সৌৰজগত

Wikipedia -ৰ পৰা

সৌৰজগতৰ গ্ৰহ্ অৰৃ বাওনা গ্ৰহ। আকাৰ স্কেলত আছে, কিন্তু সূর্যৰ পৰা দূৰত্ব স্কেলত নাই ।

সূর্য্ আৰু তাক কেন্দ্র কৰি চাৰিওফালে প্রদক্ষিণ কৰিত থকা ৮ টা গ্রহ ক্রমে বুধ, শুক্র, পৃথিৱী, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি, ইউৰেনাছ, আৰু নেপচুন, সিহঁতৰ উপগ্রহসমূহক, গ্রহবোৰৰ মাজত অৱস্থান কৰি থকা অসংখ্য গ্রহাণু, লগতে সূর্য্যৰ লগত মহাকর্ষণ বলত বান্ধ খাই ইয়াক প্রদক্ষিণ কৰি থকা সকলো মহাজাগতিক পদার্থক একেলগে সৌৰজগত বোলে । আজিৰ পৰা প্রায় ৪.৬ বিলিয়ন বছৰৰ পূর্বে এক বৃহত্ আণৱিক ডাৱৰৰ collapse ৰ ফলত সৌৰজগতৰ সৃষ্টি হৈছিল । সূর্য্য ইয়াৰ সকলো সদস্যৰ সৈতে প্রায় কাঁহী আকাৰত আছে যাক “ইক্লিপ্টিক প্লে’ন” (ecliptic plane) বুলি কোৱা হয় । ইক্লিপ্তিক প্লে’নৰ মূঠ ভৰৰ অধিকাংশ অধিকাৰ কৰি থকা গ্রহ কেইটাই প্রায় বৃত্তকাৰ কক্ষপথেৰে সূর্য্যক পৰিভ্রমণ কৰে । ইয়াৰে তুলনামূলক ভাৱে ৪ টা সৰু গ্রহ ক্রমে বুধ, শুক্র, পৃথিৱী, আৰু মঙ্গল বিশেষকৈ শিল আৰু ধাতুৰ দ্বাৰা গঠিত । এই গ্রহ কেইটাক আভ্যন্তৰীণ গ্রহ বোলে । বাকী চাৰিটা গ্রহক বাহ্যিক গ্রহ বোলে । এই গ্রহকেইটা প্রধানকৈ হাইড্র’জেন আৰু হিলিয়াম গেছৰ দ্বাৰা গঠিত ।

সৌৰজগতত ৫ টা গ্রহাণুপুঞ্জৰ পতি আছে – এটা মঙ্গল আৰু বৃহস্পতিৰ মাজত যি শিল আৰু ধাতুৰে গঠিত আৰু আনটো পতি আছে নেপচুন গ্রহৰ পাছত যাক কুইপাৰ বেল্ট (Kuiper belt) বোলা হয়, ই বৰফ, এম’নিয়া আৰু মিথেনৰ দ্বাৰা গঠিত । এই বেল্টৰ ৫ টা মহাজাগতিক খণ্ড – প্লুটু, হাউনেয়া, মাকেমাকে(makemake), আৰু এৰিছ বৃহত্ আকাৰৰ বাবে নিজ মধ্যাকর্ষণ শক্তিৰ ফলত গোলাকাৰ হোৱা বাবে বাওনা গ্রহ(dwarf planet) বুলি কোৱা হয় । কাল্পনিক অ’র্ট ক্লাওড (oort cloud) যি অতি দীর্ঘ সময়ৰ মূৰত দেখা দিয়া ধুমকেতুৰ উত্স বুলি ভৱা হয়, এই ক্ষেত্রৰ পৰা প্রায় এহেজাৰ গুণ আঁতৰত ।

সৌৰজগতৰ অন্যান্য সদস্য সমূহ হ’ল ধুমকেতু, আন্তঃগ্রহীয় ধূলি, আৰু উপগ্রহ সমূহ । উপগ্রহ হ’ল গ্রহৰ চাৰিওফালে প্রদক্ষিণ কৰা গ্রহ গুণ সম্পন্ন মহাকাশীয় অৱয়ব ।

