বাবৰী মছজিদ

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
নেভিগেশ্যনলৈ যাওক সন্ধানলৈ যাওক
বাবৰী মছজিদ
Babri Masjid
সাধাৰণ তথ্য
স্থান অযোধ্যা, উত্তৰ প্ৰদেশ, ভাৰত
ভৌগোলিক স্থানাংক 26°47′44″N 82°11′40″E / 26.7956°N 82.1945°E / 26.7956; 82.1945স্থানাংক: 26°47′44″N 82°11′40″E / 26.7956°N 82.1945°E / 26.7956; 82.1945
ধৰ্মীয় আনুগত্য ইছলাম
স্থাপত্য সম্পৰ্কীয় বৰ্ণনা
স্থাপত্য শৈলী টাগলাক
সম্পূৰ্ণ ১৫২৮–২৯
নিৰ্দিষ্টকৰণ

বাবৰী মছজিদ (IAST: Bābarī Masjid; ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে বাবৰৰ মছজিদ) ভাৰতৰ অযোধ্যা নগৰৰ এটি মছজিদ, হিন্দুসকলে ইয়াক হিন্দু দেৱতা ৰামৰ জন্মস্থান বুলি বিশ্বাস কৰে। ওঠৰ শতিকাৰ পৰা এইটো হিন্দু আৰু মুছলিম সম্প্ৰদায়ৰ মাজত সংঘৰ্ষৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আছিল। মছজিদৰ শিলালিপি অনুসৰি, ইয়াক মোগল সম্ৰাট বাবৰৰ নিৰ্দেশত ১৫২৮-২৯ (৯৩৫ হিঃ) জেনাৰেল মীৰ বাকীৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত হৈছিল। ১৯৯২ চনত হিন্দু কাৰসেৱসকলে মছজিদটোক আক্ৰমণ কৰে আৰু ভাঙি দিয়ে আৰু ভাৰত উপমহাদেশত সাম্প্ৰদায়িক হিংস্ৰতাৰ সূত্ৰপাত ঘটায়।

মছজিদটো ৰামকোট ("ৰামৰ দুৰ্গ") নামেৰে পৰিচিত এখন পাহাৰত অৱস্থিত।[1] হিন্দুসকলৰ মতে, বাকী এই ঠাইত ৰামৰ এখন পূৰ্ব বিদ্যমান মন্দিৰ ধ্বংস কৰিছিল। মন্দিৰৰ অস্তিত্বয়েই বিতৰ্কৰ বিষয়।[2] ২০০৩ চনত, ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিৰিক্ষক বিভাগৰ এখন প্ৰতিবেদনত প্ৰস্তাবিত হৈছিল যে তাত হিন্দু মন্দিৰ আছিল এনে এখন পুৰণি কাঠামো আছে যিটো ভাঙি দিয়া হৈছিল আৰু বাবৰী মছজিদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[3][4]

ঊনৈশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা, মছজিদটোক লৈ হিন্দু আৰু মুছলমানসকলৰ মাজত ভালেমান দ্বন্দ্ব হৈছিল আনকি এই দ্বন্দ্ব আদালতলৈকেও গৈছিল। ১৯৪৯ চনত হিন্দু মহাসভাৰ লগত যুক্ত হিন্দু কৰ্মীসকলে গোপনীয়ভাৱে মছজিদৰ ভিতৰত ৰামৰ মূৰ্তি স্থাপন কৰে, ইয়াৰ পিছত আকৌ বিৰোধ কমাবলৈ চৰকাৰে মছজিদটোত তলাবদ্ধ কৰি দিয়ে। প্ৰৱেশৰ বাবে হিন্দু আৰু মুছলমান উভয়ক সুধি আদালতত গোচৰ ৰুজু কৰিছিল।

১৯৯২ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত বিশ্ব হিন্দু পৰিষদ তথা মিত্ৰ সংগঠনৰ লগত যুক্ত হিন্দু কৰ্মীসকলৰ এখন বিশাল দল মছজিদটো ভাঙি পেলাইছিল আৰু গোটেই ভাৰত উপমহাদেশত বিবাদৰ সৃষ্টি হয় আৰু প্ৰায় ২ হাজাৰ মানুহ নিহত হৈছিল।[5][6][7][8]

২০১০ চনৰ চেপ্তেম্বৰত, এলাহাবাদ উচ্চ ন্যায়ালয়ত হিন্দুসকলৰ দাবী অব্যাহত ৰাখিছিল যে, মছজিদটো ৰামৰ জন্মস্থান হিচাপে বিশ্বাস কৰা হৈছিল আৰু ঘটনাস্থানত এটা ৰাম মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ বাবে মূল গম্বুজৰ ঠাইখিনি প্ৰদান কৰা হৈছিল। মছজিদ নিৰ্মাণৰ বাবে মুছলিমসকলৰ ফলৰ পৰা এক তৃতীয়াংশ অঞ্চলও দিয়া হৈছিল।[9][10] এই সিদ্ধান্তৰ পাছত সকলো পক্ষই উচ্চতম ন্যায়ালয়ত আপিল কৰিছিল, য'ত পাঁচ বিচাৰকৰ জুৰি আগষ্টৰ পৰা অক্টোবৰ ২০১৯ লৈকে এখন শীৰ্ষ আদালতত শুনানি দিয়ে।[10][10][11] ২০১৯ চনৰ ৯ নবেম্বৰত, উচ্চতম ন্যায়ালয়ে উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ৰায় বাতিল কৰি সম্পূৰ্ণ ঠাই (২.৭৭ একৰ ভূমি) হিন্দু মন্দিৰ তৈয়াৰ কৰিবৰ বাবে এখন ট্ৰাষ্টৰ হাতত হস্তান্তৰ কৰাৰ আদেশ দিছিল। আৰু ছুন্নি ৱাক্ফ বোৰ্ডক বিকল্প ৫ একৰ ভূমি দিয়াৰো চৰকাৰক নিৰ্দেশ দিছে।[12]

ব্যুৎপত্তি[সম্পাদনা কৰক]

"বাবৰী মছজিদ" নামটো মোগল সম্ৰাট বাবৰৰ নামৰ পৰা আহিছে, যিয়ে এইটো নিৰ্মাণৰ আদেশ দিছিল।[13] ১৯৪০-ৰ দশকৰ আগত, এইটো চৰকাৰী দলিল সহ মছজিদ-ই জনমাস্থান ("জন্মস্থানাৰ মছজিদ") নামেৰে পৰিচিত আছিল।[14]

স্থাপত্য[সম্পাদনা কৰক]

পটভূমি[সম্পাদনা কৰক]

দিল্লীৰ ছুলতানীয়া শাসকসকলে আৰু তেওঁলোকৰ উত্তৰসূৰী মোগলসকলে শিল্প তথা স্থাপত্যৰ মহান পৃষ্ঠপোষক আছিল আৰু বৰ সূক্ষ্ম সমাধি, মছজিদ আৰু মাদ্ৰাছা নিৰ্মাণ কৰিছিল। এইবোৰৰ এটা স্বতন্ত্ৰ শৈলী আছে যিটো "পৰবৰ্তী সময়ত তুঘলক" স্থাপত্যৰ প্ৰভাব বহন কৰে। গোটেই ভাৰতত মছজিদবোৰ বিভিন্ন ধৰণে নিৰ্মিত হৈছিল; দেশীয় শিল্পৰ ঐতিহ্যবোৰ শক্তিশালী আৰু যত স্থানীয় কাৰিগৰসকল অত্যন্ত দক্ষ আছিল তেনে অঞ্চলত সৰ্বাধিক মাৰ্জিত শৈলীৰ বিকাশ ঘটিছিল। এনেকৈ মছজিদবোৰৰ আঞ্চলিক বা প্ৰাদেশিক ৰীতিবোৰ স্থানীয় মন্দিৰ বা গাৰ্হস্থ শৈলীৰ বাহিৰত বৃদ্ধি পাইছিল, যি জলবায়ু, ভূখণ্ড, উপকৰণৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ পৰিবৰ্তে চৰ্তযুক্ত আছিল, গতিকে বেঙল, কাশ্মীৰ আৰু গুজৰাটৰ মছজিবোৰৰ মজত বিশাল পাৰ্থক্য দেখিব পোৱা যায়। বাবৰী মছজিদটো জৌনপুৰ ছালতানাতৰ স্থাপত্য বিদ্যালয় অনুসৰণ কৰি নিৰ্মণ কৰিছিল। পশ্চিম ফালৰ পৰা যেতিয়া চোৱা হয় তেতিয়া এইটো জৌনপুৰৰ আটলা মছজিদৰ লগত মিল যায়।[15][Full citation needed]

স্থাপত্য শৈলী[সম্পাদনা কৰক]

বাবৰী মাছজিদৰ কাষৰ মানচিত্ৰ।

মছজিদৰ আৰ্কিটেকচাৰটো সম্পূৰ্ণ দিল্লী ছুলতানি মছজিদৰ প্ৰতিৰূপ। বাবৰী মছজিদ এটা পৃথক শৈলীৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ মছজিদ আছিল, মূলত স্থাপত্যটো সংৰক্ষণ কৰা হৈছিল, দিল্লী ছুলতানি প্ৰতিষ্ঠাৰ পিচত এইটো বিকশিত হৈছিল, এইটো প্ৰাচীৰ প্ৰাচীৰৰ নগৰ গৌড়ৰ নগৰতলিৰ বাবৰী মছজিদ অৰু শ্বেৰ শ্বাহ সুৰীৰ নিৰ্মিত জামালি কামিলি মছজিদতও দেখা যায়। এইটো আকবৰ গৃহীত মোগল স্থাপত্য শৈলীৰ অগ্ৰদূত আছিলেন।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]

