov.in+(২০১২).+"Provisional Population Totals". http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: ২০১২-০৩-০৪. 
  84. http://www.censusindia.gov.in.+"Number of Literates & Literacy Rate". India at a Glance. www.censusindia.gov.in. http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html। আহৰণ কৰা হৈছে: ২০১২-০৩-০৪. 
  85. "Highlights: Cities with more than one Million Population". Census of India 2001 (Provisional). Office of the Registrar General, India. 2001-09-13. Archived from the original on 2007-01-05. http://web.archive.org/web/20070105033650/http://www.censusindia.net/results/millioncities_analysis.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-08-18. 
  86. "Basic Statistics of Kolkata". KolkataMyCity.com. http://www.kolkatamycity.com/basic_stat.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-11-02. 
  87. 87.0 87.1 "Census GIS Household". Office of the Registrar General and Census Commissioner, India. http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  88. Kundu N. "Understanding slums: Case Studies for the Global Report on Human Settlements 2003. The Case of Kolkata, India" (PDF). Development Planning Unit. University College, London. পৃষ্ঠা: 6. http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Kolkata_bw.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  89. National Crime Records Bureau (2004). "General Crime Statistics Snapshots 2004" (PDF). Crime in India-2004. Ministry of Home Affairs. পৃষ্ঠা. 1. http://ncrb.nic.in/crime2004/cii-2004/Snapshots.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  90. National Crime Records Bureau (2004). "Executive Summary" (PDF). Crime in India-2004. Ministry of Home Affairs. পৃষ্ঠা. 34. http://ncrb.nic.in/crime2004/cii-2004/CHAP1.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  91. National Crime Records Bureau (2006). "Crimes in Mega Cities" (PDF). Crime in India-2006. Ministry of Home Affairs. http://ncrb.nic.in/cii2006/cii-2006/CHAP2.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-05-09. 
  92. Grant M (2004-11-30). "Girl-trafficking hampers Aids fight". BBC. http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4055143.stm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  93. Sinha P (1990). "Kolkata and the Currents of History". In Chaudhuri S. (ed.). Kolkata — The Living City. Volume 1: The Past. Oxford University Press, Oxford.. 
    Cited by: Heierstad G (2003). "Nandikar: Staging Globalisation in Kolkata and Abroad" (PDF). University of Oslo, Norway. পৃষ্ঠা: 102. http://folk.uio.no/gheierst/nandikar.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  94. Trachtenberg P (2005-05-15). "The Chattering Masses". The New York Times. http://travel2.nytimes.com/2005/05/15/travel/tmagazine/15T-INDIA.html?_r=4&ex=1146196800&en=a1463f6efd9ecdab&ei=5070&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  95. "Rabindanath Tagore: Asia's First Nobel laureate...". Time Asia. http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/tagore1.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007. 
  96. "The Nobel Prize in Literature 1913". Nobel Prize Winners. Nobel Foundation. http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/index.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007. 
  97. 97.0 97.1 97.2 97.3 "গানেৰ কলকাতা", সুধীৰ চক্ৰবৰ্তী, দেশ: বিনোদন ১৯৮৯ (কলকাতা শহৰেৰ ৩০০ বছৰ উপলক্ষ্যে প্ৰকাশিত বিশেষ সংখ্যা), পৃ. ৮৯-৯৭
  98. নিধুবাবু ও তেখেতৰ টপ্পা, ৰমাকান্ত চক্ৰবৰ্তী, পুনশ্চ, কলকাতা, ২০০১ পুনশ্চ সং, পৃ. ১৭৪
  99. 99.0 99.1 99.2 "পুজোৰ গান: সেকাল একাল", স্বপন সোম, শাৰদীয়া নবপত্ৰিকা, ১৪১৭, পৃ. ৮৫-৯০
  100. Heritage Tour: Shaheed Minar
  101. Kolkata.org: Shaheed Minar
  102. Roy, Nishitranjan,Swasato Kolkata Ingrej Amaler Sthapathya, (বঙালী), pp. 48, 1st edition, 1988, Prtikhan Press Pvt. Ltd.