[সম্পাদন কৰক] আৱিষ্কাৰ আৰু অনুসন্ধান

কেইবা হাজাৰ বছৰ ধৰি মানুহে, দুই এজন মনিষীৰ বাদে, সৌৰজগতৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰা নাছিল । তেতিয়া বিশ্বাস আছিল যে পৃথিৱী বিশ্বব্রহ্মাণ্ডৰ কেন্দ্র আৰু সকলো গ্রহ-নক্ষত্র পৃথিৱীক কেন্দ্র কৰি পৰিক্রমা কৰে । অৱশ্যে ভাৰতীয় গনিতজ্ঞ, জ্যোতিবিজ্ঞানী আর্য্যভট্ট আৰু গ্রীক দার্শনিক এৰিষ্টাক্রাচে সূর্যক কেন্দ্র কৰি পৰিক্রমা কৰা ব্রহ্মাণ্ডৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল । নিক’লাছ ক’পাৰনিকাছএ প্রথমে সূর্য্যক কেন্দ্র কৰি ঘূৰা গ্রহৰ গণিতিক বাখ্যা আগবঢ়ায় । পাছত ১৭ শ শতাব্দীত গেলিলিও, জ’হানেচ কেপ্লাৰ, আৰু আইজাক নিউটনৰ দিনত পদার্থ বিজ্ঞানৰ অগ্রগতি হোৱাত সূর্যক কেন্দ্র কৰা সৌৰজগতৰ প্রমাণ হয় আৰু ইয়াক গ্রহণ কৰা হয় ।

[সম্পাদন কৰক] গাঠনি

Sun vs planets.png সুর্য আৰু বাকী সদস্যবোৰৰ ভৰৰ তুলনা । শনিতকৈ সৰু সদস্যবোৰৰ স্কেল চকুত ধৰা নপৰে ।

গ্রহবোৰৰ ভৰৰ তুলনা । বৃহস্পতি ৭১%, শনি ২১% , মঙ্গল আৰু বুধ মিলি ০.১% তকৈ কম যি খালি চকুৰে দেখা পোৱা নাযায় ।

সৌৰ সদস্যৰ কক্ষপথ স্কেলত ।(ঘিড়ীৰ কাটাৰ দিশত ওপৰৰ বাঁও ফালৰ পৰা)

মূল সূঁতি (main sequence) ৰ G2 নক্ষত্র সূর্যৰ ভৰ সৌৰজগতৰ মুঠ ভৰৰ ৯৯.৮৬% আৰু সকলোতকৈ অধিক মধ্যাকর্ষণ শক্তিৰ অধিকাৰি । বাকী ভৰৰ ৯০% ভৰ বৃহস্পতি আৰু শনি গ্রহৰ ।

প্রায় সকলো গ্রহ আদিৰ কক্ষপথ পৃথিৱীৰ কক্ষপথ তলৰ লগত প্রায় সমান যাক এক্লিপ্তিক (ecliptic)বোলা হয় । গ্রহ বোৰৰ এক্লিপিকৰ লগত কোণৰ মান যথেষ্ট কম আনহাতে ধুমকেতু আৰু কুইপাৰ বেল্টৰ পদার্থবোৰৰ কোণৰ মান যথেষ্ট বেছি ।

সকলো গ্রহ আৰু সৌৰ সদস্যই সূর্যৰ আৱর্তনৰ লগত নিজ কক্ষপথত গতি কৰে (সূর্যৰ উত্তৰ মেৰু ওপৰ ফালে ৰাখি ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত ঘূর্ণন)।অৱশ্যে হেলিৰ ধুমকেতুৰ দৰে দুই এক ব্যতিক্রমো আছে ।