শব্দবিজ্ঞান[সম্পাদনা কৰক]

লৰ্ড উইলিয়াম বেণ্টইঙ্কৰ স্থপতি গ্ৰাহাম পিকফোৰ্ডৰ (১৮২৮-৩৩) মতে, "বাবৰী মছজিদ মিহৰাবৰ এটা ফিচফিচাৰটো অইন প্ৰান্তত ২০০ ফুট (৬০ মিটাৰ) দূৰৈত আৰু কেন্দ্ৰীয় আদালতৰ দৈৰ্ঘ্য তথা প্ৰস্থত স্পষ্টভাৱে শুনা যায়।"

মছজিদটোৰ ধ্বনিবিজ্ঞানৰ কথা তেখেত তেওঁৰ ঐতিহাসিক কাঠামো ‘অদ্ধে’ গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰিছিল য’ত তেখেত কৈছিল যে "১৬ শতিকাৰ বিল্ডিংৰ বাবে মিম্বাৰৰ পৰা কণ্ঠস্বৰ স্থাপন তথা প্ৰৱৰ্তন যথেষ্ট উন্নত, এই কাঠামোৰ মাজত শব্দৰ অনন্য স্থাপনা দৰ্শনাৰ্থীকসকলক আচাৰিত কৰি দিব।" [16][17]

আধুনিক নিৰ্মাতাই মিহৰাবৰ বেৰত এক বৃহৎ অবিৰতিৰ বাবে এই আকৰ্ষণীয় স্বৰত্বৰ বিশেষত্ব আৰু চাৰিওফালৰ দেৱালত কেইবাটাও অবিৰতিৰ বাবে চিহ্নিত কৰা হৈছে যি ৰিচনাটৰ হিচাপে কাম কৰিছিল; এই ডিজাইনে মিহৰাব লৈ বক্তব্য শুনিবলৈ সকলোকে সহায় কৰিছিল। বাবৰি মছজিদ নিৰ্মাণত ব্যৱহৃত বালিপাথৰৰ অনুনাসুক গুণআছিল যি অতুলনীয় শব্দত অৰিহনা যোগোৱা হৈছিল।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]

বায়ু সঞ্চালন[সম্পাদনা কৰক]

বাবৰি মছজিদৰ টুঘলুকাইড শৈলীয়ে অন্যান্য ডিজাইন উপাদান আৰু কৌশলসমন্বিত কৰে, যেনে ইছত্ৰিক স্থাপত্য উপাদান যেনে আটাৰ্চ, ভল্ট আৰু গম্বুজ হিচাপে আবেশ তৰা এয়াৰ কুলিং প্ৰণালী। বাবৰি মছজিদত এক নিষ্ক্ৰিয় পৰিবেশ নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰণালীত উচ্চ চিলিং, গম্বুজ, আৰু ছয়টা ডাঙৰ গ্ৰিল উইণ্ডো অন্তৰ্গত। প্ৰণালীটোৱে প্ৰাকৃতিক বায়ুচলাচলৰ লগতে দিনৰ পোহৰৰ অনুমতি দি অভ্যন্তৰীণশীতল কৰি ৰখাত সহায় কৰিছিল।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]

ইতিহাস[সম্পাদনা কৰক]

নিৰ্মাণ[সম্পাদনা কৰক]

বাবৰি মছজিদ নিৰ্মাণৰ তাৰিখ অনিশ্চিত। ২০শ শতিকাৰ অৱস্থাত পোৱা বাবৰি মছজিদ চৌহদত পোৱা শিলালিপিসমূহত বাবুৰৰ ইচ্ছা অনুসৰি মিৰ বাকিৰ দ্বাৰা ৯৩৫ এএইচ (১৫২৮-২৯) এই মছজিদটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। অৱশ্যে, এই শিলালিপিবোৰ অধিক শেহতীয়া ভিণ্টেজ হোৱা দেখা যায়। [18]

এই সময়ৰ পৰা মছজিদটোৰ কোনো ৰেকৰ্ড নাই। বাবুৰ্ণামা (বাবুৰৰ ক্ৰনিকলাচ) মছজিদ বা এটা মন্দিৰ ধ্বংসৰ কথা উল্লেখ কৰা নাই।[19] তুলসীদাসৰ (১৫৭৪) ৰামচৰিতমান আৰু আবুল-ফগল-ইবন মুবাৰক (১৫৯৮ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) আইন-ই আকবৰীতো মছজিদ এটাৰ কোনো উল্লেখ কৰা নাছিল। [20][21] ১৬১১ চনৰ আবেলি অযোধভ্ৰমণ কৰা ইংৰাজী ট্ৰেভেলাৰ ৱিলিয়াম ফিঞ্চে "ৰনিচান্দ [ৰমাচান্দ] দুৰ্গ আৰু ঘৰবোৰৰ খণ্ডাৱশেষ" সম্পৰ্কে লিখিছিল য'ত মহাঈশ্বৰে বিশ্বাস কৰিছিল "বিশ্বৰ তামাশা চাবলৈ তেওঁৰ ওপৰত শৰীৰ ল'লে।" তেওঁ কিলৰ ভৱনসমূহত পাণ্ডা (ৰহমান পাজৰ) পোৱা গৈছিল, তীৰ্থযাত্ৰীৰ নাম ৰেকৰ্ডিং কৰিছিল, কিন্তু মছজিদ এটাৰ কোনো উল্লেখ নাছিল। [22] টমাছ হাৰবাৰ্টে ১৬৩৪ চনত "সেই নামৰ বননীয়া পাগোডে নিৰ্মাণ কৰা ৰনিচাণ্ডৰ বেছ পুৰণি দুৰ্গ" বৰ্ণনা কৰিছিল যাক তেওঁ "বিশেষকৈ মৰমৰীয়া" বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল। তেওঁ লগতে তীৰ্থযাত্ৰীৰ নাম লিপিবদ্ধ কৰা এজনৰ কথা লিপিবদ্ধ কৰিছিল। [23]

হিন্দুসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে ৰামৰ স্থান বুলি বিশ্বাস কৰা স্থানত এটা মছজিদৰ আটাচল ৰেকৰ্ড হৈছে জয় সিং ২ (বা "সৱাই জয় সিং") – মোগল আদালতৰ এজন ৰাজপুত এজন ৰাজপুত যি ১৭১৭ চনত মছজিদটোৰ চাৰিওফালৰ অঞ্চলত জয়সিংপুৰা স্থাপন কৰিছিল (যিহেতু তেওঁ আন কেইবাটাও হিন্দু ধৰ্মীয় স্থানত কৰিছিল)। জয়পুৰৰ চিটি প্ৰাইচ যাদুঘৰত কাপাড-দুৱাৰ সংগ্ৰহত সংৰক্ষণ কৰা জয় সিঙৰ নথিপত্ৰত বাবৰি মছজিদ স্থানৰ এক স্কেচ্ছ মানচিত্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। [lower-alpha 1] মানচিত্ৰত এটা খোলা আদালতৰ চৌহদ আৰু তিনিটা মন্দিৰৰ শমৰা (সিখাৰা) থকা এটা নিৰ্মিত গাঁথনি দেখুওৱা হৈছে যি আজিৰ বাবৰি মছজিদত তিনিটা গম্বুজৰ সৈতে সজোৱা। উঠানটো জনমস্থান বুলি লেবেল দিয়া হৈছে আৰু ৰাম চবুতৰা দেখুৱায়। নিৰ্মিত গঠনৰ কেন্দ্ৰীয় বে'ক ছথি লেবেল দিয়া হয়, যি লগতে স্থানস্থানক নিৰ্ধাৰণ কৰে। [25]

ইউৰোপীয় জেচুইট মিছনেৰী জোচেফ টাইফেণ্টেলাৰ, যি ৩৮ বছৰ (১৭৪৩-১৭৮৫) ভাৰতত বাস কৰিছিল আৰু কাম কৰিছিল আৰু ভাৰত সম্পৰ্কে অজস্ৰ কাম লিখিছিল, ১৭৬৭ চনত অযোধ্যা ভ্ৰমণ কৰিছিল। ইওজন বাৰ্ণুলি ১৭৮৮ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ কৰ্ম বিৱৰিতভাৰত (লেটিন ভাষাত) ফৰাচীলৈ অনুবাদ কৰে। এই একাউণ্ট অনুসৰি, ঔৰংজেৱে (আৰ. ১৬৫৮-১৭০৭) ৰামকোটৰ গৰমটো ধ্বংস কৰিছিল, যাৰ ভিতৰত যি ঘৰটো আছিল, যাক য'ত অ'ত ৰামৰ নামঘৰ বুলি কোৱা হৈছিল। ইয়াৰ স্থানত তিনিটা গম্বুজ থকা এটা মছজিদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। অৱশ্যে, তেওঁ লগতে উল্লেখ কৰে, "আনসকলে কয় যে ইয়াক 'বাবুৰ' [বাবৰ]ৰ দ্বাৰা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ৰামৰ স্থান চিহ্নিত কৰা মাটিৰ মঞ্চত পুনৰ প্ৰাৰ্থনা আগবঢ়াবলৈ ওকালত থাকে।[26][lower-alpha 2] টাইফানথালৰ ফাৰ্চী আৰু সংস্কৃতত সু-শ্ৰম আছিল, যি এটা সংস্কৃত-ফাৰ্চী অভিধান, আৰু ফাৰ্চীভাষাত অন্যান্য কাম লিখিছিল। স্পষ্টভাৱে তেওঁ বাবুৰৰ অৰ্ডাৰৰ অধীনত নিৰ্মাণ কৰা বুলি উল্লেখ কৰি মছজিদটোৰ দেৱালত এটা শিলালিপি পোৱা নাছিল। তেওঁ "ঔৰংজেৱক ক'লে, আৰু বাবুৰৰ নাম কেইজনমান ব্যক্তিয়ে লৈ যায়", ৰাজ্য লেখক কিশোৰ কুনাল।[27]