  103. Court's official website
  104. "History of Indian museum". The Indian Museum of Kolkata. http://www.indianmuseumkolkata.org/history.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-23. 
  105. Mitter, Partha (2001). Indian art. Oxford University Press. পৃষ্ঠা. 177. ISBN 0192842218. http://books.google.co.in/books?id=FHxsDV1GDOIC&pg=PA177&lpg=PA177&dq=Ernest+Binfield+Havell+education&source=bl&ots=Ek6-6QKq--&sig=s5l_7kw7or0vB99ORZT6iiUucFo&hl=en&ei=sbLPTMbKLoG-uwPStZyBBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CCMQ6AEwBDgU#v=onepage&q=Ernest%20Binfield%20Havell%20education&f=false. 
  106. Cotter, Holland (August 19, 2008). "Art Review: Indian Modernism via an Eclectic and Elusive Artist". New York Times. http://www.nytimes.com/2008/08/20/arts/design/20bose.html. 
  107. "Durga Puja". Festivals of Bengal. West Bengal Tourism, Government of West Bengal. http://www.wbtourism.com/fairs_festivals/durga.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-28. 
  108. Gay pride march debuts in Delhi, BBC news date June 30, 2008
  109. Gertjan de Graaf, Abdul Latif. "Development of freshwater fish farming and poverty alleviation: A case study from Bangladesh" (PDF). Aqua KE Government. http://govdocs.aquake.org/cgi/reprint/2003/1201/12010300.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-22. 
  110. Saha, S (18 January 2006). "Resurrected, the kathi roll - Face-off resolved, Nizam's set to open with food court". The Telegraph. http://www.telegraphindia.com/1060118/asp/calcutta/story_5733258.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-26. 
  111. "Mobile food stalls". Bangalinet.com. http://www.bangalinet.com/mobile_foodstalls.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-26. 
  112. "List of Affiliated Colleges". netGuruIndia.com. Archived from the original on 2006-11-15. http://web.archive.org/web/20061115085445/http://www.calonline.com/oncampus/oncampus_cal/calcutta+university/cu_college.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-26. 
  113. Mitra, Dola (20 April 2005). "Calcutta Medical College, Calcutta". Careergraph. The Telegraph. http://www.telegraphindia.com/1050420/asp/careergraph/story_4638691.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-10-20. 
  114. "Business Development Mission to India 29 November – 5 December 2006" (PDF). International Trade Administration. http://trade.gov/press/press_releases/2006/india_mission_statement_112006.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-10-13. 
  115. Big FM
  116. Power
  117. "About Kolkata Metro". Kolkata Metro. http://www.kolmetro.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-01. 
  118. "Intra-city train travel". reaching India. Times Internet Limited. http://timesfoundation.indiatimes.com/articleshow/657741.cms। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-08-31. 
  119. "HC admits PIL on waterlogging". Times of India (Times Internet Limited). 11 July 2007. http://timesofindia.indiatimes.com/Kolkata/HC_admits_PIL_on_waterlogging/articleshow/2193171.cms। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-07-18. 
  120. "Rain abates, but water logging paralyses normal life in Kolkata". dailyindia.com (DailyIndia.com). 4 July 2007. http://www.dailyindia.com/show/154671.php/Rain-abates-but-water-logging-paralyses-normal-life-in-Kolkata। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-07-18. 
  121. "Table E2 Registered Motor Vehicles in Million-plus Cities,1991 to 1996 (As on 31 March)". National Institute of Urban Affairs. Archived from the original on 2005-02-19. http://web.archive.org/web/20050219033026/http://www.niua.org/newniuaorg/table_e2.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  122. "Traffic Accident Characteristics of Kolkata" (PDF). UNESCAP. http://www.unescap.org/ttdw/Publications/TPTS_pubs/bulletin74/bulletin74_ch5.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-07-05. 