কেপ্লাৰৰ গ্রহগতি সুত্রই সূর্যক প্রদক্ষিণ কৰা অৱয়ব সমূহৰ কক্ষপথ বাখ্যা কৰে । এই সূত্রমতে সকলো অৱয়বে উপবৃত্তকাৰ (ellipse) পথেৰে সূর্যক ইয়াৰ এটা ফ’কাচ(focus)ত ৰাখি গতি কৰে । উপবৃত্তকাৰ কক্ষপথটোত আৱয়বটোৰ দূৰত্ব মুঠ পৰবভ্রমণ কালৰ ভিন্ন সময়ত ভিন্ন হয় । সূর্যৰ আটাইতকৈ ওচৰত থকা বিন্দুটোক perihelion আৰু আটাইতকৈ আঁতৰত থকা বিন্দুটোক aphelion বোলে । Perihelion বিন্দুটোত অৱয়বটোৰ গতি সর্ব্বোচ্ছ আৰু aphelion বিন্দুত গতি সর্বনিম্ন হয় । গ্রহবোৰৰ কক্ষপথ প্রায় বৃত্তকাৰ যদিও ধুমকেতু আৰু কুইপাৰ বেল্টৰ বস্তুবোৰৰ কক্ষপথ অতিকৈ ellipse আকাৰৰ ।

৬ টা গ্রহৰ নিজা উপগ্রহ আছে । কিছুমান উপগ্রহ কিছুমান গ্রহতকৈও ডাঙৰ । বেছিভাগ উপগ্রহে নিজৰ এটা ফাল সদায়ে নিজ মূল গ্রহটোৰ দিশত ৰখে । বাহ্যিক গ্রহ কেইটাৰ আঙঠি আছে । আঙঠিবোৰ হ’ল বহু সৰু শিলাখণ্ড, ধূলি আদিৰ সমষ্টি ।

[সম্পাদন কৰক] নামাৱলী

অনানুষ্টানিক ভাবে কেতিয়াবা কেতিয়াবা সৌৰজগতক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰা দেখা যায় । আন্তঃসৌৰজগত য’ত আভ্যন্তৰীণ গ্রহ চাৰিটা আৰু মূল গ্রহাণুপুঞ্জৰ পতিটো আন্তর্ভুক্ত কৰা হয় । বর্হি-সৌৰজগতত বাহ্যিক গ্রহ চাৰিটা অন্তর্ভুক্ত কৰা হয়। কুইপাৰ বেল্টৰ আৱিষ্কাৰৰ পাছত নেপচুন গ্রহৰ পাছৰ আঞ্চলক এক নির্দিষ্ট অঞ্চল বুলি গন্য কৰা হয় ।

সূর্যক প্রদক্ষিণ কৰা অৱয়ব বোৰক তিনি ভাগত ভাগ কৰা হৈছে – গ্রহ, বাওনা গ্রহ আৰু সুক্ষ্ম সৌৰজাগতিক অৱয়ব । গ্রহ হ’ল সূর্যৰ চাৰিওকাষে প্রদক্ষিণ কৰা এনে এটা অৱয়ব যাৰ নিজ গোলাকাৰ ৰূপ তাৰ নিজ ভৰৰ বাবে সৃষ্টি হৈছে আৰু নিজ দাতিকাষৰ সুক্ষ্ম মহাজাগতিক বস্তু বোৰ আঁতৰাই চৌপাশ নিকা কৰি লৈছে । বাওনা গ্রহ হ’ল যি গ্রহৰ উপৰোক্ত সংজ্ঞা নামানে অর্থাত্ এনে গ্রহ সদৃশ অৱয়ব যাৰ গতিপথ চৌপাশৰ সামগ্রীৰে ভৰি থাকে । বাকী থকা সকলো সৌৰ সদস্যক সূক্ষ্ম সৌৰজাগতিক অৱয়বৰ ভিতৰত ধৰা হয় ।

সৌৰজগতৰ অঞ্চলসমূহ ।(চিত্র স্কেলত নাই)