শিলালিপি[সম্পাদনা কৰক]

ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ তৰফৰ পৰা ১৮১৩-১৪ চনত ফৰান্সিছ বাকানা-হেমিল্টন (উকানান) গৰগপাৰা বিভাগৰ এক জৰীপ কৰিছিল। তেওঁৰ প্ৰতিবেদন কেতিয়াও প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাছিল কিন্তু পিছত মণ্ট্ৰগমেৰী মাৰ্টিনৰ দ্বাৰা অংশত পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিশোৰ কুনালে ব্ৰিটিছ লাইব্ৰেৰী আৰ্কাইভত মূল প্ৰতিবেদন পৰীক্ষা কৰিছিল। ইয়াত কোৱা হৈছে যে, সাধাৰণতে "ঔৰংজাবেৰ ক্ৰুদ্ধ সৰল তাৰ বাবে" ধ্বংসৰ কাৰণ আছিল। কিন্তু ইয়াত কোৱা হৈছিল যে বাবৰে "ইয়াৰ দেৱালত এটা শিলালিপি" কৰি অযোধ্যাত থকা মছজিদটো নিৰ্মাণ কৰা বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছিল। প্ৰিছৰ এই শিলালিপিটো এজন লিপিকাৰে প্ৰতিলিপি কৰা হৈছিল আৰু উকানানৰ মৌলবী বন্ধু এজনে অনুবাদ কৰিছিল। অনুবাদত কিন্তু পাঁচটা পাঠ আছে, যাৰ ভিতৰত আছে দুটা শিলালিপি। প্ৰথম শিলালিপিত কোৱা হৈছিল যে মছজিদটো ৯৩৫ এএইচ বা ৯২৩ এএইচ বছৰত মিৰ বাকিৰ দ্বাৰা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। [lower-alpha 3] দ্বিতীয় শিলালিপিত ঔৰংজেৱৰ জন্মবৰ্ণনা কৰা হৈছে। [lower-alpha 4] দুটা শিলালিপি আৰু তেওঁলোকৰ মনোগ্ৰাম (তুৰ্গাচ) উপৰিও মুছা আশিকান নামৰ এক ডাৰ্ভিচ সম্পৰ্কীয় এক কল্পিত ঐক্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। অনুবাদকে সন্দেহ কৰিছিল যে এই কথাছবিখন শিলালিপিৰ অংশ কিন্তু লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে যে লিপিকাৰে "ইতিবাচকভাৱে কয় যে এই ভৱনটো স্থাপনত শিলালিপিটো কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল।" অনুবাদকজনৰ তাৰিখৰ বাবে এনাগ্ৰামত অসুবিধা হৈছিল, কাৰণ এটা শব্দ নাই, যাৰ ফলত ৯৩৫ এএইচৰ সলনি ৯২৩ এএইচ তাৰিখ হ'লহেহেছিল। এই অসংযোজন আৰু অমিলবোৰে বুকানানৰ ওপৰত কোনো প্ৰভাৱ পেলাব পৰা নাছিল, যি বাবৰে মছজিদটো নিৰ্মাণ কৰিছিল বুলি বজাই ৰাখিছিল। [18]

১৮৩৮ চনত, ব্ৰিটিছ জৰীপকৰ্তা মণ্টমবাৰ্গিৰি মাৰ্টিনে লিখিছিল যে মছজিদত থকা স্তৰবোৰ হিন্দু মন্দিৰৰ পৰা লোৱা হৈছিল। আৰ এছ শৰ্মাৰ দৰে এটা অংশ ৰহিতাবেই এই কথা অস্বীকাৰ কৰে আৰু উল্লেখ কৰে যে মন্দিৰ ধ্বংসৰ এনে দাবী কেৱল ১৮শ শতিকাৰ পিছতহে বৃদ্ধি পাইছিল।[26]

১৮৭৭ চনত, "জনমস্থানত মছজিদ বাবুৰী"ৰ মুতাৱালি (অভিভৱক)য়ে তেওঁক ৰামৰ স্থান হিচাপে পৰিচয় দিয়া স্থানত চাবটাৰা উত্থাপন কৰা কমিছনাৰক সংৰক্ষণ কৰিবলৈ অনুসৰণ কৰে। আবেদনত তেওঁ কৈছিল যে বাবুৰে দুৱাৰৰ ওপৰত এটা শব্দ "আল্লাহ" বৰ্ণনা কৰিছিল। জিলা ন্যায়াধীশ আৰু উপ-ন্যায়াধীশে সকলো দল আৰু তেওঁলোকৰ আইনজীৱীৰ উপস্থিতিত মছজিদ পৰিদৰ্শন কৰে আৰু এই সত্যটো নিশ্চিত কৰে। অন্য কোনো শিলালিপি ৰেকৰ্ড কৰা হোৱা নাছিল। [18]

১৮৮৯ চনত পুৰাতাৰ্গক এণ্টন ফ্ৰুৰে মছজিদ ভ্ৰমণ কৰে আৰু তিনিটা শিলালিপি পায়। এটা আছিল এক কৰুণ পংশ। শিলালিপি এক্সআই আছিল মিটাৰ ৰাবালত পৰছী কবিতা, য'ত উল্লেখ কৰা হৈছিল যে বাবৰৰ এক সম্মানিত 'মিৰ খান'ৰ দ্বাৰা মছজিদটো স্থাপন কৰা হৈছিল। [lower-alpha 5] শিলালিপি ZLII ও মিটাৰ ৰামালত পৰছী কবিতা আছিল, আৰু কৈছিল যে মছজিদটো বাবুৰৰ এজন গ্ৰাণ্ডেৰ দ্বাৰা ৯৩০ এএইচ ত স্থাপন কৰা হৈছিল, যি আছিল "তুৰ্কী আৰু চীনৰ আন এজন ৰজা।" [lower-alpha 6] বাবৰে হিন্দুঃস্থানৰ পৰা তিনি বছৰ আগতে ৯৩০ এএইচ বছৰটো ১৫২৩ ৰ সৈতে সংমিস্ত্ৰী। স্পষ্ট বিৰোধসত্ত্বেও, ফ্ৰুৰে তেওঁৰ ১৮৯১ চনৰ কিতাপত "বাবৰৰ শাসনৰ সময়ত এ এইচ ৯৩০"ৰ তাৰিখ প্ৰকাশ কৰিছিল। [18]

লেখক কিশোৰ কুনালে কৈছে যে দাবী কৰা সকলো শিলালিপি ভণ্ড। ১৫২৮ চনত মছজিদ নিৰ্মাণৰ প্ৰায় ২৮৫ বছৰ পিছত তেওঁলোকক সংলগ্ন কৰা হৈছিল, আৰু বাৰে বাৰে সলনি কৰা হৈছিল। [28] তেওঁৰ নিজৰ মূল্যায়ন হৈছে যে মছজিদটো ১৬৬০ চনৰ আবেলি ঐৰংজেৱৰ ৰাজ্যপাল ফেনাই খানে নিৰ্মাণ কৰিছিল, যি অযোধ্যাৰ মন্দিৰ ধ্বংস কৰিছিল। ১৬৭২ চনত আৱাধ-ভিলাচা লিখিথকা লাল ডাছে জনমস্থান (ৰামৰ স্থান) সঠিকভাৱে বৰ্ণনা কৰিছে কিন্তু সেই স্থানত এটা মন্দিৰৰ কথা উল্লেখ কৰা নাই। [29]

এই বিকাশবোৰ সম্ভৱতঃ স্থানীয় মুছলমানৰ জ্ঞাত আছিল। উনৈশ শতিকাৰ মাজভাগত, মুছলিম কৰ্মী মিৰ্জা জানে ছাহিফা-আই-চিহিল নাছিহ বাহাদুৰ শ্বাহীৰ পৰা উদ্ধৃতি কৰিছিল, যাক ১৮শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে সম্ৰাট বাহাদুৰ শ্বাহ আই (আৰু ঔৰংজেব-ৰ নাতিনী) কন্যাই লিখিছিল। পাঠত "মথুৰা, বানাক্ৰান্ত আৰু আৱাধ আদি ত অৱস্থিত প্ৰতিমাকাৰী ধৰ্মাৱতী সকলৰ মন্দিৰসমূহ ধ্বংস কৰাৰ পিছত নিৰ্মাণ কৰা মছজিদসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে। কোৱা হয় যে, আৱাদ "সিতা ৰাসোই" (সিতাৰ পাকঘৰ) আৰু "হনুমানৰ আবাস"ত এই ধ্বংস কৰা মন্দিৰবোৰক কোৱা হয়। [30][31] এই অনুসৰি বাবৰৰ কোনো উল্লেখ নাছিল, মথুৰা আৰু বানাক্ৰান্তত ঔৰংজেৱে নিৰ্মাণ কৰা সকলৰ সৈতে অযোধ্যা মছজিদটোৰ ওচৰত আছিল।