  123. "Call to ensure traffic discipline in Kolkata". The Hindu Business Line. 2004-09-05. http://www.thehindubusinessline.com/2004/09/06/stories/2004090600791300.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  124. "New station flag-off- Amenities added". The Telegraph. 2006-02-20. http://www.telegraphindia.com/1060220/asp/calcutta/story_5868502.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-09-02. 
  125. "Geography : Railway Zones". IRFCA.org. Indian Railways Fan Club. http://www.irfca.org/faq/faq-geog.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-08-31. 
  126. "Salient Physical Features". Kolkata Port Trust. Kolkata Port Trust, India. http://www.kolkataporttrust.gov.in/index_new.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-06-09. 
  127. "Sound Practices Composting". United Nations Environment Programme. http://www.unep.or.jp/ietc/ESTdir/Pub/MSW/SP/SP4/SP4_2.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  128. Dheri SK, Misra GC. "Fire: Blazing Questions" (PDF). indiadisasters.org. Archived from the original on 2004-12-24. http://web.archive.org/web/20041224200247/http://www.indiadisasters.org/idrpdf/Other+Disasters/Otherdisasters+Fire.PDF। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-04-26. 
  129. Prabhakaran, Shaji (18 January 2003). "Football in India - A Fact File". LongLiveSoccer.com. http://www.longlivesoccer.com/indiafootball.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-26. 
  130. "Eden Gardens". Cricket Web. http://www.espncricinfo.com/india/content/ground/57980.html। আহৰণ কৰা হৈছে: ২০১২-০৩-০৪. 
  131. "100 000+ Stadiums". World Stadiums. http://www.worldstadiums.com/stadium_menu/stadium_list/100000.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-26. 
  132. "The Asian Football Stadiums (30.000+ capacity)". Gunther Lades. http://www.fussballtempel.net/afc/listeafc.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-26. 
  133. Raju, Mukherji (14 March 2005). "Seven Years? Head Start". The Telegraph. http://www.telegraphindia.com/1050314/asp/opinion/story_4428341.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-10-26. 
  134. "Royal Calcutta Golf Club". Encyclopaedia Britannica. http://www.britannica.com/eb/topic-511285/Royal-Calcutta-Golf-Club। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-08-30. 
  135. "History of Polo". Hurlingham Polo Association. http://www.hpa-polo.co.uk/about/history_polo.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-08-30. 
  136. "Twinning Cities". City of Thessaloniki. http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2008-04-27. 

তথ্য সংগ্ৰহ[সম্পাদনা কৰক]

  • Bennett, A & J Hindle (1996), London Review of Books: An Anthology, Verso, 63–70, ISBN 185984121X
  • Chaudhuri, NC (2001), The Autobiography of an Unknown Indian, New York Review of Books, ISBN 094032282X
  • Chaudhuri, S (1995), Calcutta: The Living City. Vol I and Vol II, Oxford University Press, USA, ISBN 0195636988
  • Gandhi, R (1992), Patel: A Life, Navajivan, ISBN ASIN B0006EYQ0A
  • Marcuse, P & R van Kempen (2000), Globalizing Cities: A New Spatial Order?, Blackwell Publishers, ISBN 0631212906
  • Marston, D (2001), The Seven Year's War, Osprey Publishing, ISBN 1841761915
  • Mukherjee, SC (1991), The changing face of Calcutta: An architectural approach : Calcutta, 300, Government of West Bengal, ISBN B0000D6TXX
  • Roy, A (2002), City Requiem, Calcutta: Gender and The Politics of Poverty, University of Minnesota Press, ISBN 0816639329
  • Roy, A & Alsayyad (2004), Urban Informality: Transnational Perspectives from the Middle East, Latin America and South Asia, Lexington Books, ISBN 0739107410
  • Sen, A (1973), Poverty and Famines, Oxford University Press, USA, ISBN 0-19-828463-2
  • Singh, S (2003), Lonely Planet India (10 ed.), Lonely Planet, ISBN 1740594215
  • Thomas, FC (1977), Calcutta Poor: Elegies on a City Above Pretense, M.E. Sharpe, ISBN 1563249812

বাহ্যিক সংযোগ[সম্পাদনা কৰক]