পাণ্ডুলি, ছাহিফা-আই-চিহিল নাছিহ বাহাদুৰ শাহী এতিয়াও পোৱা হোৱা নাই, আৰু স্কলাৰ ষ্টাফন কোনেৰমানে কৈছে যে মিৰ্জা জান বুক হাদিকা-ই শুৱাদা নিৰ্ভৰযোগ্য নহয়।[32]

গল্পত মুছা আশিকান[সম্পাদনা কৰক]

মৌলবী আব্দুল গফফাৰৰ ২০ শতিকাৰ এক পাঠ আৰু প্ৰাৰম্ভিক চিত্ৰকৰ উৎসৰ দ্বাৰা পৰীক্ষা কৰা বুৰঞ্জীবিদ হৰ্ষ নাৰায়ণে পৰীক্ষা কৰা মতে,[lower-alpha 7] যুৱ বাবৰ কাবুলৰ পৰা আৱাধ (অযোধ্যা) লৈ আহিছিল, য'ত কলাণ্ডাৰ (চুফী এচেটিক) পৰিবেশন কৰা হৈছিল, সম্ভৱতঃ এক তথ্য সন্ধান অভিযানৰ অংশ হিচাপে। ইয়াত তেওঁ চুফি সন্ত শ্বাহ জালাল আৰু ছাইদ মুচা আশীকাৰ সৈতে দেখা কৰে আৰু হিন্দুঃস্থান জয় কৰাৰ বাবে তেওঁলোকৰ আশীৰ্বাদৰ বাবে অংগীকাৰ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৮১ চনৰ গফফাৰ কিতাপৰ সংস্কৰণত এই অংগীকাৰ ৰচিছে। [33] ১৯৩২ চনত পুৰণা সংস্কৰণত প্ৰৱেশ অধিকাৰ থকা লালা সিতা ৰামে লিখিছিল, "ফকীৰে উত্তৰ দিছিল যে জনমস্থান মন্দিৰটো ধ্বংস কৰাৰ পিছত মছজিদ নিৰ্মাণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিলে তেওঁলোকে তেওঁক আশ্ৰয় দিব। বাবৰে ফকীৰৰ অফাৰ গ্ৰহণ কৰি তেওঁৰ স্বনামলৈ উভতি আহে।" [34][35][36]

অন্যান্য তত্ত্ব[সম্পাদনা কৰক]

অৱশ্যে, কিছুমান বুৰঞ্জীবিদে যুক্তি দিছে যে ইয়াক দিল্লী চুলতানাটৰ সময়ত (১৩-১৫শ শতিকা) নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, আৰু বাবৰৰ সময়ত নৱীকৰণ কৰা হ'ব পাৰে। আৰ নাথে কৈছে যে, মছজিদটোৰ স্থাপত্যৰ পৰা নিৰ্ণয় কৰি ইয়াক মোগলৰ পূৰ্ব কালত নিৰ্মাণ কৰা উচিত।[19][37]

ধৰ্মাৱস্থানৰ উপৰিও জৈন আৰু বৌদ্ধসকলেও এই স্থানদাবী কৰিছে। জৈন সমতা ভাহনিৰ মতে, মছজিদটো ৬ষ্ঠ শতিকাৰ জৈন মন্দিৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[38] একেদৰে, উদিত ৰাজৰ বৌদ্ধ শিক্ষা ফাউণ্ডেচনে দাবী কৰিছে যে মছজিদটো বৌদ্ধ তীৰ্থস্থানৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[39]

১৮৮০-ৰ দশকৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ প্ৰচেষ্টা[সম্পাদনা কৰক]

১৮৫৩ চনত, নিৰ্মোহী আখৰাৰ সশস্ত্ৰ হিন্দু আচাৰ্যৰ এটা গোটে সেই স্থান দখল কৰে, আৰু গঠনটোৰ মালিকীস্বত্ব দাবী কৰে।[40] পৰৱৰ্তী দুবছৰত পৰ্যাপ্ত হিংসাৰ সৃষ্টি হৈছিল, আৰু অসামৰিক প্ৰশাসনে পদক্ষেপ ল'ব লাগিব, এটা মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ অনুমতি অস্বীকাৰ কৰিছিল বা ইয়াক পূজাৰ স্থান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিছিল। ১৮৫৫ চনত, হিন্দু-মুছলমানৰ বিবাদৰ পিছত, পৰবৰ্ধিত বিবাদ পৰিহাৰ কৰিবলৈ এটা সীমা ৰখা হৈছিল। ই মছজিদ প্ৰাংগদুটা প্ৰান্তত বিভক্ত; মুছলমানসকলক অভ্যন্তৰীণ প্ৰান্তত প্ৰাৰ্থনা জনোৱা হৈছিল। বাহিৰৰ প্ৰান্তত "ৰাম চাবুটৰা" বুলি জনাযায়, এক উচ্চমঞ্চত তেওঁলোকৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল।[40][41]

১৮৮৩ চনত, মহাপ্ৰণৱণৰ দ্বাৰা ইষ্ট নামত মঞ্চত এটা মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ কৰে। মুছলমান ৰ ওপৰত কৰা প্ৰবল তাৰ পিছত, উপ-আয়ুক্তই ১৮৮৫ চনৰ ১৯ জানুৱাৰীত যিকোনো মন্দিৰ নিৰ্মাণ ৰখাৰ ওপৰত নিষেধ কৰিছিল। ১৮৮৫ চনৰ ২৭ জানুৱাৰীত, ৰাম চাবুটৰাৰ হিন্দু মহেণ্ট (পুৰোহিত) ৰঘুবাৰ ডাছে ফৈজাবাদ উপ-ন্যায়াধীশৰ ওচৰত অসামৰিক চয়ন এটা ফাইল কৰে। ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰত, মছজিদটোৰ মুতাৱালি (মুছলমান প্ৰমাণপত্ৰ) তৰ্ক কৰিছিল যে সমগ্ৰ ভূমি মছজিদটোৰ অন্তৰ্ভুক্ত।[40] ১৮৮৫ চনৰ ২৪ ডিচেম্বৰত উপ ন্যায়াধীশ পাণ্ডী হৰি কিষাণ সিঙে এই চয়নটো বৰ্খাটি কৰে। ১৮৮৬ চনৰ ১৮ মাৰ্চত, জিলা ন্যায়াধীশ এফ.ই.এ. চামিৰেনিম্ন আদালতৰ ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে এক আবেদন খাৰিজ কৰে। তেওঁ সন্মত হৈছিল যে মছজিদটো সেই ভূমিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যাক তেওঁলোকে পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰিছিল, কিন্তু স্থিতি ৰক্ষণাবেক্ষণৰ আদেশ দিছিল, যিহেতু "অভিযোগৰ প্ৰতিকাৰ ৰখাৰ বাবে এতিয়া অতি আচৰিত হৈছিল।" ১৮৮৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ন্যায়িক আয়ুক্ত ডব্লিউ ইয়ংৰ আগত এটা পৰৱৰ্তী আবেদন খাৰিজ কৰা হৈছিল।[41]

১৯৩৪ চনৰ ২৭ মাৰ্চত, ওচৰৰ ছাহজাহানপুৰ গাঁৱত গৰু ৰখাৰ ফলত অযোধ্যাত হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত এটা সংঘৰ্ষ হৈছিল। মছজিদটোৰ চাৰিওফালৰ দেৱাল আৰু মছজিদটোৰ এটা গম্বুজ দৰাংশৰ সময়ত ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। এইবোৰ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ দ্বাৰা পুননিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]

ছিয়া–ছুন্নি বিৰোধ[সম্পাদনা কৰক]

১৯৩৬ চনত, যুক্তৰাজ্য চৰকাৰে ৰাজ্যত ৱাক্ফ বৈশিষ্ট্যৰ উন্নত প্ৰশাসনৰ বাবে ইউ পি মুছলিম ৱাকফ আইন প্ৰণয়ন কৰে। এই আইন অনুসৰি, বাবৰি মছজিদ আৰু ইয়াৰ ওচৰৰ কবৰস্থান (গাঞ্জ-ই-ছহিদন কাব্ৰিটান) ইউ পি চুন্নী কেন্দ্ৰীয় ব’ৰ্ড অফ ৱাকফৰ সৈতে ৱাকফ নং ২৬ ফাইজাবাদ হিচাপে পঞ্জীয়ন কৰা হৈছিল। ছিৱাসকলে মছজিদটোৰ সুন্নী মালিকীস্বত্বৰ ওপৰত বিতৰ্ক কৰে, দাবী কৰে যে সেই স্থানটো তেওঁলোকৰ আছিল কাৰণ মিৰ বাকি এজন ছিৱা আছিল।[40] ৱাকফৰ কমিছনাৰে বিবাদৰ এক অনুসন্ধান আৰম্ভ কৰিছিল। অনুসন্ধানত উপসংশম কৰা হৈছিল যে মছজিদটো সুন্নীসকলৰ আছিল, যিহেতু ইয়াক বাবুৰে কমিছন কৰিছিল, যি এজন সুন্নী আছিল। সমাপ্ত প্ৰতিবেদনটো ১৯৪৪ চনৰ ২৬ ফেব্ৰুৱাৰী তাৰিখৰ এক আনুষ্ঠানিক গেজেটত প্ৰকাশ কৰা হৈছিল। ১৯৪৫ চনত, ছিয়া কেন্দ্ৰীয় বোৰ্ডে এই সিদ্ধান্তৰ বিৰুদ্ধে আদালতলৈ স্থানান্তৰ কৰে। ১৯৪৬ চনৰ ২৩ মাৰ্চত, ন্যায়াধীশ এছ এ আহচানে ৱাকফৰ সুঁৰি কেন্দ্ৰীয় বোৰ্ডৰ সপক্ষে শাসন কৰিছিল।[41]

হিন্দু প্ৰতিমা স্থাপন[সম্পাদনা কৰক]

১৯৪৯ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত হিন্দু সংগঠন অখিল ভাৰতীয় ৰম্যনা মহাসভাই মছজিদটোৰ ঠিক বাহিৰত ৯ দিনীয়া নন-ষ্টপ ৰমাচৰিতমান পতা হয়। এই অনুষ্ঠানৰ শেষত, ১৯৪৯ চনৰ ২২-২৩ ডিচেম্বৰৰ নিশা, ৫০-৬০জন লোকৰ এটা গোটে মছজিদত প্ৰবিষ্ট কৰে আৰু ইয়াত ৰাম আৰু সীতাৰ প্ৰতিমা স্থাপন কৰে। ২৩ ডিচেম্বৰৰ ৰাতিপুৱা অনুষ্ঠানটোৰ আয়োজকসকলে হিন্দু ভক্তসকলক দৰ্শনৰ বাবে মছজিদলৈ আহিবলৈ কৈছিল। সহস্ৰাধিকজন ৰক্ত-পাত্ৰই সেই স্থানলৈ যোৱা আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে চৰকাৰে মছজিদটো এক বিতৰ্কিত অঞ্চল ঘোষণা কৰি ইয়াৰ গেটসমূহ তালাত ৰাখিছিল।[41]

গৃহ মন্ত্ৰী বল্লভভাই পেটেল আৰু প্ৰধান মন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰুৱে ৰাজ্যৰ মুখ্য মন্ত্ৰী গোবিন্দ বলভ পণ্ট আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ গৃহ মন্ত্ৰী লাল বাহাদুৰ শস্ত্ৰীক মছজিদ প্ৰাংগনৰ পৰা প্ৰতিমা আঁতৰাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। পণ্টে প্ৰতিমাসমূহ আঁতৰাবলৈ নিৰ্দেশ জাৰী কৰে, কিন্তু ফৈজাবাদৰ ডেপুটি কমিছনাৰ কে নায়াৰে ভাবে যে, এই আচৰণ বোৰ কৰাৰ বাবে বিতৰ্ক কৰিব আৰু অক্ষমতাৰ বাবে অনুতৰ্ক কৰিছিল।[41]

১৯৫০ চনৰ ১৬ জানুৱাৰীত, গোৱন সিং বিশৰদে ফৈজাবাদ আদালতত অসামৰিক চৰ্ত দাখিল কৰে, য'ত সেই স্থানত থকা ৰাম আৰু সীতাৰ পূজা কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হ'ব বুলি অনুৰোধ কৰে। ১৯৫৯ চনত নিৰ্মোহী আখৰাই মছজিদ দখলৰ দাবীত আৰু এটা মছজিদ ফাইল কৰে। ১৯৬১ চনৰ ১৮ ডিচেম্বৰত, সুঁৰি কেন্দ্ৰীয় ৱাকফ বোৰ্ডেও এখন মছজিদ তৰা স্থান দখল কৰাৰ দাবী আৰু মছজিদ প্ৰাংকাৰৰ পৰা প্ৰতিমা আঁতৰোৱাৰ দাবীত এখন মছজিদ আবেদন কৰে।[41]

ধ্বংসকৰণ[সম্পাদনা কৰক]

১৯৮৪ চনৰ এপ্ৰিল মাহত, বিশ্ব হিন্দু ৰাজ্যচৰকাৰে (ভিএইচপি) হিন্দু তীৰ্থস্থানৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা বাবৰী মছজিদ আৰু অন্যান্য গাঁথনিলৈ হিন্দু প্ৰৱেশৰ বাবে ৰাজহুৱা সমৰ্থন সংগ্ৰহ ৰখাৰ বাবে এক অভিযান আৰম্ভ কৰে। জনসজাগতা বৃদ্ধিৰ বাবে, ভিএচপি-এ দেশান্তৰিত ৰথ ৰপৰিকল্পনা কৰিছিল (ৰথ কুচকাৱাজ, যাৰ প্ৰথমটো ছেপ্টেম্বৰ-অক্টোবৰ ১৯৮৪ ত, সীতামাৰহীৰ পৰা অযোধ্যালৈ হৈছিল। ) ইন্দিৰা গান্ধীৰ মৃত্যুৰ পিছত এই অভিযান অস্থায়ীভাৱে স্থগিত কৰা হৈছিল, কিন্তু ১৯৮৫ চনৰ ২৩ অক্টোবৰত ২৫টা স্থানৰ পৰা পুনৰুজ্জীৱিত কৰা হৈছিল। ১৯৮৬ চনৰ ২৫ জানুৱাৰীত, ২৮ বছৰীয়া স্থানীয় উকীল উমমেশ চন্দ্ৰ পাণ্ডে বাবৰি মছজিদ চৌহদত হিন্দু পূজাৰ ওপৰত থকা নিষেধাজ্ঞা আঁতৰাবলৈ আদালতত অনুৰোধ কৰিছিল।[41] তাৰ পিছত, ৰাজীৱ গান্ধী চৰকাৰে বাবৰী মছজিদ গেটৰ তলা আঁতৰাবলৈ আদেশ দিছিল। আগতে, স্থানত অনুমোদিত একমাত্ৰ হিন্দু অনুষ্ঠান আছিল এজন হিন্দু পূজাৰী আছিল বাৰ্ষিক পূজা কৰা। এই ৰায়ৰ পিছত, সকলো হিন্দুক সেই স্থানত প্ৰৱেশাধিকাৰ দিয়া হৈছিল, আৰু মছজিদটোৱে হিন্দু মন্দিৰ হিচাপে কিছু কাম লাভ কৰে।[42]

১৯৮৯ চনৰ নৱেম্বৰত ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰ্বাচনৰ পূৰ্বে বিবদমান স্থানত ভিএচপিয়ে শিলানী (প্ৰস্তৰ প্ৰদান অনুষ্ঠান) কৰাৰ অনুমতি লাভ কৰিলে অঞ্চলটোত সম্প্ৰীতিউত্তেজনা অধিক অৱনতি হয়। ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিৰ (বিজেপি) এজন জ্যেষ্ঠ নেতা এল কে আৱানাই ৰথ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল, দক্ষিণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আৰু অযোধ্যাৰ অভিমুখলৈ যোৱাৰ বাবে ১০,০০০ কিলোমিটাৰ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল। ১৯৯২ চনৰ ৬ ডিচেম্বৰত, বিজেপি, ভিএচপি আৰু আৰ এছ এছৰ নেতাসকলে সেই স্থানত প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ আৰু এক সাঙ্কেতিক কাৰ সেৱা কৰিবলৈ সমবেত হয়। দুপুৰীয়ালৈ, এজন কিশোৰ কাৰ সেৱক (স্বেচ্ছাসেৱক) গম্বুজৰ ওপৰত "ভল্ট" কৰা হৈছিল আৰু সেইটো বাহিৰৰ বেষ্টনিটো ভঙাৰ ইগনা দিছিল। তাৰ পিছতে বৃহৎ সংখ্যক কাৰ চেৱকে মছজিদটো ভাঙি পেলায়।

ভবিষ্যৎ ফলাফল[সম্পাদনা কৰক]

মছজিদ ধ্বংস কৰাৰ লগে লগে সমগ্ৰ ভাৰতত বাংলাদেশ আৰু মুছলমানৰ মাজত হোৱা সম্প্ৰদায়িক দংশ। তাৎক্ষনিক পৰবৰ্তনত হোৱা জৰায়ুৰ ফলত আনুমানিক ২,০০০ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।[43] বোম্বাইত ছয় সপ্তাহৰ জৰাটৰ সৃষ্টি হৈছিল, যাৰ ফলত আনুমানিক ৯০০ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।[44][45]

ইণ্ডিয়ান মজিদ আৰু লস্কৰ-ই-তাইবাৰ দৰে জিদী ৰখা সকলে বাবৰী মছজিদ ধ্বংস কৰাৰ ওপৰত ভাৰতৰ বিৰুদ্ধে নিৰ্দেশিত আক্ৰমণৰ বাবে উচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।[46][47][48] ১৯৯৩ চনৰ বোম্বাইৰ আক্ৰমণৰ সৈতে তেওঁৰ অভিযুক্ত সম্পৰ্কৰ বাবে ভাৰতত বিচাৰিছিল, যিয়ে ২৫৭জন লোকক হত্যা কৰিছিল, বাবৰী মছজিদ ধ্বংসৰ ফলত ৰোগত প্ৰভাৱিত হৈছে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছে।[48]

সেই স্থানটো তীৰ্থযাত্ৰীৰ বাবে চুম্বক হৈ আছে।[49] ইকোনমিকৰ মতে, "ইয়াৰ স্মাৰক ষ্টলবোৰৰ ভিতৰত, দ্ৰাৱতম বাণিজ্য কৰাসকলে হিন্দু মূলাদৰ্শীসকলে মছজিদটো ভাঙি পেলোৱা এটা লুপত ভিডিঅ' চলোৱা হৈছে।" [49]

আঞ্চলিক প্ৰভাৱ[সম্পাদনা কৰক]

বাবৰী মছজিদ ধ্বংসৰ পিছত হোৱা দৰাংশ বাংলাদেশলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল, য'ত শ শ দোকান, ঘৰ আৰু মন্দিৰ ধ্বংস কৰা হৈছিল।[50] আৰক্ষীৰ মাজত কোনো ব্যৱস্থা নথকা তৎপৰতাৰে প্ৰতিৱেশী পাকিস্তানত বিভিন্ন স্থানত হিন্দু আৰু জৈন মন্দিৰৰ বিৰুদ্ধে ওপৰৰ পৰা ওলোৱা ৰ'দত বিস্তাৰিত প্ৰতিশোধৰ আক্ৰমণ।[51][48] ইয়াৰ পৰিবৰ্তে দুয়োখন দেশত হিন্দুৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিশোধ আক্ৰমণে সোঁফালৰ হিন্দু ৰাষ্ট্ৰবাদৰ প্ৰবাদত প্ৰৱেশ কৰিছিল – উদাহৰণ স্বৰূপে, ১৯৯৫ চনত, বিশ্ব হিন্দু পাৰিষদ (ভিএইচপি) ৰাষ্ট্ৰসংঘক বাংলাদেশ আৰু পাকিস্তান আৰু কাশ্মীৰৰ হিন্দুসকলক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আৱেদ কৰে।[48] বাবৰী মছজিদ ধ্বংস আৰু ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ প্ৰভাৱে বৰ্তমানলৈকে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ সম্পৰ্কক নেতিবাচকভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে।[48]

লিবাৰহান কমিচন[সম্পাদনা কৰক]

ধ্বংসৰ তদন্তৰ বাবে চৰকাৰে গঠন কৰা লিবাৰহান কমিচনে পিছত ভাওনাৰ বাবে জ্যেষ্ঠ বিজেপি, আৰ এছ এছ আৰু ভিএচপি নেতাসহ ৬৮জন লোকক দোষাৰোপ কৰিছিল।[52] প্ৰতিবেদনত সমালোচনা কৰাসকলৰ ভিতৰত আছিল অটল বিহৰী বাজপায়ী দলৰ মুখ্য লাক আৱানী আৰু মুখ্য মন্ত্ৰী ক'লানি সিং।[53] পূৰ্বৰ ইণ্টেলিজেন্স ব্যুৰো (আইবি) যুটীয়া ডাইৰেক্টৰ মালোকৃষ্ণ ধৰৰ ২০০৫ চনৰ এখন কিতাপে আৰ এছ এছ, বিজেপি, ভিএপি আৰু বজৰং দলৰ জ্যেষ্ঠ নেতাসকলে ১০ মাহ আগতীয়াকৈ ধ্বংসকৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। তেওঁ লগতে পৰামৰ্শ দিছিল যে প্ৰধান মন্ত্ৰী পি ভি নৰসিংহ ৰাও আৰু গৃহ মন্ত্ৰী এছ বি চাৱনকে ধৰি ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ নেতাসকলে ৰাজনৈতিক লাভালাভ আহৰণৰ বাবে ধ্বংসৰ বিষয়ে সতৰ্কবাণী উপেক্ষা কৰিছিল।[54]

প্ৰত্নতাত্ত্বিক খনন[সম্পাদনা কৰক]

২০০৩ চনত, ভাৰতীয় আদালতৰ আদেশ অনুসৰি, ভাৰতীয় প্ৰটেওজিক জৰীপ (এএছআই)ক পুনৰ গভীৰ অধ্যয়ন আৰু আৱৰ্জনাৰ তলত থকা গঠনৰ প্ৰকাৰ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ এটা অধিক গভীৰ অধ্যয়ন আৰু এটা খৰ্গনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল।[55] এইখন কাম ২০০৩ চনৰ ১২ মাৰ্চৰ পৰা ৭ আগষ্ট ২০০৩ লৈ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ১৩৬০টা আৱিষ্কাৰ হৈছিল। এ.চি.আই.-য়ে ইয়াৰ প্ৰতিবেদন এলাহাবাদ উচ্চ আদালতত দাখিল কৰিছিল।[56]

এএছআই প্ৰতিবেদনৰ সাৰাংশে সূচিত কৰিছিল যে মছজিদটোৰ অধীনত এক শতিকাৰ তীৰ্থস্থানৰ উপস্থিতি কি যেন দেখা যায়।[4][57] এএছআই দলৰ মতে, ছাইটত মানুহৰ কাৰ্যকলাপ আছিল ১৩শ শতিকাত। পৰৱৰ্তী কেইটামান স্তৰ পিছৰ শংকা কাল (খ্ৰীষ্ট দ্বিতীয়-প্ৰথম শতিকা) আৰু কশণ কাললৈ। প্ৰাৰম্ভিক সময়ছোৱাত (১১-১২শ শতিকা) উত্তৰ-দক্ষিণ দিশৰ প্ৰায় ৫০ মিটাৰৰ এক কিন্তু সৰু কালৰ বিশাল গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এই গঠনৰ অৱশেষত, আন এটা বিশাল গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল: এই গাঁথনিটোৰ কমেও তিনিটা গঠনমূলক অৱস্থা আৰু ইয়াৰ সৈতে তিনিটা ক্ৰমাগত মজিয়া সংলগ্ন আছিল। প্ৰতিবেদনখনত উপনীত হৈছে যে এই নিৰ্মাণৰ ওপৰতে আছে যে ১৬শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বিতৰ্কিত গাঁথনিটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[58]

মুছলমান গোটবোৰে লগে লগে এ.চি.আই.-ৰ ফলাফলৰ ওপৰত বিতৰ্ক কৰে। সফদৰ হাছমি মেমৰিয়েল ট্ৰাষ্টে (সাহত) প্ৰতিবেদনখন সমালোচনা কৰি কৈছিল যে "এএছআইয়ে পোৱা 'সুৰখী' আৰু চূণ মৰ্টাৰব্যৱহাৰৰ লগতে জন্তুৰ হাড়ৰ উপস্থিতি হৈছে মুছলমানৰ উপস্থিতিৰ সকলো বৈশিষ্ট্য "যি মছজিদটোৰ তলত এটা হিন্দু মন্দিৰ ৰখাৰ সম্ভাৱনা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।" প্ৰতিবেদনখনে অন্যথা 'স্তম্ভ ৰখা স্থান'ৰ আধাৰত প্ৰতিদ্বন্ধী হৈছিল কিয়নো কোনো স্তম্ভ পোৱা নাছিল, আৰু 'স্তম্ভ ৰখা স্থান'ৰ অভিযোগত পূৰ্বাৱস্ত্ৰীসকলে বিতৰ্ক কৰিছে।[59] সৰ্ব ভাৰতীয় মুছলিম ব্যক্তিগত আইন বোৰ্ড (এআইএমপিএলবি)ৰ অধ্যক্ষ ছয়দ ৰাবে হাছান নাদভিয়ে অভিযোগ কৰে যে এ এছ আইয়ে ইয়াৰ অন্তৱৰ্তীকালীন প্ৰতিবেদনত এটা মন্দিৰৰ কোনো প্ৰমাণ উল্লেখ কৰাত ব্যৰ্থ হৈছিল আৰু কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় উত্তেজনাৰ সময়ত দাখিল কৰা চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশ কৰে, যাৰ ফলত প্ৰতিবেদনখন অতি সন্দেহৰ সৃষ্টি হৈছিল।[60]

কিন্তু, এলাবাদ উচ্চ আদালতে এ এছ আইৰ ফলাফল বাহাৰ দিছিল।[61]

শিৰোনাম মামলাৰ ৰায়[সম্পাদনা কৰক]

স্থানত এটা ভূমি শিৰোনাম কেলেংকাৰী এলহাবাদ উচ্চ আদালতত দাখিল কৰা হৈছিল, যাৰ ৰায় ৩০ ছেপ্টেম্বৰ ২০১০ত উচ্চাৰণ কৰা হৈছিল। তেওঁলোকৰ ৰায়ত, এলহাবাদ উচ্চ আদালতৰ তিনিজন ন্যায়াধীশে ৰায় প্ৰদান কৰে যে অযোধ্যাৰ ভূমিৰ 2.77 একৰ (1.12 হেক্টৰ) ৩ ভাগত বিভক্ত কৰা হ'ব, আৰু ১/৩ ৰাম মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ বাবে হিন্দু মহা সভাৰ দ্বাৰা প্ৰতিনিধিত্ব কৰা ৰাম লালা বা শিশু ভগৱান ৰামলৈ যোৱা, ১/৩ ইছলামিক চুনী ৱাকফ বোৰ্ডলৈ যোৱা আৰু বাকী ১/৩ হিন্দু ধৰ্মীয় নিৰ্মোহী আখাৰালৈ যোৱা। তিনিজনীয়া বিচাৰধাৰী বিচাৰক এজনে এটা মন্দিৰ ধ্বংস কৰাৰ পিছত বিতৰ্কিত গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল বুলি সৰ্বসন্মত নাছিল, ই সন্মত হৈছিল যে এটা মন্দিৰ বা এটা মন্দিৰৰ গাঁথনি একে স্থানত মছজিদটোৰ আগতে আছিল।[62] প্ৰিডেটিং গাঁথনিটো এক বিশাল হিন্দু ধৰ্মীয় ভৱন বুলি আদালতে প্ৰমাণ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।[63]

পাঁচজন ন্যায়াধীশ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰে আগষ্টৰ পৰা অক্টোবৰ ২০১৯ লৈ শীৰ্ষ বিবাদৰ গোচৰৰ কথা শুনিছিল।[10][11] ৯ নৱেম্বৰ ২০১৯ত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে হিন্দু মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ বাবে ভূমি বিশ্বাসৰ হাতলৈ গতাই দিবৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ই লগতে চৰকাৰে ধাননিপুৰত আৱণ্টন কৰা এখন মছজিদ নিৰ্মাণৰ বাবে সুঁৰি ৱাকফ বোৰ্ডক ৫ একৰ বিকল্প ভূমি দিবলৈ আদেশ দিছিল।[12]

টোকা[সম্পাদনা কৰক]

  1. Professor R.  Nath, who has examined these records, concludes that Jai Singh had acquired the land of Rama Janmasthan in 1717. The ownership of the land was vested in the deity. The hereditary title of the ownership was recognised and enforced by the Mughal State from 1717. He also found a letter from a gumastha Trilokchand, dated 1723, stating that, while under the Muslim administration people had been prevented from taking a ritual bath in the Saryu river, the establishment of the Jaisinghpura has removed all impediments.[24]
  2. Kunal, Ayodhya Revisited 2016, পৃষ্ঠা xvi quotes from Tiefenthaler's Descriptio Indiae (প্ৰায় 1772): "Emperor Aurangzeb got the fortress called Ramcot demolished and got a Muslim temple, with triple domes, constructed at the same place. Others say that it was constructed by 'Babor'. Fourteen black stone pillars of 5 span high, which had existed at the site of the fortress, are seen there. Twelve of these pillars now support the interior arcades of the mosque. Two (of these 12) are placed at the entrance of the cloister. The two others are part of the tomb of some 'Moor'.... On the left is seen a square box, raised five inches from the ground, with borders made of lime, with a length of more than 5 ells and a maximum width of about 4. The Hindus call it Bedi, i.e., 'the cradle'. The reason for this is that once upon a time, here was a house where Beschan [Vishnu] was born in the form of Ram. It is said that his three brothers too were born here. Aurangzeb or Babor, according to others, got this place razed in order to deny them the noble people, opportunity of practising their superstitions..."
  3. Kunal, Ayodhya Revisited 2016, Chapter 5: "By order of King Babur whose justice is a building reaching to the mansions of heaven, this alighting place of the angels was erected by Meer Baquee a nobleman impressed with the seal of happiness. This is lasting Charity in the year of its construction what declares in manifest "that good works are lasting." (The anagram "good works are lasting" represented the year 935. "From the Tughra: There is no God but God, and Mohammad is the Prophet of God. Say, O'Mohammad, that God is one, that God is holy, unbegetting and unbegotten, and that he hath no equal."
  4. Kunal, Ayodhya Revisited 2016, Chapter 5: "The victorious lord, Mooheyoo Din, Aulumgir, Badshah, the destroyer of infidels, the son of Shah Juhan, the son of Juhangeer Shah; the son of Ukbar Shah; the son of Humayoon Shah, the son of Babur Shah; the son Oomer Sheikh Shah; the son of Soolatan Uboo Saeed; the son of Soolatan Moohammad Shah; the son of Meeran Shah, the son of Shaib-i-Qiran Meer Tymoor." "From the Tughra: In the name of God, most merciful I testify that there is no God but God. He is one, and without equal. I also testify that Mohammad is his Servant and Prophet." "Upon the propitious date of this noble erection, by this weak slave Moohummud Funa Ullah."
  5. Kunal, Ayodhya Revisited 2016, পৃষ্ঠা 168:
    1. By the order of Babur, the king of the world;
    2. This firmament-like, lofty;
    3. Strong building was erected;
    4. By the auspicious noble Mir Khan;
    5. May ever remain such a foundation;
    6. And such a king of the world.
  6. Kunal, Ayodhya Revisited 2016, পৃষ্ঠা 169:
    1. In the name of God, the merciful, the clement.
    2. In the name of him who...; may God perpetually keep him in the world.
    3. ....
    4. Such a sovereign who is famous in the world and in person of delight for the world.
    5. In his presence one of the grandees who is another King of Turkey and China.
    6. Laid this religious foundation in the auspicious Hijra 930.
    7. O God! May always remain the crown, throne and life with the king.
    8. May Babar always pour the flowers of happiness; may remain successful.
    9. His counsellor and minister who is the founder of this fort masjid.
    10. This poetry, giving the date and eulogy, was written by the lazy writer and poor servant Fath-Allah-Ghori, composer.
  7. Sources cited by Harsh Narain:
    • Karim, Maulvi Abdul (1885) (Persian ভাষাত). Tarikh-i Parnia Madinatul Awliya. প্ৰকাশক Lucknow. 
    • Ghaffar, Maulvi Abdul (1981) [first published prior to 1932] (Urdu ভাষাত). Gumgamashtah Halat-i Ajodhya. প্ৰকাশক Lucknow: Nami Press. 
    • Sita Ram, Avadh-vasi Lala (1932) (Hindi ভাষাত). Ayodhya ka Itihasa. প্ৰকাশক Allahabad. 

তথ্য উৎস[সম্পাদনা কৰক]

  1. Hiltebeitel, Alf (15 February 2009), Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits, University of Chicago Press, pp. 227–, ISBN 978-0-226-34055-5, https://books.google.com/books?id=MMFdosx0PokC&pg=PA227 
  2. Udayakumar, S.P. (August 1997). "Historicizing Myth and Mythologizing History: The 'Ram Temple' Drama". Social Scientist খণ্ড 25 (7). 
  3. "Ram temple existed before Babri mosque in Ayodhya: Archaeologist KK Muhammed". Bennett, Coleman and Company. 1 October 2019. https://timesofindia.indiatimes.com/india/ram-temple-existed-before-babri-mosque-in-ayodhya-archaeologist-kk-muhammed/articleshow/71391712.cms। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 May 2020. 
  4. 4.0 4.1 Prasannan, R. (7 September 2003) "Ayodhya: Layers of truth" The Week (India), from Web Archive
  5. Fuller, Christopher John (2004), The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India, Princeton University Press, p. 262, ISBN 0-691-12048-X, https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA262 
  6. Guha, Ramachandra (2007). India After Gandhi. MacMillan. পৃষ্ঠা. 582–598. 
  7. Khalid, Haroon (14 November 2019). "How the Babri Masjid Demolition Upended Tenuous Inter-Religious Ties in Pakistan". The Wire. https://thewire.in/south-asia/pakistan-babri-majid-ayodhya-hindus। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 May 2020. 
  8. "As a reaction to Babri Masjid demolition, What had happened in Pakistan and Bangladesh on 6 December, 1992". The Morning Chronicle. 6 December 2018. http://www.themorningchronicle.in/as-a-reaction-to-babri-masjid-demolition-what-had-happened-in-pakistan-and-bangladesh-on-6-december-1992/। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 May 2020. 
  9. The Three Way Divide, Outlook, 30 September 2010.
  10. 10.0 10.1 10.2 10.3 "Ayodhya dispute: The complex legal history of India's holy site". BBC News. https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277। আহৰণ কৰা হৈছে: 16 October 2019. 
  11. 11.0 11.1 "Supreme Court hearing ends in Ayodhya dispute; orders reserved". Press Trust of IndiaThe Hindu Business Line. 2019-10-16. https://www.thehindubusinessline.com/news/supreme-court-hearing-ends-in-ayodhya-dispute-orders-reserved/article29710840.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-10-18. 
  12. 12.0 12.1 "Ram Mandir verdict: Supreme Court verdict on Ram Janmabhoomi-Babri Masjid case". The Times of India. 2019-11-09. https://timesofindia.indiatimes.com/india/ayodhya-babri-masjid-ram-mandir-case-verdict-highlights-supreme-court-declared-verdict-on-ram-janmabhoomi-case/articleshow/71978918.cms। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-11-09. 
  13. Flint, Colin (2005). The geography of war and peace. Oxford University Press. পৃষ্ঠা. 165. ISBN 978-0-19-516208-0. https://books.google.com/books?id=7Ms5N7NhGXIC&pg=PA165. 
  14. * Griffiths, Gareth (2009), "Open Spaces, Contested Places: Writing and the Fundamentalist Inscription of Territory", in Axel Stähler; Klaus Stierstorfer, Writing Fundamentalism, Cambridge Scholars Publishing, p. 63, ISBN 978-1-4438-1189-7, https://books.google.com/books?id=XFxJDAAAQBAJ&pg=PA63 
  15. Asgharali Engineer, ed (1990). Babri-Masjid Ramjanambhoomi controversy. Ajanta Publications. পৃষ্ঠা. 37. https://books.google.ca/books?id=MURuAAAAMAAJ. 
  16. "Memoirs of a Mosque". India Today. http://indiatoday.intoday.in/story/Memoirs+of+a+Mosque/1/113887.html. 
  17. "Young girls rally to safeguard secularism". Deccan Herald. http://www.deccanherald.com/content/446468/young-girls-rally-safeguard-secularism.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2017-04-19. 
  18. 18.0 18.1 18.2 18.3 Kunal, Ayodhya Revisited 2016, Chapter 5.
  19. 19.0 19.1 K. Elst (1995). "The Ayodhya Debate". In Gilbert Pollet. Indian Epic Values: Rāmāyaṇa and Its Impact. Peeters Publishers. পৃষ্ঠা. 28–29. ISBN 9789068317015. https://books.google.com/books?id=EVnK3q48dL0C&pg=PA28. 
  20. Narain, The Ayodhya Temple Mosque Dispute 1993, পৃষ্ঠা. 17.
  21. Jain, Rama and Ayodhya 2013, পৃষ্ঠা. 165-166.
  22. Jain, Rama and Ayodhya 2013, পৃষ্ঠা. 9, 120, 164.
  23. Kunal, Ayodhya Revisited 2016, পৃষ্ঠা. xv.
  24. Jain, Rama and Ayodhya 2013, পৃষ্ঠা. 112-114.
  25. Jain, Rama and Ayodhya 2013, পৃষ্ঠা. 112-115.
  26. 26.0 26.1 Robert Layton and Julian Thomas (2003). Destruction and Conservation of Cultural Property. Routledge. পৃষ্ঠা. 2–9. ISBN 9781134604982. https://books.google.com/books?id=hEOFAgAAQBAJ&pg=PA2. 
  27. Kunal, Ayodhya Revisited 2016, পৃষ্ঠা. 135–142.
  28. Kunal, Ayodhya Revisited 2016, পৃষ্ঠা. 143.
  29. Kunal, Ayodhya Revisited 2016, পৃষ্ঠা. xxvii.
  30. Narain, The Ayodhya Temple Mosque Dispute 1993, পৃষ্ঠা. 23-25.
  31. Robert Layton and Julian Thomas (2003). Destruction and Conservation of Cultural Property. Routledge. পৃষ্ঠা. 8. ISBN 9781134604982. https://books.google.com/books?id=hEOFAgAAQBAJ&pg=PA8. 
  32. "Muslimische Quellen in der Ram Janmabhumi Mandir-Babri Masjid Debatte". Internationales Asienforum (German academic journal). 1994. https://crossasia-journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/iaf/article/view/1588। আহৰণ কৰা হৈছে: 2019-08-20. 
  33. Ghaffar 1981, পৃষ্ঠা 61–62 quoted in Narain, The Ayodhya Temple Mosque Dispute 1993, পৃষ্ঠা 31–32
  34. Sita Ram 1932, পৃষ্ঠা 151 quoted in Narain, The Ayodhya Temple Mosque Dispute 1993, পৃষ্ঠা 33 and Allahabad High Court 2010, vol.  4, p.  281
  35. van der Veer, Peter (1987). "'God must be Liberated! ' A Hindu Liberation Movement in Ayodhya". Modern Asian Studies খণ্ড 21 (2). doi:10.1017/s0026749x00013810. 
  36. van der Veer, Peter (1989). Gods on Earth: The Management of Religious Experience and Identity in a North Indian Pilgrimage Centre. Oxford University Press. ISBN 0485195100. 
  37. K. Jaishankar (2009). "Communal Violence and Terrorism in India: Issues and Introspections". The Ethics of Terrorism. Charles C Thomas. পৃষ্ঠা. 25–26. ISBN 9780398079956. https://books.google.com/books?id=w5SlnZilfMMC&pg=PA23. 
  38. "Jain body jumps into Ayodhya dispute, claims disputed site". The Indian Express. 9 March 2003. http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=19686। আহৰণ কৰা হৈছে: 2012-06-20. 
  39. Nitish K Singh (16 January 2011). "Buddhist body lays claim to the disputed Ayodhya site". Sunday Guardian. http://www.sunday-guardian.com/investigation/buddhist-body-lays-claim-to-disputed-ayodhya-site. 
  40. 40.0 40.1 40.2 40.3 Roma Chatterji (2014). Wording the World: Veena Das and Scenes of Inheritance. Fordham University Press. পৃষ্ঠা. 275. ISBN 9780823261857. https://books.google.com/books?id=wUlGCgAAQBAJ&pg=PA275. 
  41. 41.0 41.1 41.2 41.3 41.4 41.5 41.6 Sarvepalli Gopal (1993). Anatomy of a Confrontation: Ayodhya and the Rise of Communal Politics in India. Palgrave Macmillan. পৃষ্ঠা. 64–77. ISBN 9781856490504. https://books.google.com/books?id=47AARF595dUC&pg=PA65. 
  42. "What If Rajiv Hadn't Unlocked Babri Masjid?". Outlook. http://www.outlookindia.com/article/what-if-rajiv-hadnt-unlocked-babri-masjid/224878। আহৰণ কৰা হৈছে: 2012-06-20. 
  43. "Timeline: Ayodhya holy site crisis". BBC News. 30 September 2010. https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11436552. 
  44. "The Mumbai riots in historic context". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece. 
  45. "Why there's no noise about the Mumbai riots". rediff.com. 4 February 2014. http://www.rediff.com/news/column/jyoti-punwani-why-theres-no-noise-about-the-mumbai-riots/20140204.htm. 
  46. "The Latest 'Indian Mujahideen Mail'". Outlook. http://www.outlookindia.com/article/the-latest-indian-mujahideen-mail/268602। আহৰণ কৰা হৈছে: 2012-06-20. 
  47. "Blast a revenge for Babri: mail". The Indian Express. 14 September 2008. http://www.indianexpress.com/news/blast-a-revenge-for-babri-mail/361167/1। আহৰণ কৰা হৈছে: 2012-06-20. 
  48. 48.0 48.1 48.2 48.3 48.4 Gordon, Sandy; Gordon, A. D. D. (2014). India's Rise as an Asian Power: Nation, Neighborhood, and Region. Georgetown University Press. পৃষ্ঠা. 54–58. ISBN 9781626160743. https://books.google.com/books?id=xllmBAAAQBAJ&pg=PA54&dq=pakistan+hindu+temple+babri&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjBko2U_Y7UAhVqzoMKHRqGB2EQ6AEIKDAA#v=onepage&q=pakistan%20hindu%20temple%20babri&f=false। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 May 2017. 
  49. 49.0 49.1 "The unfinished Partition of India and Pakistan". The Economist. 17 August 2017. https://www.economist.com/news/asia/21726729-seventy-years-after-two-countries-split-many-hindus-and-muslims-are-still-trying। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 August 2017. 
  50. "Refworld | Chronology for Hindus in Bangladesh". United Nations High Commissioner for Refugees. 16 October 1993. Archived from the original on 18 October 2012. https://web.archive.org/web/20121018084907/http://www.unhcr.org/refworld/country%2C%2CMARP%2C%2CBGD%2C%2C469f3869c%2C0.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2012-06-20. 
  51. "Pakistanis Attack 30 Hindu Temples" (English ভাষাত). The New York Times. 8 December 1992. https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html. "In Lahore, Muslims used a bulldozer, hammers and hands to demolish the Jain Mandar temple near Punjab University. The police did not intervene." 
  52. "Report: Sequence of events on December 6". Ndtv.com. http://www.ndtv.com/news/india/report_sequence_of_events_on_december_6.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 2012-06-20. 
  53. Uproar over India mosque report: Inquiry into Babri mosque's demolition in 1992 indicts opposition BJP leaders Al-Jazeera English – 24 November 2009
  54. Babri Masjid demolition was planned 10 months in advance – PTI, Outlook, 30 January 2005.
  55. Ratnagar, Shereen (April 2004). "Archaeology at the Heart of a Political Confrontation: The Case of Ayodhya". Current Anthropology খণ্ড 45 (2): 239–259. doi:10.1086/381044. http://dro.dur.ac.uk/5696/1/5696.pdf. 
  56. "ASI submits report on Ayodhya excavation". Rediff.com. 22 August 2003. http://www.rediff.com/news/2003/aug/22ayo.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2012-06-20. 
  57. Suryamurthy, R (26 August 2003). "ASI findings may not resolve title dispute". The Tribune. http://www.tribuneindia.com/2003/20030826/main6.htm. 
  58. "Proof of temple found at Ayodhya: ASI report". Rediff.com. 25 August 2003. http://www.rediff.com/news/2003/aug/25ayo1.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2012-06-20. 
  59. "Ayodhya verdict yet another blow to secularism: Sahmat". The Hindu (Chennai, India). 3 October 2010. Archived from the original on 6 October 2010. https://web.archive.org/web/20101006063051/http://www.thehindu.com/news/national/article809521.ece। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 November 2010. 
  60. Muralidharan, Sukumar (September 2003). "Ayodhya: Not the last word yet". Frontline. http://www.hinduonnet.com/fline/fl2019/stories/20030926005412900.htm. 
  61. Abhinav Garg (9 October 2010). "How Allahabad HC exposed 'experts' espousing Masjid cause". The Times of India. http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-09/india/28254384_1_asi-excavations-experts-waqf-board। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 November 2010. 
  62. Ram Janm Bhumi Babri Masjid: Gist of Judgments Archived 28 September 2011 at the Wayback Machine
  63. "Issues For Briefing" (PDF). Allahabad High Court. http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/ayodhyafiles/hondvsj-gist-vol1.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 June 2012. 
সূত্ৰ

অধিক চাওক[সম্পাদনা কৰক]

বহি সংযোগ[সম্পাদনা কৰক]

সাঁচ:Mosques in India সাঁচ:Faizabad division topics

ৱিকিমিডিয়া কমন্সত Babri Masjid সম্পৰ্কীয় মিডিয়া ফাইল।